(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Opera"

Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we liave taken stcps to 
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing tcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laigc amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout this projcct andhclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you arc doing is lcgal. Do not assumc that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offcr guidancc on whclhcr any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite seveie. 

About Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http : //books . qooqle . com/| 



P. VERGILI MARONIS 
A E N E I D S 

LIBER SEPTIMVS 



lu quoque litoribus nostris, Aeneia nutrlx, 
aeternam moriens famam, Caieta, dedisti; 
et nunc servat honos sedem tuos ossaque nomen 
Hesperia in magna, siqua est ea gloria, signat. 
at pius exequiis Aeneas rite solutis, 

» 

aggere composito tumuli, posquam alta quierunt 
aequora, tendit iter velis portumque relinquit. 



TESTIMOKIA. 

AENEIDOS VII. 1 sq. anon. de nom. 52 p. 140 Endl. 1 Probi 
ars minor 667 Priscianus 1033 P. de XII vers. Aen. VII 135 *tu q.' 
Probi inst. I 6, 2 *tu q. 1. n.' Probi inst. 1 10, 2 Servius Aen. I 290 
ecl. VI 1 'Aeneia n.' Charisius 245 Diomedes 455 P. 3 Seryius 

Aen. III 319 VI 152 



Varia lectio. ^ 



AENEiDoa VII. 1 QVQVE P aenea c 2 AETERNA M 



FAMAMMORIENS Py cageta h 3 ferua^ c tuof c TVVS ceieri 
4 HESPERIAiN P Efperia in c SIGNANT MPyl 5—9. 10—30 

F 5 Ad 61 peuj^y! EXEQVHS AENEAS FPb exfequiif aeneaf y 

exquiif aeneaf c AENEAS EXE^QUIIS M AENEAS EXSEQVIIS R 
6 pofqua 6! POSTQVAM ceteri 'quierunt: Hehrus quierant legit* 
-Servius {sic Lips. Paris., hebrius Regin. Acron Helenus Parrhasius 
epist.qu. IV): cf. IV 523. contra VI 102. 226. XI 300 7 PORTVS Py: 
cf. III 10. 124. 289 et III 219. 254. 382 IV 612 V 32. 57. 813 VI 366 VII 22 
reliquit cm 

RIBBECK, VERGIL. III. 1 






Vi 



\ 



/^ 



5 



ll 



isiTLb 



IR\ \ob 



/^ 



\Jl 



v^C 1 



? 






P. YERGILI MARONIS 



OPERA 



RECENSVIT 



OTTO RIBBECK. 



voi. ni. 
AENEIDOS LIBRI VII— XII. 




I L I P S I A E. , 

IN AEDIBVS B. G. TEVBNERI. 

MDCCCLXII. 



/?. 2). 



P. VERGILI MARONIS 



AENEIDOS LIBRI VII-XIL 



OTTO RIBBECK. 




LIPSIAB. 

IN AEUIBVS B. G. TEVBNERI. 
MDCCCLXII. 



LIPSrAE TYPI8 B. O.TEYBNERT. 



P. VERGILI MARONIS 

« 

AENEIDOS 

LIBER SEPTIMVS 



lu quoque litoribus nostris, Aeneia nutrix, 

aetefnam moriens famam, Caieta, dedisti; 

et nunc servat honos sedem tuos ossaque nomen 

Hesperia in magna, siqua est ea gloria, signat. 

at pius exequiis Aeneas rite solutis, 

aggere composito tumuli» posquam alta quierunt 

aequora, tendit iter velis portumque relinquit. 



TESTIMOKIA. 

AENEIDOS VII. 1 sq. anon. de nom. 52 p. 140 Endl. I Probi 
ars minor 667 Priscianus 1033 P. de XII vers. Aen. VII 135 *tu q.' 
Probi inst. I 6, 2 *tu q. 1. n.' Probi inst. 1 10, 2 Servius Aen. I 290 
ecl. VI 1 *Aeneia n.' Charisius 245 Diomedes 455 P. 3 Servius 

Aen. III 319 VI 152 



VARIA LECTIO. ^ 



Aeneido^ VII. 1 QVQVE P aenea c 2 AETERNA M 



FAMAMMORIENS Py cageta h 3 ferua^ c tuof c TVVS ceieri 
4 HESPERIAiN P Efperia in c SIGNANT MPyl 5—9. 10—30 

F 5 Ad &l peuj_y! EXEQVIIS AENEAS FPh exfequiif aeneaf y 

exquiif aeneaf c AENEAS EXE^QUOS M AENEAS EXSEQVIIS R 
6 pofqua 6l POSTQVAM ceteri 'quierunt: Hehrus quierant legiC 
'Seri>ius [sic Lips. Paris,, hebrius Regin. Acron Helenus Parrhasius 
epist.qu. IV): cf. IV 523. contra VI 102. 226. XI 300 7 PORTVS Py: 
cf. m 10. 124. 289 et \\\ 219. 254. 382 IV 612 V 32. 57. 813 VI 366 VH 22 
reliquit cm 

RIBBECK, VEROIL. III. 1 



V£RGILI AENEIB VII 



adsuetae ripis volucres et fluminis alveo 

aethera roulcebant cantu lucoque volabant. 

flectere iter sociis terraeque advertere proras 35 

imperat et laetus fluvio succedit opaco. 

Nunc age, qui reges, Erato, quae tempora rerum, 
quis Latio antiquo fuerit status, advena classem 
cum primum Ausoniis exercitus appulit oris, 
expediam et primae revocabo exordia pugnae. 40 

tu vatem, tu, diva, mone. dicam horrida bella, 
dicam acies actosque animis in funera reges 
Tyrrhenamque manum totamque sub arma coactam 
Hesperiam. maior rerum mihi nascitur ordo, 



TESTIHONIA. 

34 <^aethera mulcebant caiitu' schol. Lucani IV 643 Servius Aen. 
IV 524 37 *nunc . . . Erato' schol. Hor. serm. I 5, 53 40 *et . . . 
pngnae' Servius Aen. Vll 481 41 *tu v. t. d. mone' Probi inst. 17^ 
1. 4 Servius Aen. II 122 43 sq. Hotam . . . Hesperiam' AruBianus 

p. 261 L. 44 sq. *maior . . . moveo' Donatus ad Ter. Andr. prol. 4 

* quoniam, ut Mantuanus vates praedix.it excelsns, maius opus moveo, 
maiorque mihi rerum nascitur ordo' Ammianus Marcellinus XV 9 



VARIA LECTIO, 

33 ATSVETAE M ADSVAETAE F ADSVETAE (E alL semieras.) P 
AfTuetae (f />r. corr. ex A^ ut vid.) h AlTuetae c 34 aequora (aecora?) 
testatur Servius Aen,W bl^ aera Wakefieldus: ila Ovidius Fast, 1155. 

Ul V CO 

Non offendit Lachmannus Lucr, 300 ulcebant b canto b ]u y 

V 

loco c 35 socios Mentel. pr. m. 1, aliquot Pieriani atuertere 61 
36 Tuece . dit h 37 * hinc est sequentis operts initium ; ante dicta enim 
ex superioribus pendeni' Servius. Hoc septimi lihri initium esse voluit 
Peerlkampus. Integrum folium incipit in R. erato — rerum R 
ERATO (E m. 2 corr. ex A erasa) F QUAe (E add.) P tempora, 
rerum Quis Peerlkampus : tempora rerum coniungit M et Servius 

38 LATIOil F anlico c fuerit — classem R StATVS P 

39 AVSONff^ — oris R excercit* c ADPVLIT F 40 hevocaho — 

PVGNe 

pugnae R BELLA M 41 deest in textu , add. in mg. , uhi haec 

nunc legipossunt: EMTUDIUAMONEDICAM // RIDA BELLA M dia h 
MON^ — bella R MONE^DICAM F dic bis Voss. alt. 42 knimis 
— re^es R funere c 43 Tyrrenam c MANVm — coactam R 
COACTA~ FP 44 Efperiam c ' M AIORRFRwm — ordo R 



VERGILI AENEIS VII ^ 5 

maius opus moveo. 

rex arva Latinus et urbes 45 

iam senior longa placidas ^n pace regebat. 
hunc Fauno et nympha genitum Laurente Marica 
^ccipimus, Fauno Picus pater isque parentem 
te, Saturne, refert, tu sanguinis ultimus auctor. 
iiiius huic fato divom prolesque virilis 50 

nuUa fuit primaque oriens erepta iuventa est. 
sola domum et tantas servabat filia sedes, 
iam matura viro,^iam plenis nubilis annis. 
multi iilam magno e Latio totaque petebant 
Ausonia. petit ante alios pulcherrimus omnis 55 

Turnus, avis atavisque potens, quem regia coniunx 
adiungi generum miro properabat amore; 



TESTIMONIA. 

46 *longa . . . regebat' Servius Aen. IV 229 VII 601 48 sq. 

'Fauno . . . auctor' Servius Aen. XII 820 49 *tu ... auctor' Nonius 
417, 25 Servius ge. I 27 Philargyrus ge. IV 319 50 sq. Claudius 

Sacerdos I 180 'filius . . . nulla' Nonius 303, 33. 455, 29 51 'prima 
. . . est ' Servius Aen. X 333 52 Nonius 387, 24 Servius Aen. VI 402 
*et . . . sedes' Servius Aen. II 711 V 30 ge. IV 459 53 Arusianus 
p. 246 L. 56 sq. *quem . . . amore' Servius Aen. XII 31 



VABIA LECTIO. 

45 MALVS Ml mveo — urbes R MONEO REX (NE m. 2, 
N corr. ex\, \ corr. ex T ui vid.) F ARVA (V corr. fort, ex C 
vel B) F 46 SENIOR — regebat B pla.cidar y placidof ci populos 

N 

Servius Aen. IV 229 IBI {corr. m. rec.) F 47 HVNC (H m. rec^ corr. 

h 

ex N) F FAVNo — marica R nympa b MARICA (I m. ant. 

V 

add.) P morica cl 48 Fauno — parentem R PICUS (U corr. ex I 
ut vid., suprascr. V vel Y) F 49 SATURNE (S ex corr., pr. m. non liq., 
S sup.) F lefert — auctor R 50 fkto — virilis R DIVOM (0 
corr. in V) P DIUUM FMybc 51 VBJmaque — est R quae bl 
62 et — sedes R TANTA^ M bSlJT R VIROiam — annis R 
iam plenis] INPLENIS P 54 ¥ILLAM (L alt. corr. exl) M e magno 
tacitus Lachmannus ad Lucr. IV 1151 ^agno — petebant R 

PETEBANT P 55 ausonia — pti/cHERRIMVS R ante omnes p. unus 

Moret. sec. 56 tumus — potew«QVEM R coniux bc CONIVX R 
bl adiungi — proPERABAT R 



^ VERGILI AENEI8 VII 

set variis portenta deum terroribus opstant. 

laurus erat tecti medio in penetralibus altis, 

sacra comam roultosque metu* servata per annos, 60 

quam pater inventam, primas cum concteret arces, 

ipse ferebatur Phoebo sacrasse Latinus 

Laurentisque ab ea nomen posuisse colonis. 

huius apes summum densae (mirabile dictu), 

stridore ingenti liquidum trans aethera vectae, 65 

obsedere apicem, et pedibus per mutua nexis 

examen subitum ramo frondente pependit. 

continuo vates 'externum cernimus' inquit 

'adventare virum et partis petere agmen easdem 

partibus ex isdem et summa dominarier arce.' 70 

praeterea, castis adolet dum altaria taedis 

et iuxta genitorem adstat Lavinia virgo. 



TESTIMONIA. 

59 4auru8 erat t. m.' Servius Aen. XI 547 Hecti m.' Arusianus 
p. 247 L. 60 Nonius 349, 17 ^laeta comam' schol. Hor. carm. 

1 21, 12 'multos . . . annos-' Servius Aen. II 715 61 sq. Servius 

Aen. VII 136 63 Arusianus p. 248 L. 66 ^et . . . nexis' Arusianus 
p. 256 L. 71 *adolet . . . taedis' Nonius 58, 28. 247, 33. 440, 7 



VARIA LECTIO. 

58 SED FPyhc sed R variis — ^eRRORIBVS R polenta b 

OBSTANT FMRyb abstant c 59 laurus — pENETRALIBVS R 

peuelra . libuf b penetrabilibuf c\ 60 sacra — m^TV R sacra] laeta 

X 
schoL Hor, coma %y Nonius SERUAT M 61 quam — priMAS R 

r f , . ' 

62 ipse — sacraS^E R facare (f m. 2 sup.) c 63 laurentis — 
posuisse R Lauren . tif b laurentef %, Arusianus 64 huius — mt- 

V SUM \ 

ra6tLE. R Hiuf c ¥AL^AMUM M. Reciperem thalamum, valde com- 
mendatum ge. IV 189 el Aen. VII 97, nisi eodem et fortasse maiore 
eliam iure pro docta glossa haheri possel. dictum yl 65 stridore 
— «ETHERA R VECTAI (I vel E add.) P 66 obsedere — mutuk R 

67 examen — frondente R 68 continuo — cernimS% R Gotinuo b 

69 adventare — aGMINE R Atuentare 61 PARTIS (I corr. in E) 

M partef b 70 partibus — (fomt"NARIER R hISDEM (H m. rec. add.) 

r 
P idem y hifdem c 71 praeterea — a//aRIA P adolet cum Nonii 

p. 247 ei 440 C9, 58 Leid. adoletque (adolet quom?) p. 58 fFolf. 

72 el — lavi^iX R Vi c\x .iuxla y 



VERGILI AENEIS VM 7 

visa (iiefas) longis comprendere crinibus ignem, 
^atque omnem ornatam ilamma crepitante cremari, 
regalisque accensa comas, accensa coro^am 75 

insignem gemmis, tum fumida lumine fulvo 

« 

involvi ac totis Volcanum spargere tectis. 

id v^ro horrendum ac visu mirabiie ferri: 

namque fore iniustrem fama fatisque canebant 

ipsam, sed populo magniim portendere bellum. 80 

at rex sollicitus monstris oracuia Fauni, 

fatidici genitoris, adit lucosque sub aita 

consulit Albunea, nemorum quae maxima sacro 

fonte sonat saevamque exhaiat opaca mephitim. / 



TESTIMONIA» 

74 schol. Veron. 97, 7 K. 76 •tuin , . . fulvo' Servius Aen. II 683 
82 — 84 ^ lucos . . . fonte mauat ' schol. Hor. carm. I 7, 12 82 sq. 

*lucos . . . Albunea' schol. Hor. carm. I 7, 1 schol. Veron. 97, 4 

84 ^saevamque . . . mephitim' Priscianus 757 P. Arusianus p. 233 L. 

schol. Persii III 99 ^exhalat o. m.' Eutychius II 8 



YARIA LECTIO. 

73 LO^gis — ignem R CONPRENDERE Pyhc 74 ornatum — 

/ 
cremari R FLAMmA (M m. rec, add.) P ELAMMA (t. e. E corr. in F) M 

Ib Regalef h ACCENSAGOMAS R ACENSACOIVUS P acenfacomar y 

c V 

acenracoronam y 76 Tamida y 77 involvi, atque omnem flamma 
crepitante cremari Ornatum, ac totis^Volcanum spargere tectis huctrans- 
posiiis V. 74 elementis Peerlkampus. Mihi quoque v. 74 sic positus 
suspicionem movet: ut duplicem poetae manum agnoscere mihi videar, 
qui cum primum v, 74 conclusisset descriptionem , eandem postea 
V. Ib — 77 amplificare, v. 74 autem deleri voluerit. tutirftl VVL- 
CANVM Pybc 78 Id (I m. 2 in ras.) h Hoc cm orrendum c fere c\ 

79 CANEBANT (CAN in ras.) R 80 ^ED M fed m. ant. in mg. 

s 

add. c pondendere cl 81 AD Pybl rolicituf y MONETRIS M 

montrirft 82 FATIDIC.I M a.dil c 83 facru ut vid. 61 
84 SONAT (T in ras.) R manat schol. Hor. SAEVAM (SAE in ras.) R 
ser am Arusiani cod. : cf. 16 SAEUUM ^6l. Huc spectat Servius 'me- 
phitis proprie est terrae putor . . . alii Mephilin deum volunt Leucotheae 

conexum . , . alii Mephitin lunonem volunt ' adnotans, EXALAT M 

h a H A 

exalat y opece y\ opace y2 MEPITHIM M MfilFITIM (I pr. corr. 
in E) P mefitim ybc MEFITEM R mefitin Witt. mephitim testatur 
Priscianus. 



10 VEBGILI AENSIS VII 

'heus! eUam mensas consumimus' inquit lulus, 

nec plura adiudens. ea vox audita laborum 

prima tulit finem, primamque loquentis ab ore 

eripuit. pater ac stupefactus numine pressit. 

continuo 'salve fatis mihi debita tellus 120 

vosque' ait, 'o fidi Troiae salvete penates: 

hic domus, hae& patria est. genitor mihi lalia namque 

(nunc repeto) Anchi^es fatorum arcana reUquit: 

cum te, nate, fames ignota ad litora vectum 

accisis coget dapibus consumere mensas, 125 

tum sperare domos defessus ibique memento 

prima locare manu molirique aggere tecta. 

haec erat illa fames; haec nos suprema manebaU 

exiiiis positura modum. 



TESTIMONIA. 

116 Sergius 1852 P. Pompeius 349 L. Servias Aen. I 321. 735 
^heus e. m.' Probi inst. I 9, 7 117 sq. Uaborum . . . finem* Nonius 

407, 8 120 'salve . . . tellus' Servius Aen. VIII 291 122 *hic . . . 
est' Servius Aen. I 380 122 sq. *genitor . . . reliquit' Servius Aen. 

y 47 123 Servius Aen. 1 188 128 sq. Servius Aen. m 395 

128 Arusianus p. 246 L. *haec . . . fames' Probi inst. I 4, 14. 24 



VARIA LECTIO. 

116 confumpfimuf ut vid. cl confumi . . muf c2 -MJLUS M 
iulus R 117 alludenf (1 pr, in ras.) b LABORVm R 118 primam] 
PRIMA R primum Menag. pr, LOQVEN/w ah ore R lld ac] ET R 
NVMINe pressii R NVMINE (V corr. in 0) M 120 tellus R 

q; / 

121 VOSQ-ACT R Vof a^Jit c M, o suprascr. y Venates R 

122 hic patria eft c GENI/or — namque R 122 sq, TALIANAMQ// 
NUNC REPETO- M, unde talia namque, nunc repeto, Wagnerus, talia 

. n 

(namque nunc repeto) Fabricius 123 Nuc c ANCISES P krcana 
reliquU R archana hc reliquid b * nusquam legimus, quod An- 
chises praedixerat fame in lialia laboraturos Troianos* Servius 

124 aDLiVora vectum R litlo c uictum hl 125 Acceffif y\ Occifif 
(A alramenio p, m. 2) b AMBESIS R: cf. III 257 Z^nsumere men- 
sas R 126 domuf cl Defessus — R defeffur {tpr, in ras.) b 
127 prima locare R 128 ^aeCERAT R SVPPREMA Py fupraema b 
MANEBA^ R: cf. VI 84 129 exiliis Goth., quod commendaveral 
Burmannus conl. U 780 EXITUS MPybc eantilS R MBODVM P 



YER6ILI AEKEIS VII 1 1 

quare agite et primo laeti cum lumine solis 130 

quae loca, quive habeant homines, ubi moenia gentis, 

vestigemus et a portu diversa petamus. 

nunc pateras libate lovi precibusque vocate 

Anchisen genitorem, et vina reponite mensis. 

sic deinde effatus frondenti tempora ramo 135 

implicat et geniumque loci primamque deorum 

Tellurem nymphasque et adhuc ignota precatur 

llumina, tum Noctem Noctisque orientia signa 

Idaeumque lovem Phrygiamque ex ordine matrem 

invocat et duplicis caeloque ereboque parentis. 140 

hic pater omnipotens ter caelo clarus ab alto 

intonuit radiisque ardentem lucis et auro 

ipse manu quaUens ostendit ab aethere nubem. 

diditur hic subito Troiana per agmina rumor 



TESTIMONIA. 

131 *quae . . . homines' Nonius 318, 3 Gledonius 1023 P. 133 ^nuhc 
p. 1. I.' Isidorus orig. YI 19, 32 Donati ars Ul 6, 2 Pompeius 468 L. 
Beda de trop. 380 C. ^pateras 1. 1.' Philargyrus ge. IV 54 134 *et 
. . . mensis' Arusianus p. 259 L. Servius Aen. I 706 136 sq. ^genium 
. . . Tellurem' Servius Aen. IX 53 139 ^lovem . . . matrem' Macrobius 
Sat. m 1, 2 139 sq, *PhrygUm . . . invocat' Servius Aen. V 773 
142 Probi inst. I 4, 17 144 Donatus ad Ter. Phorm. V 7, 30 Ser- 

vius Aen. VUI 132 



VARIA LBCTIO- 



modom c 130 qudM. R 131 g^QAE R quive] quae Nonii eocqmpl. 

1 

132 veSTlGEMVS R 133 «mNC R LABATE P libata cl 
praecibuf y 134 anchiSE^ R Anchifem b 135 sic deinDE R 
timpora cl iauro, in mg. m. 2i ramo c ; cf. V 539 lauro Menag. alt., % • 
136 implicat et ^rENiVM (ENIV in ras.) R 137 tellurem wyMPHAS R 
ATHVC Py 138 flumina tum R NOCTI R , quod pro dativo 
accipiendum sit, noctu Vossius 139 idaeumque ioveKi R Ideu c 
fhrigiam h 140 invocat et dupliclS R DVPLiCIS (I pr, m. 2 add.) P 
EREBOQ. (Q. in ras.) R hereboq; c PARENTIS PyhcX PARENTES 

MRdl 141 hic — omnlPOTENS R ompf c 142 intonuit radiis- 

^VE aRDENTEM R 143 ipse — o^^ENDIT R MANVM M AB 

•AETH»RE {corr. m. ani.) R ab ae&ere y hab&here c 144 diditur — 
troianXR DIDITUR- ilf Deditur y&c, Servii Aen. \m m Regin. 



LIPSfAE TYPI8 B. G.TEYBNERT. 



i 



VERGILI AENEIS VII 1 3 

ardua cernebant iuvenes muroque subibant. 

ante urbem pueri et primaevo flore iuventus 

exercentur equis domitantque in pulvere currus 

aut acris tendunt arcus aut lenta lacertis 

spicula contorquent cursuque ictuque lacessunt : 1 65 

cum praevectiis equo longaevi regis ad auris 

nuntius ingentis ignota in veste reportat 

advenisse viros. ille intra tecta vocari 

imperat et solio medius consedit avito. 

tectum augustum ingens, centum sublime columnis, 170 

urbe fiiit summa, Laurentis regia Pici, 

horrendum silvis et religione parentum. 

hic sceptra accipere et primos attollere fasces 

regibus omen erat, hoc illis curia templum, 

hae sacris sedes epulis, hic ariete caeso 175 

perpetuis soliti patres considere mensis. 



TESTIMONIA. 

161 'mnroque s.' Arusianus p. 259 L. scbol. Lucani YI 530 Servius 
Aen. m 292 IV 598 VI 222 X 797 162—165 *ante . . . contorquent' 
Augustinus de gramm. 2013 P. 162 sq. *ante . . . equis' ServiuB Aen. 
IX 606 162 *et'. . . iuventus' Isidorus orig. IX 3, 37 165 *cursu- 
qne i. 1.' Arusianus p. 244 L. 170 Diomedes 498 Asper 114, 17 K. 

'tectum a.' Servius Aen. XI 235 171 Diomedes 498 'Lauren- 
tis r. P.' Servius Aen. VII 678 172 Servius Aen. VI 10 173 sq. 

Servius Aen. XI 235 174 *hoc . . . templum' Servius Aen. IX 4 
176 Servius Aen. I 79. 214. 637. 708 



VARIA LECTIO. 

161 MVROS R muro testantttr Arusianus^ schoL Lucani, Servius: 
cf. IX 371 subibant, at |)pinquant y: cf. VIII 101 XI 597. 621 

163 EXERCETVR P exerc&ur y domant c 164 TENDUNTHft M 
166 ictum 61 166 AVRES Rh 167 Nuncciuf cV in om. h 

V V 

REPORTAST M 168 AD^ENISSE P 169 MEDI^S M CONSIDIT R 

M 

170 COLUNIS M 171 summa] media %, Diomedes paci yl 

I n 

172 religione h relligione c 173 Hic y Hinc hcmx* Servii Regin, Lips, 

c 

(hic Par,) SEPTRA P ^ceptra c ACGIPERE?ET P 175 HAEC J?, 
quod hic onerare magis quam ornare concinnitatem versus videhatur. 

facrif (if m. 2) y facri . c2 facrae (ae in ras.) h facrae % AEP VLIS R 

s 

176 PERPETUI M Perpetuuf yl perpetuis testatur Servius PATRIS R 



14 VERGILI AENEIS Vlt 

quin etiam veterum elBgies ex ordine . avorum 

antiqua e cedro, Italusque paterque Sabinus 

vitisator, curvam servans sub irnagine falcem» 

Saturnusque senex lanique bifrontis imago 1 80 

vestibulo astabant, aliique ab origine reges 

Martiaque ob patriam pugnando volnera passi. 

multaque praeterea sacris in postibus arma, 

captivi pendent currus curvaeque secures 

et cristae capitum et portarum ingentia claustra 185 

spiculaque clipeique ereptaque rostra carinis. 

ipse Quirinali lituo parvaque sedebat 

succinctus trabea laevaque anciie gerebat 

Picus, ecum domitor; quem capta cupidine coniunx 



TESTIMONIA. 



178 Maximus Vict. de rat. metr. VI Probi inst. I 17 2 179 sq. 

'vitisator . . . senex' Servius Aen. III 165 *curvam . . . senex* Aru- 
sianus p. 261 L. 179 Macrobius Sat. VI 5, 11 *curvam . . . fal- 

cem' Nonius 329, 11. 388, 3 184 sq. Servius Aen. II 504 184 schol. 
Perpii VI 45 Servius Aen. XI 254 *captivi p. c.' Servius Aen. VII 

601 X 520 187 sq. Gellius V 8 ^ipse . . . trabea' Macrobius Sat. 
VI 8, 1 *parva . . . trabea' Servius Aen. IX 4 188 ^laeva . . . 

gerebat' Macrobius Sat. I 4, 13 Nonius 316, 26. 554, 8 Pompeius 227 L. 
Isidorus orig. XVIII 12, 3 Augustinus de gramm. 1980 P. 



VARIA LECTIO. , 

177 effigiif bi 178 E -^ e m. 2 sup. c, om, % ex Servii exempl. 

CEDRO (A miniop.) M caedro c, ProhiinsU fabinaf c 179—194. 195 
— 200^ 179 vitisatorque senex, curvam sub iniagine f. Saturnus servans 
Peerlkampus, cui iraagine corruptum videlur, sed testantur Nonius 329 

NUS 

et Servius quamvis lahorant^s interpretando. 180 SATUR (m. 2 

I 

sup.) F 181 ADSTABANT FMRyhc ALl [sup, m. 2) F 182 cf. 
VI 660 Aliunde inrepsisse videlur Heynio. Certe non ahsolvit poeta 
hunc locum. QVE FiPRy, defensum a Wagnero lect. Verg. in Phi- 

lologi suppl. I 386 QUI FiMc q^^ pugnandi cl VVLNERA FPR 

A 

yihic UOLNERI M panfi, ut vid., yl poffi ci 186 clypei y cli.pei h 

187—191 ante v. 183 retrahendos videri posse monuit Heynius 
187 in mg. k F 188 infra, sed eisdem literis adiectus adposita in 

a ' " 

mg. B F Succinluf b trabe b ANCILE (m. 2 sup.) F anci.lae y 
GERkBAT i> J89 EQVvM (V m. 2 add.) P EQVVM FRyhc 



VBR6IL1 AENBIS VII 15 

I 

aurea 'percussum virga versumque venenis . 1 30 

fecit avem Circe sparsiique coloribus alas. 
tali intus templo divom patriaque Latinus 
sede sedens Teucros ad sese in tecta vocavit, 
atque haec ingressis placido prior ededit ore : 

'Dicite, Dardanidae (neque enim nescimus et urbem 195 
et genus, auditique advertitis aequore cursum), 
quid petitis? quae causa rates aut cuius egentis 
litus ad Ausonium tot per/vada caerula ve&il? 
sive errore viae seu tempestatibus acti 
(qualia multa mari nautae patiuntur in altoj 200 

fluminis inlrastis ripas portuque sedetis, 
ne fugite hospitium neve ignorate Latinos 
Saturni gentem, haut vinclo nec legibus aequam, 
sponte sua veierisque dei se more tenentem. 
atque equidem memini (fama est obscurior annis) 205 



TESTIMOHIA. 

190 *aurea p. v.' Servius Aen. IV 242 192 sq. Priscianus 1186 P. 

*tali . . . sedens' Servius Aen. XI 235 197—200 Macrobius Sat. 
V 8, 2 199 Nonius 243, 19 Priscianus 1029 P. 200 *qualia m. m. n.' 
Probi inst. I 6, 3 203 ^haud . . . aequam' schol. Hor. serm. I 3, 98 
Servius Aen. VIII 322 204 ^sponte sua' Priscianus 1020 Weteris 
. . . tenentem' Servius Aen. ¥111316 205 sq. ^memini Auruncos i. f. 
senes' Agroetius 2268 



VARIA LECTIO. 

190 'aurea coniux; nam aliter non stat versus' Servius^ sed aurea 

virgairecte coniungit ad IV 242: c/*. I 698 191 CIRCES P CIRCE-i F 
circe y circae c 192 DIVVM FMPybc 194 haec m. ant, sup. c 

EL' T P EDIDIT FMRyhc 195 DICITAE F "'^' muf^urbem h 
hurbe c 196 equora h 197 EGENTIS (I corr. in E) P EGENTES 

V 

FMyc 198 TEXIT M uixit c\ 201—221. 222—242 F 

E 

201 INATRASTIS F 202 NEC M NEU {sup. m. 2) F 203 HAVT 

MP HALIT R HAVD Fy aud h haud (h m. 2 m ras.) c uin . clo h 
nec (c in ras.) h 204 * ac si diceret, aurei saeculi imagine vivimus * 
Servius, unde aevi, non dei eum legisse suspicatur Marklandus ad 
Statii silv. III 5, 88 tenelem b\ 



16 VERGILI AENEIS VII 

Auruncos ita ferre senes, his ortus ut agris 

Dardanus Idaeas Phrygiae penetravit ad urbes 

Thraeiciamque Samum, quae nunc Samothracia fertur. 

hinc illum, Gorythi Tyrrhena ab sede, profectum 

aurea nunc solio stellantis regia caeli 210 

accipit et numerum divorum altaribus auget/ 

Dixerat, et dicta liioneus sic voce secutus: 
'rex, genus egregium Fauni, nec fluclibus actos 
atra subegit hiemps vestris succedere terris 
nec sidus regione viae litusve fefellit: 215 

consilio hanc omnes ^imisque volentibus urbem 
adferimur, pulsi regnis, quae maxima quondam 
extremo veniens Soi aspiciebat Olympo. 



TESTIMONIA. 

206 sq. *his . . . Dardanns' Arnsianus p. 251 L. 208 ^qnae . . . fer- 
tur' Nonius 303, 4 211 *et . . . auget' Servins Aen. VI 650 

216 sq. 'consilio . . . adferimnr' Arusianus p. 215 L. 



VARIA LBCTIO. 

ul 

206 AVTRVNCOS R Anineos ;t, Fabricius in {corr. m, rec) b 

207 IDEAS Mc PENETRARIT R 208 Treicia b THREICIAM ceteri 

n 

SAMOM M ramotrhatia b famotrachia c 209 Hic b hunc olim 

h T 

Peerlkampus corythy y coryti c TYRRENA i^c tyrrhaena 6 211 E 
{m.^sup.)F NVMEROM P numero y ALTATRIB -ilf AWET FMPR 

d 

adit, a\ aug& y addit bc ^addit, auget* Servius Paris,, sed in Regin. 
omisso addit literis maiusculis auget lemma legitur, atque in Lips, quo- 
que manu secunda demum addit suprascriptum est^ in quo num pro 
, lemmate scriptum sit auget, non enotavit Thilo. Fuerunt tres tectiones : 
nnmerum anget, numerum addit, numero addit, quorum postrema nihil 

t A 

sane habet quod displiceat. 212 Dixera b DICTUM M dicto y\ 

E G g 

213 GNVS P PENUS M EGRE€^ft£GIVM F actuf 61 214 fubeit y 

HIEMS My ''iemf b teclif m 215 REGIONI R 216 hac y ^nc b 

animi.fq: {sup. m. rec, m. 1 animuf) b URBEM (M m. rec. add.) 

V 

F 217 Afferimur c QVEM R MAXIMA FMPybc QONDAv M 
218 olimpu bl 



VERattil A£N£IS VII 17 

ab love principium generis, love Dardana pubes 

gaudet avo, rex ipse lovis de gente suprema, 220 

Troius Aeneas, tua nos ad Hmena misit. 

quanta per Idaeos saevis effusa Mycenis 

tempestas ierit campos, quibns actus uterque 

Europae atque Aaiae fatis concurrerit orbis, 

audut et sicjpiem tellus extrema refuso 225 

summovet oceano et siquem extenta plagarum 

quattuor in medio dirimit plaga Solis iniqui. 

diluvio ex illo tot vasta per aequora vecti 

dis sedem exiguam patriis litusque rogamus 

innocuum et cunctis undamque auramque patentem. 230 

non erimus reguo indecores, nec vestra feretur 



TESTIMONIA, 

219 Servius.Aen. IV 138 *ab ... generis' Servius Aen. III 106 

220 ^rex . . . suprema' schol. Hor. carm. I 21, 3 220 sq. 'rex 
- . . misit' Donatus ad Ter. adelph. II 1, 42 222—227 Probus 42, 
7 K. 222 sq. ^quanta . . . campos' Servius Aen. XI 422 ^saevis 
. . . ierit' Servius Aen? I 566 223—226 *quibus . , . Oceanus' schol. 
Hor. carm. II 1, 31 225—227 Priscianus 892 226 * et . . . plaga- 
rum' Probi inst. I 17, 4 schol. Lucani I 531 227 *in medio . . . ini- 
qui' Nonius 378, 2 *plaga s. i.' schol. Hor. carm. I 22, 20 228 
'diluvio ex illo' Nonius 203, 27 Servius Aen. I 566 229 sq. 'litusque 
r. i.' Nonius 325, 26. 383, 6 Servius Aen. I 540 Mitus innocuum' 
Servius Aen. X 302 231 *non . . . indecores' Alcimus Avitus epist. 51 



VARIA LECTIO. 
C 

219 PRINIPIVM P 220 GAVDEAT P IFSE M fupraema h 

221 TROnVS F LIMENA Mi LIMINA F^M^PRyhc LUMINA ui vid. 

s 
FU Zulich, MITTIT F 222 IDEOS Ec AEUIS (sup. m. 2) F 
einissa Servii Aen, XI 422 exempl. , sed effusa testatur idem Aen. I 566 

£ 

mycenif (y m. 2) y miceuif c 224 EUROPAS M europa. y Europa 
bl ADQVE FR CONCVRRERET R concurrit h CONCVRRITVR Pyi 

i 

occurrerit schoL Hor. urbif hi . 226 Audit h AVDIT R 226 SUM- 

u .0 t 

MO&ET M QVAM R 227 QUATTUR {s % m. 2) F Quatuor c 

moo c 228 ' diluvio ex illo . . . alH hic dislinguunt et mutant sensum, 
ut sit: quos dirimit plaga solis ardentis ex quo mundus est constitutus, 

hoc est ex quo chaos esse desiit posl illud diluvium ' Servius aecora 

II . r i 

bl aeqora b2 229 Di. {erasa f) y Diif c patrif h 231 url h 

RIBBECK, VERGIL. III. 2 



18 VERQILI AENEIS Tll 

tama levis tantique aboiescet gratia facti, 

nec Troiam Ausonios gremio excepisse pigebit. 

fata per Aeneae iuro dextramque polentem 

sive fide seu quis bello est experlus et armis: 235 

multi nos populi, multae (ne temne, quod ultro 

praeferimus manibus vittas ac verba precantia) 

et petiere sibi et voluere adiungere gentes; 

sed nos fata deum vestras exquirere terras 

imperiis egere suis. hinc Dardanus ortus; 240 

huc repetit iussisque ingentibus urguet Apoilo 

Tyrrhenum ad Thybrim et fontis vada sacra Numici. 

dat tibi praeterea fortunae parva prioris 



TESTIMONIA. 



235 ,schol. Veron. 96, 29 K. 237 * praeferimus m. y.' Servius 

Aen. VII 418 238 schol. Gron. Cic. 438 Or. 239 sq. ^sed . . . suis' 
Servius Aen. XI 325 240 sq. *hinc . . . repetit' Servius Aen. IV 159 
VIII 13 243 sq. Claudius Sacerdos I 131 



VAKIA LECTIO. 

S 

232 tan.tiq: h TANTIVE Rc ABOLECET {corr, m. ant.) R AB- 

OLESCERET F abolefcil clx facti: cf. Lachmannus Lucr. 64 

I 

233 PIGEBAT M pigebal ad v. 207 relaium placuit Heinsio 234 VIRO P 
236 FIDES- P fide . b explif c et in ras. b 237 PRAEFEREMVS P 

QUE 

AC [corr. m. sat ant.) F ET^ UERBAPRAECANTIA (A sec. eras.) M 
uerba pcantia b'l VERBA PRAECANTIA [signa =.— = m.eadem quasupra) 

F precantia uerba m VERBA PRECANtT /?, ut Slatius silv. I 4, 46 uerha 
peantu (u m. 2 in ras.) c uerba pcanti. bi uerba precantis Bigot. cf. 
Lachmannus ad Lucr. II 719 238 ATIUNGERE (T corr. in D) M 
GENTIS M 239 fala sup. b ilraf b 240—242 hinc . . . Numici 

n 

aliena videntur Heynio hic b 241 HVNC R hunc repeti iussis 
iugentibus Menag. pr. huc repetit Serviiis urget yb 242 

Thyrrenum (h pr. m. 2 add.) b AT Py ET R lyhrira c 243— 
263. 264— 273i^ /b/. LXI 243 Dure omitti subieclum monuit Heynius. 
dat pius Aoneas Peerlka7?ipus. Equidem puio addiiurwn quaedam fuisse 

poelam a?ile hunc verstmi. pra&ea c ' 



VEKOILI AENEIS VII 19 

munera, reliquias Troia ex ardente receptas. 

hoc pater Anchises auro libabai ad aras; 245 

hoc Priami gestamen erat, cum iura vocatis 

more daret populis, sceptrumque sacerque tiaras 

Uiadumque labor vestes/ 

Talibus Ilionei dictis defixa Latinus 
optutu tenet ora soloque immobilis haeret 250 

intentos volvens oculos. nec purpura regem 
picta movet nec sceptra movent Priameia tantum, 
quantum' in conubio natae thaiamoque moratur; 
et veteris Fauni volvit sub pectore sortem, 
hunc illum fatis externa ab sede profectum 255 

portendi generum paribusque in regna vocari 
auspiciis, huic progeniem virtute futuram 
egregiam et totum quae viribus occupet orbem. 



TESTIMONIA. 



244 'reliquias . . . receptas' Donatus ad Ter. Phorm. I 1, 12 Servius 
ecl. II 40 246 sq. *hoc . . . populis' Priscianus 1212 246 *hoc . . . 
erat' Servius Aen. I 653 247 * sceptrumque s. t.' Nonius 397, 19 
249 sq. ^Latinus, quia miratur, defixa obtutu tenet ora' Macrobius Sat. 
IV 1, 5 256 *portendi g.' Servius Aen. III 184 



VARIA LECTIO. . 

I 

244 MUNERA (A m. ant. in ras.) F reliquiaf h relliaf c 

246 A#RAS M a.raf 6 246 om., m tng, m. 2 add. b 247 dare 
s ••• • 

dar& c CEPTRVM F Assaracique tiaras *paulo calididr quis con- 

iectare possit * Heynius. sacerque tiaras testaniur Nonius et Servius 

tyaraf c 248—273 Veron. fol. 252 248 ueflif c\ 250 OBTVTV 

PRyhc O.TVTV V INMOBILIS Py immoiif c 251 INTENTOS (0 



I 

n I 



corr, ex V) F 252 NEC m. 2 sup. R mou& c priameia tantum V 

253 QVAN/t/m V conibio c TlA^klamoque moraTVR V talamo b 

254 VOLVENS [corr. m. eadem quaW b9\) F volvit Fauni Morei. 

DE 

pr. fup 61 Sortem V 255 Hinc ut vid. cl SE (corr. m. 2) F 
256 T{egna vocari V REGNA (N m. 2 corr. ex I) F VOCARE M 
2:7 Wspiciis hulC PRO — V PROGENIEM (I corr. ex T ut vid.) 

le 

F proieniem b 258 et om- c TOTVM (0 corr. ex V) F QVI 

{corr. m. eadem qua 254) F 

2* 



26 V&RGILI AEKEIS Vtl 

tandem laetus ait: 'di nostra incepta secundent 

augurlumque suum! dabitur» Troiane, quod optas; 260 

munera nec sperno. non vobis rege Latino 

divitis uber agri Troiaeve opulentia derit. 

ipse modo Aeneas, nostri si tanta cupidost, 

si iungi hospitio properat sociusque vocari, 

adveniat voltus neve exhorrescat. amicos : 265 

pars mihi pacis erit dextram tetigisse tyranui. 

vos contra regi mea nunc mandata referte. 

est mihi nata, viro gentis quam iungere nostrafe 

non patrio ex adyto sortes, non plurima caeio 



TESTIMONIA. 

259 *di ... secundent' Nonius 169, 27 260 ^auguriamque s.* 

Probi inst. I 6, 7 'augurium' schol. Yeron. 96, 23 K. 261 sq. 

*non . . . derit* Priscianus 646. 674. 1122. 261 * munera nec sp.' schol. 
Hor. I 1, 21 Lucani V 348 Servius ecl. III 74 ge. I 83 III 56 Aen. I 
77. 387 VII 9 Vm 299 X 907 *non ... Latino schol. Hor. serm. 

II 2, 54 263—265 *ipse . . . adveniat' Servius Aen. XII 581, item, sed 
bm. 264 Pompeius 242 L. 263 sq. *nostri . . . vocari' schol. Veron. 

100, 14 K. 263 Priscianus de XII vers. Aen. 172 266 Nonius 

370, 30 Isidorus orig. IX 3, 19 Augustinus de civ. dei V 19 schol. Lu- 
cani IX 134 Hor. carm. III 17, 9 Servius Aen. IV 320 cf. schol. Veron. 
96, 25 K. 268 Claudius Sacerdos I 135 Priscianus 1120 *est mihi 
nata domi' schol. Lucani VII 662 269 schol. Veron. 97, 4 K. 



VARIA LECTIO. 

259 victus Menag. DE R dii bc vestra % 260 aufpicium 
Menag. pr^ 261 MVNEra nec sperno V 262 uher V TROIAEVE 
FMPlRVc TROIAEQVE P2yb DERIT FPVy, Prisctani m Amien. 
el Halb., 674 Paris. R et Amien., 1122 Paris, R ei Monac. m. 2 (aderit 
m. 1 defit 1122 Lugd. m. 2 in ras. , et suprascr, uei deerit Karolir.) 

E 

DERIT M DEERIT Rbc 263 ipse — tanta V nrif h\ CVPIDOST V 
CVPIDO EST FMPRybc cupido {om. est) schoL Veron, 264 si — 
«ociVS V VE FR Vbc, schol. Veron. 265 adveniai voltus V 

H 

Alueniat cl VVLTVS FPRbc EXORRESCAT {corr. m. 2) F 



r M 



266 Praf c erit — ^yrANNI V DEXTRA [corr. m. 2) F dete- 

eGi 

giffe cl tiranni c 267 vos — wt/nC V RIUI icorr. m. rec) F 

...» ' 

REGE M[ manda ■' b 268 est — iungere V nostrae quani i. 
gentis Menng. pr. QVA R 269 von — sortes V adito ybc 
SORTIS M non om. c 



VERaiLI AENEIS VII 2! 

monstra sinunt: generos externis adfore ab oris, 270 

hoc Latio restare caniint, qui sanguine nostrum 

nomen in astra ferant. hunc illum poscere fata 

et reor et, siquid veri mens augurat, opto/ 

haec effatus equos numero pater eligit omni 

(stabant ter centum nitidi in praesepibus altisj: 275 

omnibus extemplo Teucris iubet ordine duci 

instratos ostro alipedes pictisque tapetis 

(aurea pectoribus demissa monilia pendent, 

tecti auro fulvom mandunt sub dentibus aurum), 

absenti Aeneae currum geminosque iugalis 280 

semine ab aetherio, spirantis naribus ignem, 

illorum de gente, patri quos daedala Circe 

supposita de matre nothos furata creavit. 

taiibus Aeneadae donis dictisque Latini 

sublimes in equis redeunt pacemque reportant. 285 



TBSTIMONIA. 

271 *hoc canunt Latio' schol. Veron. 97, 7 K. 272 sq. *hunc 

. . . opto ' Nonius 469, 12 273 * et si . . . opto ' Cledonius 1916 P. 

* si ... opto ' Priscianus 791 Nonius 358, 9 275 Servius Aen. 

Vm 662 XII 92. 543 277—279 Seneca epist. 87, 8 277 

Charisius 45 P. 4nstratos alipedes p. t.' de orthogr. 2803 P. 

'pictisque t.' Probus de nom. 19 p. 218 Endl. 278 Servius Aen. 

IV 138 279 ^fulvum aurum' Gellius U 26, 11 282 sq. *quos 

. . . creavit' schol. Hor. serm. I 6, 77 282 'daedala Circe' Ma- 

crobius Sat. VI 4, 20 Paulus Festi 68 Servius ge. IV 179 283 

Macrobius Sat. VI 6, 2 Cledonius 1886 P 285 Servius Aen. 



VARIA LECTIO. 

270 Wnstra — adfore V externi^ h 271 sq. cf. 98 sq, 
271 NOSTrwm V 272 FERan/ huhc illuM POSCERE fata V ferent 
Menag. pr. 273 QVIT FMR au . gurat y 274—280- 281 — 301 

ex 

F foU LXII 274 eQVOS (E m. 2 add.) R . . nuinero c elegit cl 

275 STABAT M 276 extimpio h 277—645 desunt in P 
277 ALIIPEDES M 279 tecti] freni Peerlkampus FVLVVM FMRyhc 

EN 

280 ABSTI isup. m. 2) F ABSENTIA R gemenof yl IVGALES 

h i N 

FRyh 281 eterio b a&hero c fpirantib: cl FLAGRATIS F, fortasse 
praeferendum : cf. ge. 11 140 282 patre c\ patrum Peerlkampus 

CIRGAE F CIRCAE Mc 283 Subposita yh notof yh fura c 
284 AENEADES R LATINIS R 285 aequif y 



22 « VERGILl AENEIS VII 

£cce autem Inachiis sese referebai ab Argis 
saeva lovis coniunx aurasque invecta tenebat, 
et laetum Aenean classemque ex aethere longe 
Dardaniam Siculo prospexit ab usque Pacbyno. 
moliri iam tecta videt, iam fidere terrae, 290 

deseruisse rates: stetit acri fixa dolore. 
tum quassans capnt baec effundit pectore dicta: 
'beu stii*pem invisam et falis contraria nostris 
fata Pbrygum! num Sigeis occumbere campis, 
num capti potuere capi? num incensa cremavit 295 ( 



TESTIMONIA. 

XII 581 288 sq. ^laetum Aenean Siculo . . . Pachyno^ Servius Aen. 
I 35 *prospexit longe venientem' Priscianus 1175 non addito libro: 
cf. XI 909 XII 595 289 Philargyrus ge. IV 293 *Siculo . . . Pa- 

chyno' Donatus ad Ter. eun. III 2, 18 Probi ars minor 736 Cledonius 
1926 P. Servius Aen. VI 385 XI 262 290 Priscianus 1185 *iam 

fidere t.' Arusianus 230 L. 291 sq. 'stetit . . . dicta' Donatus ad 

Ter. adelph, I 1, 54 292 *tunc quassans c' Servius Aen. I 127 XII 894 
293 sq. *heu . . , Phrygum' Macrobius Sat, IV 2, 2 Nonius 226, 28. 
303, 32. 455, 26 293 'heu st. i.' Charisius 85 CledomiM 1895 

Consentius 2026 Claudius Sacerdos I 81 Emporius rhet. p. 305 O. 
Servius Aen. I 626 III 94 XII 208 294—298 *num . . . quievi' Ma- 

crobius Sat. IV 2, 4 294 *num . . . campis' Emporius rhet. 305 C. 
295 sq. ^num . . . viros' Macrobius Sat. VI 1, 60 295 'num . . . capi' 
schol. Lucani VI 198 



VARIA LECTIO. 

286 Haecce c INAliCHnS (II m ras,) F INACCfflS R inaciif y 

n Nf 

referebat (t m. 2) y . ab argif y 287 coniux b coniux c TEBAT 

{sup. m. rec) R 288 aeneam c cla . fe cl etere b ' LONGE 
FRybc: cf, XI 909 LONGO M, probavit post Heinsium M. Hauptius 
Halieut. p, XXVII {sed longe in ed. Lips.) 289 Italiara longe prospexit 
Philargyrus: cf. VI 357 SICVLO (SICVL in ras.) R ADVSQVE R 
* abusque et adusque praeposilive dicimus ' Servius , sed hic abusque se 
legere significat ad XI 262 PAHYNO R pachino ybc 290 * iam fidere 
terrae per dativum iungendum, aliler non procediV Servius, terrac 
Arusianus quoque testatur, sed terra Priscianus. 292 Tunc y, 
Servii Aen. I 128 er XII 894 exempl. hanc . . . vocem Donatus: cf 

Aen, V 723 293 STIRPE (/m. sup. m. rec.) F votis Schraderus 
*falis, voluntatibus* Servius. fatis iestatur Nonius 303. 455. Indigna- 
bundam et dedignabundam lunonem loqui tenendum est. 294 SI- 
GAEIS Myc 295 NUNC CAPTI M, MenteL pr. non capti Menag. pr., 
%. Scriptum erat nun capti ; cf Corssen de pronuntiatione linguae La^ 



VERGILI AENEI8 VII 23 

Troia viros? iiiedias acies niediosque per ignis 

invenere viani. at, credo, mea uumina tandepi 

fessa iacent odiis aut exsaturata quievi, 

quin etiam patria excussos infesta per undas 

ausa sequi et profugis toto me opponere ponto* 300 

absumptae in Teucros vires caelique marisque. 

quid Syrtes aut Scylla mihi, quid vasta Chal*ybdis 

profuit? optato conduntur Thybridis alveo, 

securi pelagi atque mei. Mars perdere geuteui 

immanem Lapithum valuit, concessit iu iras 305 

ipse deum antiquam genitor Calydona Dianae, 



TESTIMONIA. 

297 sq. ^at . . . iacent' scliol. Lucani IX 890 298 'odiis . . . 

quievi' Charisius 82 anon. de orthogr. 2801 P. Arusianus p. 261 L. 
299—303 *per undas . . . profuit' Macrobius Sat. IV 2, 5 299 *quin 
. . . excussos' Arusianus 228 L. Claudius Sacerdos I 74 301 Servius 
Aen. I 280 * absumptae in T.' Servius Aen. I 304 302 ' quid vasta 
Ch. profuit' Emporius rhet. 305 C. 303 'luno ipsa conqueritur non 

magis quod Aeneam contigisset contra suum velle in Italiam pervenire 
quam quod optato potiretur Tibridis alveo' Macrobius Sat. III 1, 4 
' opiato . . . alveo' Nonius 250, 2 304—307 Macrobius Sat. IV 5, 6 

*" Mars . . . merentem ' Priscianus 108 1 interpolatus 304 sq. ^ Mars 

. . . valuit' Macrobius Sat. .IV 2, 6. 5, 6 Servius ge. II 455 Aen. I 39 
XII 804 304 *8ecuri . . . mei' Arusianus 263 L. Probi inst. I 6, 1 

schol. Lucani VI 730 Servius Aen. I 350 305 sq. 'concessit , . . 

Dianae' Nonius 296, 26 



VABIA LECTIO. 



V 



ttnae 1 107 non incfenra c 296 media'* b IGNIS F IGNES MMybc 

T 

297 AB^ M 298 ICENT R aut (t m. rec. corr. in d) b '■aud y2 

haut Charisii Neap. (aut exc. Paris.) HAUD Mc odii saturata anon, 

r 
de orihogr. exaturata b quieuit Charisii cod.y anon, de orthogr. 

299 quaene Peerlkqmpus, sed hoc ipsum quin est : cf, VIII 485. quin 

etiam confirmat Claudius Sacerdos infeftaf c\ 300 obponere y 

exponere % 301 Abfumto c CAELIS M 302 — 322. 323—329 F 

fol. LXIII 302 SYRT1S'/?C aufcylla c CARYBDIS MR caripdif 

b carybcif (c post. corr. in d) c 304 PELAGI- M MEI* M mei sup, b 

.■M 

305 IMMANE M Inmanu cl lapitu b laphylum c 306 ANTI 

M 

QUA M ahtiquij c diane y 



24 VEROILI ABNEIS YII 

quod scelus aut Lapithis tantuui aut Calydone mereiile? 
ast ego magna lovis coniunx, nil linquere inausum 
quae potui infeiix, quae memet in omnia verti, 
vincor ab Aenea. quod si mea numina non sunt 310 

magna satis, dubitem haut equidem inplorare quod usquam est: 
' flectere si nequeo superos, Acheronta movebo. 
non dabitur*regnis (esto) prohibere Latinis, 
atque immota manet fatis Lavinia coniunx: 
at trahere atque moras tantis licet addere rebus, 315 



TESTIMONIA. 

307 Priscianus 1081 308 ^ast ... coniunx' Macrobius Sat. IV 

2, 6 309 Bq. 'quae potui . . . Aenea' Servius Aen. V 791 309 

*quae p. i.' Servius Aen. I 330 II 772 ecl. V 65 'infelix . . . verti' 
Macrobius Sat. IV 2, 6 310 *vincor ab A.' Macrobius Sat. IV 2, 6 

Augustinus de civ. dei X 21 Servius Aen. I 37. 38 312—317 Macro- 
bius Sat. IV 2, 7 (om. 314) 312 Servius Aen. I 42 313 sq. Ser- 

vius Aen. VIII 40 313 Donatus ad Ter. eun. III 1, 5 Emporins rhet. 
305 C. 314 sq. Servius Aen. Vin 398 



VABIA LECTIO. 

307 quo scelere Peerlkampus quod scelus confirmat Servius 

h L A 

LAPITHIS FRy, Macrohius laphitif c laphitif h ^APITHIS M CALY- 



A „e NA 



DONE jR, Macrohius CALYDONE M calydo c CALYDO {sup. m. 2) F 
calydona y calidona h MERENTE Jf?y2, Macrohius MERENTE F 

merente . c2 MERE^TeS M merentem ylhcl * quod scelus aut Lapithis 
tantum aut Calydone merente? haec est vera lectio: sic et sensus pro- 
cedit, ut uterque ahlativus sit. nam si Calydona leges , vilium erit nec 
sensus procedei* Servius. Lapithis . . . Calydona merentem testatur 
Priscianus , addens tamen ' sed melius hic quoque in quibusdam inve- 
nitur Lapithis . . . Caiydone merente vel Lapithas . . . Calydona meren- 
tem.* Credo ipsum poetam has duas scripiuras in schedas con- 

iecisse 308 MAGNO M NIIliL F NIMI M NIHIL R LINQRE F 

309 quod Menag. pr. quae legit Servius POTVIT R UERTIM F 

A 

310 UINCAR M ENEA [corr. m. 2) R SIMEMEA R 311 HAUD 

FMyhc IMPLORARE M QOD M ufquamro [r^ m. 2) c 312 

4ACHER0NTA F 313 eftoregnif cm , Medic. Pierii PROHIBERE 
(H in ras., B corr. ex Dj F: providere fuit 314 om. Macrobius 
l^yiOTAF fatuf cl LAVINIA CONIVNX (VI et lACONIVN in ras.) R 

re 

315 AD /? autque y moram Servii Aen. VIII 398 eoo. adde y 



VERGILI AENBffi TU 25 

at licet amborum populos excindere regum. 

hac gener atque socer coeant mercede suorum: 

sanguine Troiano et Rutulo dotabere, virgo, 

et Bellona manet te pronnba. nec face tantum 

Qsseis praegnas ignis enixa iugalis; 320 

quin idem Veneri partus suus et Paris alter 

funestaeque iterum recidiva in Pergama taedae.' 

Haec ubi dicta dedit, terras horrenda petivit: 
luctificam Allecto dirarum ab sede dearum 
infernisque ciet tenebris, cui tristia bella 325 

iraeque insidiaeque et crimina noxia cordi. 
odit et ipse pater Pluton, odere sorores 
Tarlareae monstrum: tot sese vertit in ora; 
tam saevae facies, tot pullulat atra colubris. 
quam luno his acuit verbis ac talia fatur: 330 



TESTIMOiaA. 

318 Macrobius Sat. IV 2, 8 319 sq. ' nec . . . iugales ' Macrobius 
Sat. rV 2, 8 319 *et . . . pronuba' schol. Lucani VIII 90 Servius 

Aen. IV 59 320 'ignes e. i.' Arusianus p. 22d L. 321 Nonius 217, 25 
322 schol. Hor. carm. 1 15, 16 324 Charisius 47 P. *luctificam A.' 
Probi inst. I 4, 21 Charisius 93 326 Nonius 438, 22 327 cf. schol. 
Veron. 97, 9 K. *odit . . . Pluton' Servius Aen. lU 89 330 'quam 
. . . verbis' Servius Aen. VII 406 



VARIA LECTIO. , 

316 AD i? Aut yl Et b amborem y REGVM (G in ras.) B 
317 hac] AT M mercide b 318 TROIANO- M RUTULO. M 

. na 

DOTAVERE (V corr. in R) F 319 hellu.. bl hello.. 62 face. c 

320 PRAEGNASJIf PRAEGNAS F pregnanf fec ignefd enixe b 
lUGALES M 321 SUUS- M 322 REGIDIUA (G corr. in C) M 

SORO 

PARGAMA F 323 orrenda y 324 ALLECTO- M adlecto c DEARUM 

k fororu ro 

{supmscr. m. rec.) M dearum y SORORVM Rbm Torum c: cf, 327. 454 

A 

326—33« Veron. fol. 212 b 326 INSIDIE (corr. m. 2) F insi- 
diaeque om. Nonius corda c 327 ODEDERE M 328 TARTHAREAE 

^ A 

R TARTAREAE. M MONSTRUM- M 329 SAEUE M pululat y 

L 

POLLVLAT FR PAVLVLAT V ORA R COLOBRIS RV m DICTIS Ry 



26 VKRQILI AENEIS YJI 

'hunc mihi da propriuii], virgo sata Nocie, laborem, 

hanc operam, ne noster honos infractave cedat 

fama loco neu conubiis ambire Latinum 

Aeneadae possint Italosve obsidere finis. 

tu potes unanimos armare in proelia fratres 335 

atque odiis versare domos, tu verbera tectts 

funereasque inferre faces, tibi nomina mille, 

mille nocendi artes. fecundum concute pectus, 

dissice compositam pacem, sere crimina belli: 

arma velit poscatque simul rapiatque iuventus.' 3 iO 

Exim Gorgoneis AUecto infecta venenis 
principio Latium et Laurentis tecta tyranni 
celsa petit tdcitumque obsedit limen Amatae, 



TESTIMONIA. 

331 sq. 'hunc . . . operam' Donatus ad Ter. adelpli. II 3, 8 331 
Noniufl 361, 22 Probi inst. I 2, 1 Servius Aen. VI 250 *hunc . . . 

proprium' schol. Veron. 97, 11 K. 333 sq. ^nec . . . possint' Nonius 
242, 10 333 *neu ... Latinum' Servius Aen. IV 283 335 Marcia- 
nus Capella V 495 337 sq. cf. schol. Veron. 97," 19 K. *cui nomina 
. . . artes' Nonius 354, 15 337 *tibi n. m.' schol. Hor. carm. II 13, 34 

339 *sere c. b.' Servius Aen. VU 551 340 *arma . . . simul' 

Servlns Aen. VIII 5 341 Priscianus 985. 1008 Aldhelmus de re gr. 

et metr. in A. Mai auct. class. V 574 Servius Aen. I 689 cf. schol. 
Veron. 97, 24 K 343 Hacitumque o. 1. A.' Servius Aen. I 502 II 255 
IV 364 ^tacitum obsedit 1. A.' schol. Lucani VIII 171 Hacitumque 
o. L' schol. Lucani IX 355 



VARIA LECTIO. 

331 Hwnc — vtRGO V PROPRIUM UIRGO- M LABORE M 
LABORV~i? 332H0N0Si»f neinras.h cedant yl 333 LOCVS 

A 

V nec Nonius : fortasse fuerunt qui ne repeterent» 334 AENEADE M 
POSSINT (1 corr. in E) M possunt Nonii Bern. ve] q : 6 FINES 

MRbc 335 UNAANIMOS M unamef b 337 FVNEREAS INFERRE Fm 

tibi] cui Nonius 339—351 Veron. fol 212«. 339 DISSICE Rybrl) 
s 
Difricae c DISICE M DISIICE ut vid. , suprascripta fortasse S , V 

HE fimul 

SE R 340 UELIT- M VELINT ut vid. V que rapiat (foramine 

membranae orta lacuna) y 341 EXIN R Vy^bc, Priscianus, Aldhelmus 

Gor^o/iEIS V infacta y\ insecla Aldhelmus medullis Menag, pr. 

34-2 PRINctpio ladum ei V LATIUM- M tiranni c 343 obfidit 

yi obfidet bi amatat yl 



' VERi^ILI ABNEIS VII 27 

quam super advenlu Teucrum Turnique hymenaeis 

femineae ardentem curaeque iraeque coquebant. 345 

huic dea caeruleis ununi de crinibus anguem 

conicit inque sinum praecordia ad intuma subdit, 

quo furibunda domum monstro permisceat omnem. 

iile inter vestes et levia pectora iapsus 

volvitur attactu nuUo fallitque furentem, 350 

vipeream inspirans animam; fit tortile collo 

aurum ingens coluber, fit longae taenia vittae 

innectitque comas, et membris lubricus errat. 

ac dum prima lues udo sublapsa veneno 

pertemptat sensus atque ossibus impUcat iguem 355 

necdum animus toto percepit pectore flammam, 

moUius et soUto matrum de more locuta est, 

multa super natae lacrimans Phrygiisque hymenaeis: 



TEBTIMONIA. 

345 Servius Aen. XI 782 352 *fit . . .' vittae' Servius Aen. V 269 
355 ^atque . . . ignem' Remmius Palaemon 1373 P. 357 ^moUius 
. . . matrum' Probi inst. I 9, 10. 12 



VABIA LECTIO. 

344 QVM R Super — Ayw^NAElS V TEUCRUM- M teucrum 
(u post m. 2) y HYMENEIS Ry HYMAENEIS M hymineif c 345 
krdentem — iraeque V ARDENTEM- M 346 DEA, M unum — 

angWn V 347 CONtW/ inQVE V CONICIT. M .Coicit c PRAE- 

A 

COrrfia — ^mBDIT V PRECOROlA M INTIMA Myhc mitlit 

Menag. pr. 348 Quo . b DOMUM- M DOMVMETMONSTRO (ETM in 

ras.) R OMNm V om^e b 349 mer cESTESETLEVlA — V 

I 
UESTES, M LEUIA M laeuia y pectora] CORPORA R 350 altaclu 

(a pr. m. 2) y wM//OFALLITQMe fureniem V 351 VIPEREAM 
SPmANS MV fit TOrtile collo V fi* 62 fa bi tortile (I m. 2) y 

N 

352 IN6ES (N m. 2 sup.) R longa y\ longe c taenia (t m. 2) y 

TENIA M lenea bi tenuia c 354 lAC M dum suprascr. y LUES- 
M lucef bi VNO R 356 CONCEPIT R : cf. IV 502 XI 369 pectora 
c\ 357 LOCUTA My\ 358 NATA Rflb: cf. 398 lacrimis Mentel. 
pr. frygiif c IIYMENEIS R HYMAENAEIS M 



28 VEROILI AENEIS VII 

« 

'exulibusne datur ducenda Lavinia Teucris, 

genitor, nec te miseret gnataeque tuique? '360 

nec matris miseret, quam primo aquilone relinquet 

perfidus alta petens abducta virgine praedo? 

an non sic Phrygius penetrat Lacedaemona pastor 

Ledaeamque Helenam Troianas vexit ad urbes? 

quid tua sancta fides? quid cura antiqua tuorum 365 

et consanguineo totiens data deitera Turno? 

si gener externa petitur de gente Latinis 

idque sedet Faunique premunt te iussa parentis, 

omnem equidem sceptris terram quae libera nostris 

dissidet, externam reor el sic dicere divos. 370 

et Turno, si prima domus repetatur origo, 

Inachus Acrisiusque patres mediaeque Mycenae/ 



TBSTIMONIA. 

359 Macrobiufl Sat. IV 3, 7 Emporius rhet. 304 C. Asper iun. 1726 P. 
Servius Aen. XII 15 360 Probi inst, I 6, 2 'nec . . . tuique' Aru- 
sianus 246 L. 362 Servius Aen. X 774 363 sq. Donati ars III 6, 2 
Beda de trop. 386 C. schol". Hor. carm. lU 3, 25 IV 9, 16 363 Dio- 
medes 460 P. Isidorus orig. II 30, 7 Servius Aen. IX 144 368 * Fauni 
. . . parentis' Nonius 365, 2 371 sq. Servius Aen. VI 88 *et . . . 

pater' schol. Hor. carm. II 3, 20 372 Servius Aen. VII 791 



VARIA LECTIO. 

359 EXULffi.NE M EXVLIBVSVE R exuiibus ducenda datur 'non- 
nulW Pieriani: cf, VI 84 360 '0- M «^natae y natae c gnati Probi 
inst. 361 om., in mg. m. 2 add. b miserae Venetus prim.. cl 

V . b 

primura % RELINQET M relinquit c2 362 aducta c abrepta Rottend. 
sec, Servti Aen, -X 774 Voss., Regin. (obducta PaHs.) 363 ANNON M, 
Diomedes, Isidori ed. pr. ATNON Ry^ Donati cod., Isidori co (ut non 
Gud, 4), schol. Hor, Acnnon (c m. 2) h Adnon (d corr. in t) c *at non 
sic Phrygius: legitur et annon sic, sed hoc ahsolutum est. si autem at 
legeris, copulativa particula est ad ornatum scflum pertinens^ Servius. 
a! non olim conieci. PHRYGIVS (HRYG m ras.) R PHYGIOS M 

prygiuf yl frygiuf y2 LACAEDEMONA MR 364 LAEDEAM E 

ledeara y **elenam y troianur hl 365 QUIT M Tca c quit y 
iura Parrhas. Ven. 366 quid consanguineo Servii in lemmate 

Regin. Lips. 367 Sic ut vid. yl 369 QAE M 370 Desid& c 

D I 

DICERE Rhc POSCERE M dicere, al pofcere y: cf. 272 VUI 512 

r' 

371 sine interp. M 372 ACRISEUS M acrif .iuf y acriuf h pater 
Oudart.y schoL Hor. my . cenae y micenae c 



VERaiLI AEMEIS VII 29 

His ubi nequiquani dictis eiperta Latinum 
contra stare videt penitusque in viscera iapsum 
serpentis furiale malum totamque pererrat» 375 

tum vero infelix, ingentibus excita monstris, 
immensum sine more furit lymphata per urbem. » 

ceu quondam torto volitans sub verbere turbo, 
quem pueri magno in gyro vacua atria circum 
intenti ludo exercent (iile actus habena 380 

cnrvatis fertur spatiis; stupet inscia supra 
inpubesque manus, mirata voiubiie buxum; 
dant animos plagae): non cursu segnior iUo 
per medias urbes agitur populosque feroces. 
quin etiam in silvas, simulato numine Bacclii, 385 

maius adorta nefas maioremque orsa furorem 
evolat et natam frondosis montibus abdit, 
quo thalamum eripiat Teucris taedasque moretur. 



TE8TIMONIA. 

378 sq. Probus de nom. 23 p. 219 £ndl. 378 'ceu q. t.' Cledoniiis 
1023 *torto . . . turbo' Charisius 48. 117 P. exc. Charis. 550, 16 K. 
(101 Endl.) anon. de orthogr. 2803. 2804 Beda de metris 2348 P. 
'verbere torto* Diomedes p. 315 P. 379 sq. ^vacua . . . ludo' Ser- 

Yius Aen. IV 82 380 Mudo e.' appendix ad Probi art. min. 26 p. 440 
Endl. 382 'volubUe b.' Priscianus 640 383 *dant a. p.' Probi inst. 
I 17, 4 schol. Persii IH 51 



VARIA LEGTIO. 

373 sq. om„ imo mg. m. 2 add. b 373 NEQUI^QUAM M 374 
riare (f m. 2) y 375 furiade yl per . errat y 376 ingentibuf excita, 
suprascr. al magnif exercita y: cf. Y 779 377 immensum /)ropo5Mf7 
Heynius. IMMENSAM Ry INMENSAM Mbc incensam Burmannus 
limphata c Totum versum spurium habei Peerlkampus 378 cou- 

dam y toto y tortus Charisius 117 volitans om. Charisius, Beda^ 

inc. de orth. 2803 379 giro c 380 EXERCUENT M hebena ci 

HABENIS R 383 plage y fe^nior y 384 q : sup. b PEROCES 

A a 

M'2Rybc FEROCIS Mi 385 SILUIS M filuir (a m. ant.) c NOMINE 
R bachi bc 386 Manuf ^l adhorla6l adorsa m EXORSA R ausa 
Schraderus Hunc quidem versum abesse malim. 388 qui Hamb. alt. 

lalamum b ERIPIAT T VCRIS M ihedaf b ve malebat Schraderus 



30 VEROILI AENEIS VII 

'euhoe Bacche' fremens, solum te virgine dignum 

vociferans, etenim mollis tibi sumere thyrsos, 390 

te lustrare choro, sacrum tibi pascere crinem. 

fama volat, furiisque accensas peclore matr^s 

idem omnis simul ardor agit nova quaerere tecta: 

deseruere domos, ventis dant colla comasque 

pampineasque gerunt incinctae pellibus hastas. : 396 

ast aliae tremulis ululatibus aethera complent: 395 

ipsa inter medias flagrantem fervida pinum 

sustinet ac natae Turnique caoit hymenaeos, 

sanguineam torquens aciem, torvomque repente 

clamat 'io matres, audite, ubi quaeque, Latinae: 400 

siqua piis animis manet infelicis Amatae 

gratia, si iuris materni cura remordet, 

solvite crinalis vittas, capite orgia mecum.' 



TESTIMONIA. 

389 sq. 'euhoe . . . vociferans' Charisius 214 389 *euhoe B. f.' 
schol. Hor. carm. II 11, 17 391 ^sacrum . . . crinem' Seryius Aen. 

II 684 399 sq. *torvum -. . . matres' Servius Aen. XII 95 *tor- 
vumque r. c. ' Donati ars III 2, 2 Servius Aen. I 251 V 19 ge. III 28 

^torvum clamat' Diomedes 401 Cledonius 1922 Servius Aen. II 32 

III 68 400 * o matres . . . Latinae ' Priscianus 1060 P. (interpolatus) 

4o matres Latinae' Terentianus Maurus 532 4o matres audlte' 
schol. Hor. carm. IV 2, 49 401 sq. *si . . . gratia' Servius Aen. XII 57 
403 Nonius 390, 22 schol. Hor. carm. III 14, 8 



VARIA LECTIO. 



389 euhye schol Bor. BACCHAE M l)ache be 390 etenira] 

re S 

Tuadet Menag, pr. moller h 391 lurtra h choro % CHORO 

M CHOROS Rhc choruf, u corr, iVi o , y 392 furiuf cl 

f n 

accenfa c pectore h pectora cl% 393 omnef yh 394 domuf 

h 

y\c 396 et 396 iransposuit Peerlkampus 396 aflaf y 396 

ALLAE M illae probavit Peerlkampus VtVLANTIBVS R conplent y 

397 meaf c fraglentem yl 398 ac] hac c HYMAENEOS M 

himeneof b 399 TORUUM Myhc 400 ^IO M 'f h AVDITe (E m. 2 
add.) R ubicumque Menag. pr., % *ubi quaeque L. pro quaecumque; 
potest tamen hic ubi pro ubicumque accipi' Priscianus interpolalus 
401 infeiicef c] amate y 402 cu.ra h 403 CRINALES Rhcl 
quatite Schraderus 



YERGILI AENEIS VII 31 

talem inter silvas, inter deserta ferarum, 

reginam Allecto stimulis agit undique fiacchi. 405 

Posquam visa satis primos acuisse furores 
consiliumque omnemque domum vertisse Latini, 
protinus hinc fuscis tristis dea toUitur alis 
audacis Rutuli ad muros, quam dicitur urbem 
Acrisioneis Danae fundasse coiouis, 410 

praecipiti delata noto. locus Ardea quondam 
dictus avis (et nunc magnum manet Ardea nomen, 
set fortuna fuit): tectis hic Turnus in altis 
iam mediam nigra carpebat nocte quietem. 
AUecto torvam faciem et furialia membra 415 

exuit, in cultus sese transformat anilis; 
et frontem obscenam rugis arat, induit albos 
cum vitta crinis, tum ramum innectit olivae; 



TBSTIMONIA. 

405 Servius Aen. V 792 409 ^audacis . . . muros' Seryius Aen. 

IV 615 410 Diomedes 423 Priscianus 584 Probi inst. I 14, 2 

^Acrisioneis D. ' Charisius 2 Marius Victorinus 2471. 2474 412 cf. 

schol. Veron. 97, 33 K. 415 ^Allecto t. f.' Probi inst. I 4, 6 416 
* in ... aniles' Arusianus p. 265 L. 417 *et ... arat' Nonius 204, 27 

*frontem . . . arat' Macrobius Sat. VI 6, 6 schol. Hor. carm. IV 
13, 11 epod. 8, 4 417 sq. *induit . . . crines' Priscianus 1205 Con- 

sentius 2055 418 *tum . . . olivae' Servius Aen. VIII 128 



VARIA LECTIO. 

404—416 Veron. fol. 315 b 405 REGINA R ALLECTO, M 

rtimuli.r (m. I fort. ftimulof) y bachi b undique Bacchi expellii 

Peerlkampus 406 Pofqua c plufquam (t. e. posquam) Menag, sec. 

POSTQVAM MR Vybc uifa . c 408 HINC. M fulvis Menag. pr. 

furvis Heinsius: cf. VIII 369 409 retuli b 410 FVNDa^iE V 
colonef 61 411 PRECIPITI M notho c condam c 412 MANET 

TE 

Vybc MANET M TENET R *retinet quidem nomen adhuc* schoh Veron. 

Ard^A V NOME M men 6 413 SED RVybc fuii V 

lectis hic] HICTECTIS V 414 MEDIA Ryl nigram y\ ^igra car- 

pebat «OCTE V 415 ALLEGTO- M Alecto c PACi>M V 416 

cultus Arusianus VVLTVS MRVybc TRANFORMAT V tranrform& ci 

ANILES Mybc ANIL.S V 417—429 Veron. fol. 215 a 417 

OBSCEwaM V 418crinefy crinefftc neclit y 



32 VEBOILI AENEIS VII 

iit Calybe lunonis.anus templique sacerdos 

et uiveni ante oculos his se cum vocibus offert: 420 

'Turne, tot incassum fusos patiere labores 

et tua Dardaniis transcribi sceptra colonis? 

Ten tibi coniugium et quaesitas sanguine dotes 

abnegat, externusque in regnum quaeritur heres. 

i nunc, iugratis offer te, inrise, pericUs; 425 

Tyrrhenas, i, sterne acies; tege pace Latinos. 

haec adeo tibi me, placida cnm nocte iaceres, 

Ipsa palam fari omuipotens Saturnia iussit. 

quare age et armari pubem portisque moveri 

laetus in arva iube, et Phrygios qui flumine pulchro 430 

consedere duces pictasque exure caruias. 

caelestum vis magna iubet. rex ipse Latin)ts, 

ni dare coniugium et dicto parere fatetur, 

sentiat et tandem Turnum experiatur in armis/ 



TESTIMONIA. 

419 *fit C schol. Veron. 98, 2 K. 422 Arusianus p. 265 L. 
425 Marius Victorinus 2475 P. 426 Terentianus Mauras 1218 

*Tyrrhena8 . . . acies' Servius Aen. VII 601 429 'quare a.' Probi 

inst. I 10, 4 429 sq. *et . . . iube' Servius Aen. I 35 432 *cae- 

lestum . . . iubet* Priscianus 770 Servius Aen. V 707 



VARIA LECTIO. 

419 CALYBE M cdibe (h w. ant) c CHALYBE Vy CHALYBAE R 

chalibae (a post eras,) b 420 HIS suprascr, V OFPET R 421 

s 
INCASVM (m. 2 corr,) JR fu. Mb 422 tua Dardaniis om, Arusianus 

N 

DARDAIIS (corr. m. r^c.) iJ tranflcribif yl, ^rM^tam corf. 423 
dotaf bi 425 + M ingratef 61 426 TYRRHENAS (H in ras.) R 

N 

Tyrrenaf c et (i. e. ei) aliquot Pieriani hi y2 in ras. I M aciaf c 

427 pacida b IXceres V 428 ompf c iussit V 428—448. 
449—469 F fol LXIV 429 ARMARE (E corr. in I) F Vube^ V 

430 arva Peerlkampus ARMA libri lUBE M^ Servii Aen. 1 35 exempl, 
PARA FRybc Nescio an melius poeta haec sic contracturus fuisset : 
quare age, iam arma para : cf. 468 et om. MenteL pr., % PHRYGIOS 

(0 in ras.) F phrigiof c qui] Q- R PVLCHRO (0 in ras.) F 

s 

431 CONSEDEREDUCES- M 432 UIX M IVBET (B in ras.) F 
LATINVS (INV in ras.) F 



YERQILI AENBIS VII 33 

Hic iuvenis yateoi inridens sic orsa vicissim 435 

ore refert: 'classis invectas Thybridis undam 
non, ut rere, meas effugtt nuntius auris. 
ne tantos mihi finge metus; nec regia luno 
inmemojr est nostri. 

set te victa situ verique ecfeta senectus» 440 

o mater, curis nequiquam exercet et arma 
regum inter falsa vatem formidine iudit. 
cura tibi divom effigies et tempia tueri: 
bella viri pacemque gerent, quis bella gerenda.' 

Talibus Allecto dictis exarsit in iras, 445 

at iuveni oranti subitus tremor ocoupat arlus, 
deriguere oculi: tot erinys sibilat hydris 
tantaque se facies aperit; tum flammea torquens 
lumina cunctantem et quaerentem dicere phira 



TESTIMOKIA. 

440 Priscianus 908 'verique e. s.' Arusianus p. 229 L. 444 

'bella . . . gerant' schol. Yeron. 81, 11 K. 447 'deriguere o.' Serviua 
Aen. IV 251 



VABIA LEGTIO. 

435 irridenf c 436 CtASSES MRyhc INVICTAS (I alL in ras. 

ut vtd.) R INV£CTA£S F undam, ai alueo y alueo in ras,, in mg, m. 

rec. unda b ALVEO R: cf, 303 437 AURES Myh 438 FINGERE R 

439 IMMEMOR Rh uri c\ 440 SET M SED FRyhc TEVICTA 

(EV in ras.) R te uita h fi.tu y f&u cl ETPETA (= ecfeta) M 

effe.ta h EPFATA' (A j?r. erasa vel in ras.) R effata ylci 441 M 
excercA c ET (T m ras.) F 443 DIVVM (V pr. in ras.) F DIWM 

Ryhc EFPIGIES- M 444 PACEM (Q sup. m. 2) F GERENT 

FRybcilf, fU ffomerus II Z. 492 GERANT M, schoL Veron, genint % 

quis . . . gerenda reiecit Heumannus 445 AEXARSIT F araf 

T- 

c\ 446 AD^ifcr IVVENII F rubitof Mentel. pr. m. 2, Heinsius 

rubito Mentel. pr. m. 1, x occupat m. 2 sup. c 447 Diriguere hc 

ERINVS R ERYNIS Myh erinif c fibiilat y liidrif y 448 FVMEA 
R : cf. 457 VI 593 TORQVENS (Q in ras. ut vid,) R 449 LUMINA- M 

BIBBECK, VEROIL. III. 3 



y 



34 V£RGtLt AENfilS Vlt 

reppulit et geminos erexit crinibus anguis 450 

verberaque insonuit rabidoque baec addidit ore : 

^eu ego victa situ, quam veri effeta senectus 

arma inter regum falsa formidine ludit. 

respice ad haec: adsum dirarum ab sede sororum, 

bella manu letumque gero/ 455 

sic effata facem iuveni coniecit et atro 

lumine fumantis fixit sub pectore taedas. 

olli somnum ingens rumpit pavor, ossaque et artus 

perfundit toto proruptus corpore sudor. 

arma amens fremit, arma toro tectisque requirit; 4(50 

saevit amor ferri et scelerata insania beili, 

ira super: magno veluti cum flamma sonore 

virgea suggeritur coslis undantis aeni 



TESTIMONIA. 

451 ^ verberaque i. ' Arusianus p. 236 L. 452 Donatus ad Ter. 

eun. V 1, 2 *en . . . situ* Diomedes 422 Donatus ad Ter, eun. IV 

4, 36 adelph. III 4, 12 Probi inst. I 4, 3. 7, 1 Servius Aen. III 451 
453 *arma i. iuveunm' Charisins 209 (si quidem hunc locum respicit 
grammaticus) 454 ^respice ad h. ' Donatus ad Ter. hec. III 2, 4 
455 ^bella . . . gero' Nonius 316, 25 460 ^arma a. f. ' Servius Aen. 

I 56 462—^6 *magno . . . auras' Maerobius Sat. V 11, 23 463 

^costis u. a. ' Servius Aen. 1 213 



VARIA LECTIO. 

450 geiidos Burmannus geminos iestatur Servius; duo auiem fla- 

I 
gello sufficiebani: cf. Ovidii metam. IV 495 ANGVS F anguef ybc 

451 VERBA {sup. m. 2) F RAPIDO Fylc Q- suprascr. M addil c 

edidit y : cf, 194 hore c 452 QUAMUERE Fi qua b verique 

Donatus ut 440 EFFEaiA F EFFATA R 453 iuvenura Charisius: 
V. iest. 454 ' respice : muUi kic distinguunt et superioribus iungunt, 
ut sit sensus : respice eam, quam dicis falsa deludi formidint. Ad haec 
adsum . . . alii respice ad haec legunV Servius. Post haec interp. M 

b 

durarum 2^1 arede y 455 loetum bc 456 Post eiTata interp, M 

PACiEM F 457 LUMINE- M 458 ILLI FR SOMNVSINGENS {lin. 
sup. m. 2) F INGENSSOMNVM R RVPIT R ora ratio postulare 
videtur Heynio 459 PERFUDIT M PRAERVPTVS Fyl 460 MENS 
R fremit arma toro, teclisque r. Peerlkampus. Vulgatam structuram 
Servius agnoscit. 462 flaramaf honore yl SANARE R 



VEftGILI AENEIS Vll 35 

exultantque aestu latices, furit inlus aquai 

fumidus atque alte spumis exuberat amnis, 465 

nec iam se capit unda, volat vapor ater ad auras. 

ergo iter ad regem poiluta pace Latinum 

indicit primis iuvenum et iubet arma parari, 

tutari Italiam, delrudere iinibus hostem: 

se satis ambobus Teucrisque venire Latinisque. 470 

haec ubi dicta dedit divosque in vota vocavit, 

certatim sese Rutuli exhortantur in arma: 

hunc decus egregium formae movet atque iuventae, 

hunc atavi reges, hunc claris dextera factis. 

Dum Turnus Rutulos aniniis audacibus implet, 475 

Allecto in Teucros Stygiis se concitat alis. 
arte nova speculata locum, quo litore pulcher 



TESTIMONIA. 

464 *furit i. a.' Probi iilst. I 18, 10 schol. Persii VI 9 *intus a.' 
Charisii exc. 538, 27 K. (84 E.) 466 Servius Aen. VI 218 ^vapor 
. . . auras* de gen. nom. 105 Haupt. 470 Nonius 419, 32 Servius Aen. 
VI 760 



VARIA LECTIO. 

464 EXSVLTANT M AQUAI MylU^ (i in ras.), clx, Probi inst., 

schoL Persii, Charisii exc. AQVAEVIS FRyi (uif w. 2) c2m, Macrobius, 

qui iamen in parapkrasi amnem fumidum eiuberantem spumis atque 

intus furentem dicit, *aquai (AQVA, m, 2 sed ea antiqua corr. in 

vis 
AQUAE Lips. : Regin. et Paris, lemmata non enolavil Thilo) fumi- 

dus . . . hanc autem diaeresin Tucca et Varus fecerunt. nam Virgilius 

sic reliquerat : f urit iutus aquae amnis , id est furit intus aqua et amnis 

exuberat [sic Regin, aquae ide furit intus aq; amnis exuberat ut aque 

amnis Paris. aq. amnis et exuber^t amnis Lips.), quod satis asperum 

/uii^ Serviu^s {cf. Lachmannus Lucr. 196) *aquae \is apposuit Tucca^ 

quia nimi^ aspere sohuit aquae amnis, quod Virgilius prius ibi posuit* 

Moretani pr. glossa 465 exhuberat c 466 NEC SE lAM F 467 

GREGEM R 469 **oftem yb 470 Post ambobus inierp. M ambubof 
c\ teucrif y latinif • . . y latinis sine copula % 472 RVTILI R 

m 

exortantur y 173 AEGREGIUM M iuuente y iuuenta m 

N 

474 HVC {corr. m. 2) R REGIS R 475 animif rutulof c animis ru- 

tulo m 476 te^ y 477 littore bi littora cl 

3* 



i 



36 VERGILI AENEIS YII 

insidiis cursuque feras agitabat lulus, 

hic subitam canibus rabiem Cocytia virgo 

obicit et noto naris contingit odore, 480 

ut cervom ardentes agerent; quae prima laborum 

causa futt belloque animos accendit agrestis. 

cervos erat forma praestanti et cornibus ingens, 

Tyrrhidae pueri quem matris ab ubere raptum 

nutribant Tyrrhusque pater, cui regia parent . 485 

armenta et late custodia credita campi. 

adsuetum imperiis soror omni Silvia cura 

mollibus intexens ornabat cornua sertis 

pectebatque ferum puroque in fonte lavabat. 



TESTIMONIA. 

479 sqq. cf, Macrobius Sat. V 17 481 sq. *quae . . . fuit' Probi 
inst. I 17, 3 483 sqq. cf. Statius silv. II 6, 20 484 sq. *quem . . . 
nutribant' Consentius 2073 485 sq. *nutribat . . . armenta' Marcia- 

nus Capella III 322 *Tyrrhus . . . armenta' Servius Aen. VI 760 
485 cf.schol. Veron. 98, 5 K. ^nutribat . . . pater' Diomedes 342 P. 

487 *adsuetum i.' schol. Veron. 98, 11 K. 489 Nonius 59, 28. 

307, 19 cf. schol. Veron. 98, 9 K. *pectebatque f.' Servius Aen. 11 50 



VARIA LECTIO. 

478 Post insidiis distinctum in M CVfiSV Q VE (VQV in spatio 

V 

quatuor litt.^ in ras.) R agi .tabat y 479 fibitam y COCYTHlA M 

480 Post obicit int. M NARES i?y2ft2 nare 6l cont?git yh 
481 CERVVM MRyhc primam yl LABORVM Ry^c labore yl 



M ^ .^ 



LABORU M malorum Servii exempl.^ testatur Prohus inst. : cf. FV 
169 482—507 Veron. fol. Td7 482 ACceNDIT V agreflef h 
483 CERVVS MR Vyhc Posi erat dist. M PRESTANTI R 484 
TYRRHIDae V TYRRIDAE M TYRAIDAE R Thyrri de c Tyrrydae y 
pueri queM V 485 NUTRIBANT- M nvLlrihai Diomedes et Mardanus 
Capella TYRRHVS Ry, Diomedis exempL, Asper in schol. Veron., 

Servius TYRRUS Mh tyruf c TYRRHEVS F, si recte intendi aciem. 
486—502. 503—509 F fol. LXV 486 late ylfec, Sermi exempL 

E 

late est Menag. pr. LATI M LATI FR Vy2 CAMP. F 487 ADSVE- 

tum V Affuetum h Post imperiis dist. M OMNIS Ryl GVra V 

cura F 488 ^ertis F 489 P&ebat yl LAVABAT (V ei B in ras.) 
R LAvahat F 



VERGILI AENEIS VII 37 

ille, manuin patiens mensaeque adsuetus erili, 490 

errabat silvis rususque ad limina nota • 
ipse domum sera quamvis se nocle ferebat. 
hunc procul errantem rabidae venantis luii 
commoyere canes, fluvio cum forte secundo 
deflueret ripaque aestus viridante levaret. 495 

ipse etiam, eximiae laudis succensus amore, 
Ascanius curvo derexit spicula cornu; 
nec dextrae erranti deus afuit, actaque multo 
perque uterum sonitu perque ilia venit harundo. 
^saucius at quadrupes nota intra tecta refugit 500' 

successitque gemens stibulis questuque cruentus 
atque imploranti similis tectum omne replebat. 



TESTIMOKlA. 



490 *ille m. p.' Nonius 59, 27 anon. de nom. 39 p. 137 Endl. 
^mensaeque a. e.' Arnsianus p. 211 L. 491 'errabat s.^ Scrvius Aen. 

I 184 493 ^rapidae . . . canes' de gen. nom. 74j 1 H. 498 'nec 
. . . abfuit* schol. Hor carm. I 12, 23 Servius Aen. II 632 XI 896 ge. 

II 98 499 ' perque i. v. h, ' schol. Hor. carm. I 15, 17 500 Nonius 
398, 10 Donatus ad Ter. Andr. V 2, 24 Servius ecl. V 25 501 * suc- 
cessitque g. s. ' Arusianus p. 260 L. Servius Aen. I 627 ecl. V 5 
'questuque c. ' Probi inst. II 1, 53 Claudius Sacerdos II 57 



VARIA LECTIO. ' 

M 

490 MANU M MANU (i.e. manui) F *manum . . . patiens ilUus rei 
dicimus, Unde apparet unum u causa metri esse detractum * Servius 
'manum pro manuum' anon, de nom. 39 mensaeque adsueius erlhl 

V menfq (fq m ras) c ADSVETV* erili F affuetuf h ^eriii h 
herili y 491 RVSVS (m/ vid.) V RVRSVS FMHyhc ^ota F 

492 IPse — ferebaT V NOCTERE ferehai F 493 HANC F 
ERRANT^OT ra^lWae veNANTIS V rabide y rapidae de gen, nom. 
\Eaianlis iuli F 494 Commoueri h\ CANCES F cane.f 6 fiuvio V 
SEcMurfo F 495 ripa (a m. 2) y hE,yaret F LAVARET iJ, for- 
lasse etiam V 496 acceufuf y Amore F 497 Post Ascanius 
dist. M DEREXIT i^lRyl D..EXIT F DIREXIT F2My2bc CORNw F 

498 DEXTRA M eranti y abfuit m XCTkque multo F 
499 ILLA Ml VENiY harundo F 500 AD MiR QVADRIPES R V 

NOTA (A in ras.) R refugit F 501 QVAESTV Vhi Que 
cruentus F 502 iVip/orANTI V iuplorauti yh IMPLORANTE M 

OMNe F om"''c REPLEVIT RVhc: cf. 571 repleuit (uit m. 2) y 
replehat F 



^% 



38 * VERGILI AENBIS VIi; 

Siivia prima soror, paimis percussa iacertos/ 

auxiiium vocat et duros conclamat agrestis. 

olii (pestis enim tacitis iatet aspera silvis) , 505 

inprovisi adsunl, iiic torre armatus obusto, 

stipitis liic gravidi nodis: quod cuique repertum 

rimanti, telum ira facit. vocat agmina Tyrriius, 

quadrifidam quercum cuneis ut forte coactis 

scindebat, rapta spirans immane securi. 510 

at saevai e speculis tempus dea nancta nocendi 

ardua tecta petit stabuii et de culmine summo 

pastorale canit signum cornuque recurvo 

Tartaream intendit vocem, qua protinus omne 

contremuit nemus et silvae insonuere profundae; 515 

audiit et Trivlae longe iacus, audiit amnis 



TESTIMONIA. 

503 *palmi8 p. 1.' Servius Aen. XI 35 506 cf. schol. Veron. 98, 17 
507 sq. * quod . . . f acit ' Nonius 382, 6 508 * rimauti . . . facit ' 

Servius Aen. I 150 XI 748 *telum ira f . ' schol. Lucani III 671 
509 sq. 'quadrifidam . . . scindebant' Nonius 265, 10 510 'spirans i. ' 
Gharisius 181 513—515 'cornu . . . profundae' Nonius 377, 13 

513 *cornuque r. ' Probi inst. I 18, 2 514 sq. *Tartaream . . . nemus' 
Arusianus 264 L. 516 'audiit . . . lacus^ Servius Aen. VIII 218 



VARIA LECTIO. 



503 silvia primk F 504 auxilium F agreftef h 505 olli 
I 
pestis eNlM F OLLI- M ILLI Vyhc PES/i5 enim iacitt^ V 506 

INPROvw/ — armatus V inprovisi «DSVNT F adfunt h ' ABVSTV 
(TV in ras) R aduslo Menag. pr,, % b(fl stipitis hic F hi Menag. 

pr. REPERTVMEST R 508 rimanii teim F amiua h TYRRUS 

h 
i>/ tyrruf 6 tirruf c TYvrhen^ aliquoi Pieriani bQ9 guadrifidXM F 

OVADRIFIDAM (D pr, in ras., fori. corr. ex T) R et Nonii exempL 

510 SCINDEBANT- M sciudebaut Nonii exempl: cf. ge. I 144 

/ 
inmane yhc 511 AD MlRyci E' M E om. R., add. c% supra^cr. 

ec 

m. anl. h fpulif y NANCTA R na.cta h NACTA Myc 514 inten- 

T 

dit yhc^, Nonii exempl. IN^^ENDIT M INCENDIT (CEN in ras.) R in- 
cendit Menag. pr., Bigol. : cf. IX 500 X 895 XI 147 515 intremuit Nonii 

ei Arusiani exempl. NEMUSETET M intonuere cm 516 AVDIT R 
AVDITETAMNIS R amnif (a m ras.) h omnif yl 



VEROIIil AENEIS VII 39 

sulpurea Nar albus aqua fontesque Velini, 

et trepidae matres pressere ad pectora natos. 

tum vero ad vocem celeres, qua bucina signum 

dira dedit, raptis concurrunt undique telis ^ 520 

indomiti agricolae; nec non et Troia pubes 

Ascanio auxiiium castris effundit apertis. * 

derexere acies. non iam certamine agresti, 

stipitibus duris agiMir sudibusve praeustis, ^ 

sed ferro ancipiti decernunt atraque late 525 

horrescit strictis seges ensibus aeraque fulgent 

soie lacessita et lucem sub nubila iactant: 

fluclus uti primo coepit cum albescere vento, 

paulatim sese toilit mare et altius undas 

erigit, inde imo consurgit ad aethera fundo. 530 

hic iuvenis primam anle aciem stridente sagitta, 

natorum Tyrrhi fuerat qui maximus, Almo, 

sternitur; haesit enim sub gutture volnus et udae 

vocis iter tenuemque inclusit sanguine vitam. 

corpora multa virum circa seniorque Galaesus, 535 



TESTIMONIA. 

517 ^sulpurea . . . aqua' Priscianus 645. 691 P. Arusianus 115 L. 

518 Qnintilianus VIII 3, 70 lulius Victor comm. in Cic. c. 22 
519 sq. *qua . . . dedit* Isidorus orig. XVIII 4, 4 Servius Aen. XI 474 

520 sq. ^concurrunt . . . agricolae' Macrobius Sat. VI 1, 16 524 
Priscianus 562 P, *sudibusve p.' Marcianus Capella III 278 Servius 
Aen. II 417 528—530 Macrobius Sat. V 13, ^O- 533 sq, *et udae 

V. i.' schol. Persii I 17 535 * corpora . . . circaque ' Probi inst. I 12, 2 



VARIA LECTIO. 

517 Sulphurea hc . aibuf y fontif y 1 518 PRAESSERE M 
pfferae b 519 QVAS R quia Servius Aen. XI 474 520 d.dit C 
CONCORRVNT B 521 agrigole b 523 DIREXERE Rybc AGRESTiS 
M ~ 524 fudibuf.ue {erasa q) b 525 utraq: cl 527 luce yl 
rubiumine y , Uem {sed iumine m. rec. in ras.) c lactant c 528 

9^ ponlo 

coepit primo b uento y PONTO MR, Macrobii exempl. : cf. ge. III 237 

d 

529 mare . y 530 inde . imo c a&hera y 532 tyrri c MAXI- 
MUS. M 533 gure y guttore b gultere c VVLNVS Rbc UULNUS- M 

T A 

EUDE M 534 ui.tam y 535 GELAESVS R: cf. 575 galeDiFc 



40 VERGILI AENEIS YII 

dum paci medium se offert, iustissimus unus 
qui fuit Ausoniisque olim ditissimus arvis: 
quinque greges iili balantum', quina redibant 
armenta, et terram centum vertebat aratris. 

Atque ea per campos aequo dum Marte geruntur, 540 
promissi dea facta potens, ubi sanguine beiium 
imbuit et primae commisit funera pugnae, 
deserit Hesperiam et caeli convexa per auras .... 
lunonem victrix adfatur voce superba: 
'en, perfecta tibi beilo discordia tristi: 545 

dic in amicitiam coeant et foedera iungant. 
quando quidem Ausonio respersi sanguine Teucros, 



TESTIMONIA. 

536 ^dum . . . offert' Macroblus Sat. IV 4, 3 537 'Aasoniis . . . 

arvis' Macrobius Sat. IV 3, 7 538 sq. *quinque . . . armenta' Ser- 

yius Aen. VI 38 541 sq. ^promissi . . . imbuit' Nonius 324, 24 

543 *caeli . . . auras' Servius Aen. I 607 X 40 544 *Iunonem v. a. ' 
Nonius 418, 23 547 Maximi Vict. de fin. 19 gloss. p. 466 Endl. 

* quandoquldem A.' Probi inat. I 10, 3 



VARIA LECTIO. 

536 SESE Byic ' 537 FUIT- M aufoniuf cl ditiffimuf aruif 
{sed omnia exc. di in ras) c aruif, al agrif y agris Menag, pr. : cf. 

T 

1343X563 539ETERRAM^ centum terram 6 uerlaba. cl 

540 ADQVE R EQVO M equo y saevo Marklandus ad Siatii silv. 
V 2, 21 ut 608 aequo Servius 541 Promiffa cl ubi] ut m 542 
IMBUIT- M pri.mae y funera] SANGVINE R munera Marklandus 

X 

/. /. : cf. X 755 543 efperia c CONVEXA Ryhcm'^ CONUERSA M \ 
connexa Moret. sec. * convexa per auras : Probus, Asper, Donatus dicunt \ 
hoc loco per his accipiendum : alloquitur lunonem per caeli convexa et I 
per auras. potest tamen esse epexegesis: per auras, i.e. caeli convexa... 
dicit etiam quidam commentarius convecta legendum , ut sit ipsa con- 
vecta , quod difficile in exemplarihus invenitur ' Servius, connixa Bo- 
thius evecta Heytiius convexa participium esse Turnehus persuaserat 
M. Hauptio halieut. praef. XVlll (quamquam conversa in ed. Lipsiensi 
legitur). Alius quidam ad 1 607 sidera per auras suspensa intelligit. Mihi 
omissum esse aliquid, velut adpetit, videtur. cf. IV 451 aurcf hl 544 

lunonem at victrix Nonii Bern. b (ac?) uictrix (x m. 2) y affat^ c 
545 IN B 547 QVANDOEQVIDEM R, forlasse recte iungant (546), 
Quandoquidem . . . Teucros ante Heynium : cf. Wagnerus Ject. Verg, in 



VERGHfl AENEI8 YU 41 

hoc etiam his addam, iua si raihi cerla voluDtas: 

finitimas in bella feram nimoribiis urbes 

accendamque animos insani MarUs amore, 550 

undique ut auxilio veniant; spargam arma per agros/ 

tum contra luno 'terrorum et fraudis abundest 

stant belii causae, pugnatur comminus armis, 

quae fors prima dedit sanguis noyos imbuit arma. 

talia coniugia et talis celebrent hymenaeos 555 

egregium Veneris genus et rex ipse Latinus. 

te super. aetherias errare iicentius auras ^ 

haut pater iile velit, summi regnator Olympi: 

cede locis; ego, siqua super fortuna laborum est, 

ipsa regam.' talis dederat Saturnia voces. 560 

iila autem attollit stridentis anguibus alas ^ 

Cocytique petit sedem, super ardua linquens. 

est locus Italiae medio sub montibus altis. 



TESTIMONIA. 



549 Seryias Aen. X 8 552 * terrornm . . . est ' Amsianus p. 209 L. 

553 ^pugnatur c. a.' Charisios 224 Diomedes 393 Priscianus 1068. 
1134 P. 554 Nonius 521, 17 schol. Veron. 94, 9 K. 559 sq. *ego 

. . . regam' Servius Aen. X 8 563—565 *est ... valles' (om. 564) 

anecd. Paris. Ecksteinii 5, 12 563 sq. 'est . . . nobilis' Nouius 351, 32 



VARIA LECTIO. 

Pkilologi suppl. I 419 548 cf, IV ]25 549 erbef c 552 Tunc c 

ABUNDEEST Myh abende eft c 553 certalur Prisciani 1068 », ex- 
cepto Vindob» S bellatur Priscianus 1134 554 sors %, schol. Veron. 
NOVVS MBybc 555 CONIUGIA- M conubia MenteL pr., %, Servii 
exempl. CELEBRENTUR M HYMAENEOS M himenaeos b 556 
'Urbanus tamen totum hunc locum per interrogationem vult acctpi: 
terrorum et fraudis abunde est? slant belli causae? ut quasi per gra-" 
tulationem non credat^ Servius 557 aelhereaf 6lc oras Lach- 
mannus Lucr. 167: sed cf. 768 558 HAVD Mybc iile. at ipfe y 
ipse Mentel. pr., %: cf. 110 fummi, suprascr. at fuperi, y: cf. II 779 
560 TALES Mb\c 561 AUTEM M adtollit bl STRIDEN- 
TES Mc flridentif. . (f post. m. 2 ut prifHa manu flridenlibuf scriptum 

M 

fuerii) y flridenlif (if in ras.) b 562 Coriti c peti* b SEDENS M 

fedef cl S\TER MR fuper* b fupera yc: cf VI 241. 750. 788 563 
£f cl MEDIO- M medius anecd. Paris. 



42 VER0ILI AENEIS VII 

nobilis et fama multis memoratus in oris, 

ampsancU yalles: densi^ hunc frondibus atrum 565 

urguet utrinique iatus nemoris, medioque fragosus 

dat sonitum saxis et torto vertice torrens. 

hic specus horrendum et saevi spiracula Ditis 

monstrantur, ruptoque ingens Acheronte vorago 

pestiferas aperit fauces, quis condita erinys, 570 

invisum numen, terras caeiumque ievabat. 

Nec.minus interea extremam Saturnia beilo 
imponit regina manum. ruit omnis in urbem 
pastorum ex acie numerus caesosque reportant 
Almonem puerum foedatique ora Galaesi 575 

implorantque deos obtestanturque Latinum. 



TESTIMONIA. 

565 * amsancti v. ' Servius Aen. VII 125 568 * hic s. h.' Cledonius 
1896 P. *saevi s. D.' Servius ge. IV 39 573 *imponit r. m.' 

Donatus ad Ter. Andr. II 5, 1 573 sq. *ruit . . . numerus' Priscianus 
1206 575 *Almonem p.' Servius Aen. VII 531 *foedatique o. G.' 

Servius Aeri. III 216 



VARIA LECTIO. 



564 NOBILIS M ' 565 amprancti y AMPSACTI M amfanto (o m. 
2 corr. in \) c amfancti b AMFRAGTI R 566 URGET Mb utrumque 
yl menio yl que fragofuf in ras. y2 568 *liic specus horrendum 
. . . quamquam antiqui codices habeant: hic specus horrendus (horren- 
dum Paris.) ' Servius. Fuerunl nimirum qtii horrendu saevi omisso el 
scriberent. horrendum testatur Cledonius el om. m , plerique Pie- 
riani *spiracula . . . aniiqui codices piracula habent* Servius 569 
MONSTRATVR B 570 Peftiferaf (f post, add.) y Peftiferof c\ con- 

diterinif (i sec. m. 2 corr. in y) b CONDITERYNYS M conditerynif yc 
*condita eriuys . . . alii condit legunt et se subaudiunt' Servius quis 
numen erinys Condidit invisum et terras Peerlkampus. quis condita 
Erinys Invisum numen terras Wakefieldus, ut invisum numen accusaii- 
vus ad condita referatur. quis condit erinys Invisum numen recisis 
ceteris conici posse monuit Heynius , quod nescio an poeta fnaxime 
dignum sit. 571 caelum terrasque Parrhas. terram caclumque Pieriani 
LEVAVIT R: cf. 502 levahat Servius 573 INPONIT Mbc Inpo. nit y 

574 ati . e 6 575 damnat Peerlkampus GELAESTI R galefi bc 

\ \ z q. 

576 om. Goth. tert. Inplorant y Inporan b obteftanti y ob- 



VEROILI AEKEIS VII 43 



z' 



Turnus adest medioque id crimine cacdis et igni 

terrorem ingeminat: Teucros in regna vocari, 

stirpem admisceri Phrygiam, se iimine pelii. 

tum quorum attonitae fiaccho nemora avia matres 580 

insultant thiasis (neque enim ieve nomen Amatae), 

undique coliecti coeunt Martemque fatigant. 

ilicet infandum cuncti contra omina bellum, 

contra fata deum pecverso numine poscunt. 

certatim regis circumstant tecla Latini. 585 

ilie velut peiagi rupes immota resistit, 

ut pelagi rupes magno veniente fragore, 

quae sese multis circum lalrantibus undis 

mole tenet; scopuli nequiquam et spumea circum 

saxa fremunt laterique inlisa refunditur alga. 590 



TBSTIMONIA. 

579 Servius ge. II 504 ^Btirpem a. P.' Probus de nom. 22 p. 

219 Endl. 582 Servius Aen. IV 573 586 Probi inst. I 4, 14 Augu- 
stinus de ordine II 20, 54 587 Macrobius Sat. VI 3, 1 589 ^mole 
t. s.' Probi inst:. I 4, 14. 23 



VARIA LECTIO. 



ftentanturq: h\c\ obrteftanturq : 62 ob.teflantq: c2 obteslantur confxr- 
mat Servtus 577 Post adest et caedis di^t. M igni . b ignif y 
caedis iniquae Burmannus caedis et ipse Peerlkampus 578 INGEMINAT 
(G in ras.) R 579 Styrpem yh frigiam c 580 bacho h Post v. 580 
in M ima pag. sequuntur erasae duae lineae, quarum tamen legi nihil 
potest. Versus 581 — 600. 601 — 615 in folio singulari ceterorum ordini 
inserio et largiorihus versuum spatiis insigni m. ant. conscripii suni, 
Sequehs deinde folium incipit a v. 582 — 585 in mg. noiis ( ) utrimque 
adpositis, quos excipiunt i;. 616 sqq. Disiinxi singulare illud folium 



1 



noia M* 582 collectae h 583 S^ILICET M concti c OMNIA M 
HOMINA M"" omina in ras. c 584 NOMINE M*. 586 — 61 1 Veron. 
fol 244 586 ILLE- M IMMo/a V inmola.c inmuta 61 RESISft7 V 
587 — 590 aut emendanda sihi reliquisse poetam aut aliunde ascita et 
illaia esse censet Wagnerus. 587 om. Meniel. alt. m. 1, Bigoi. m. l, 
Lips. alt., damnavii Heinsius FRAGORE (FR fort. in ras.) R FRAGore 
V bSSsese — /aTRANTIBVS V 589 TENETSCOPOLI- M* 'mole 
lenet: hic distinguendum , ui sqqi^mVl nominativus pluralis sii' Servius 

ET om, F ET ilf * scopuli . . . fremunt eiecii Peerlkampus 

590 inlifa h 



44 . VBROILI AENEIB VII 

verum ubi nuUa datur caecum exsuperare potestas 

cODsilium et saevae outu lunonis eunt res, 

multa deos aurasque pater testatus inanis 

'frangimur heu fatis' inquit 'ferimurque procella! 

ipsi has sacrilego pendetis sanguine poenas, 595 

miseri. te, Turne, nefas, te triste manebit 

supplicium, votisque deos venerabere seris. 

nam mihi parta quies, omnisque in limine portus 

funere felici spolior/ nec plura iocutus 

saepsit se tectis rerumque reiiquit habenas. 600 



TESTIMONIA. 

593 Arusianus p. 246 L. 594 'frangimur . . . inquit' Servius Aen. 
II 13 595 Servius Aen. X 231 596 sq. He Turne . . . supplicium' 
Nonius 349, 25 Diomedes p. 296 Servius Aen. XI 302 He triste m. 

8. ' Arusianus p. 246 L. 600 Servius Aen. IX 367 schol. Veron. 

101, 5 K. *rerumque r, h.' Servius Aen. VIII 1 



VARIA LECTIO. 

591 EXUPERARE M ♦ 592 C0N«7mw et saevae V CONSILIOM 

ETSAEUAE M* nalu c res V Y& R 593 mulla - pater V 
auras] cf. ge. IV 196 aras Hamh, alt. m. 1, Marklandus praef, ad 
Statii silv. p, X conl Aen. XII 496 TESTATVS ^62 TESTATVR M^^Ry, 

Arusianus testalu . h\ testat' c INANtS V INANES R 594—606. 607 
— 6l3i^/b/. LXVI 594 frangimur — /NQVIT V fatis — procella F 

INQVIT m. rec. sup. M ♦ PROCELLAS M ♦ 595—597 supra in mg. 
m. 2 add. sine nota in F 595 ipsi — pendett^ V *»af y PEiS^DE— 

N 

F PERDETIS M* Voenas V paenaf h 596 o — nefks — mane- 
bit V nepbafc te t. manebit F manebatcl, Arusiani cod. 
597 Supplicium Vo/tSQVEDE05 v^neraBERESERIS V venerabere seris 
F faerifft facrif cl 598 non suprascr, i», Ladevicus, quem refu- 
tavit Wagnerus lect. Verg. in Philotogi suppl. I 407 nam legit Servius 
' vicinae mortis beneficio ' adnoians Mlllt — omNIS V Quies — 
portus F omnis . . . spolior recte coniunxit Ladevicus omnis . . . 
portus corruptissimum videbatur Marklando ad Statii silv. II 2, 7 

r 

morlisque Burmannus navisque alius vir doctus lumine % poluf c 
599 ¥elici «POLIOR V FELICIS F SPOLior — locutus F 

V 

PLVra /oCVTVS V LOCATUS M* 600 SEPSIT M^c tectis V 
RErwi» — habenas F AafeENAS V RELIQVITHABENAS (QVITHA 
iVi ras. ut vid,) R reli . quit b 



VERGILI AENEIS VII 45 

Mos erat Hesperio in Lalio, quem protinus urbes 
Albanae coluere sacrum, fiunc maxima rerum 
Roma colit, cum prima movent in proelia Martem, 
sive Getis inferre manu lacrimabile bellum 
Hyrcanisve Arabisve parant seu tendere ad Indos 605 

Auroramque sequi Parthosque reposcere signa. 
sunt geminae belli portae (sic nomine dicunt) . 
religione sacrae et saevi formidine Martis; 
centum aerei claudunt vectes aeternaque ferri 
robora, nec custos absisUt limine lanus: 610 

has, ubi certa sedet patribus sententia pugnae. 



TESTIMONIA. 

601—603 *mo8 . . . colit' Macrobius Sat. III 8, 8 Servius Aen. I 7 
601 sq. *mos . . . sacrum' Nonins 377, 4 schol. Hor. carm. III 3, 30 
601 * mos . . . Latio ' Probi inst. I 4, 15 schol. Hor. epist. II 1, 255 
604 sq. .(om. 'lacrimabile . . . parant') schol. Hor. carm. III 24, 11 
604 schol. Hor. carjn. I 21, 13 605 Priscianns 688 schol. Veron. 

98, 21 K. *Hyrcanis . . . parant' Charisius 77. 99 Diomedes 428 P. 

606 *Parthos . . . signa' schol. Veron. 98, 23 K. 607 cf. schol. 

Veron. 98, 27 K. 608 *religione s. ' Probi inst. I 17, 2 de gen. nom. 

97 Haupt. 609 sq. schol. Lucani I 62 609 *centum . . . vectes' 

Nonius 231, 9 



VARIA LECTIO. 

601 HESPERIo — urbes F haefperio b 602 AlBANE M* 
SACRVM m, rec. sup. M* Skcrum — rerum F MAXiMA V 

N 

603 PRima — mariem F MOUENTIS [sup, m. rec.) M* moui.nt in 
yl moue.nt in y2 '"arlem b 604 Manu — bellum F MANUM 

ilf*, schol Eor. carm. III 24, 11 605 HYRCAJVISUE M* HYRCANHS- 
QVE F Hircanisve Arabisque CAamiu^ 77 Hircanisque Arabisque 'ple- 
rique ' Pieriani, Ckarisius 99 Hyrcanisve Arabisve testaiur Diomedes 

XViAbisve — indos F 606 AVTRORAM M* , SEQVi — signa F 

VI- h , 

SEQ M* partof b DEPOSCERE R MPOScere V rcposcere con- 
firmat Servius fign. c m sunt — nOmm F GEMINE T^* 

608 religione — /brwIDINE F religione b relligione c, Probus inst. 

m 

sdiCTSi de gen.nom. sacTdie confirmatServius artifft 609 centum — 
vecte^ F GMtum aeMl V cfudunl c 610 robora — /iMINE F 

IS E 

RORARA i»f * ABSTIT iJf * 6X1 has — «eNTENTlA F HAS iJf* 



46 VERGILI AENBIS VIl 

ipse Quirinaii trabea cinctuque Gabino 

insignis reserat stridentia limina consul, 

ipse vocat pugnas; sequitur tum cetera pubes, 

aereaque adsensu conspirant cornua rauco. 615 

lioc et tum Aeneadis indicere-bella Latinus 

more iubebatur tristisque recludere portas. 

abstinuit tactu pater aversusque refugit 

foeda ministeria et caecis se condidit umbris. 

tum regina deum caelo delapsa moranlis 620 

impulit ipsa manu portas, et cardine verso 

beiii ferratos rumpit Saturnia postes. 

ardet inexcita Ausonia atque immobilis anle; 623 

signaque ferre iuvat sonitusque audire tubarum. 628 

quinque adeo magnae positis incudibus urbes 

tela novant, Atina potens Tiburque superbum, 630 



TESTIMONIA. 

612 ^cinctu 6.' schol. Lucani I 596 614 Donatus ad Ter. eun. 
IV 7, 2, ubi tamen hic versus sequitur v. 694 615 Servius Aen. VIII 2 

616 Eutychius II 2 »indicere b. L.' schol. Lucani II 4 617 

* tristisque r. p. ' Servius Aen. VII 608 618 sq. * abstinuit . . . mini- 

steria' Priscianus 1176 ^aversus . . . ministeria' Nonius 304, 15 Aru- 
sianus p. 258 L. 621 *inpulit . . . portas' schol. Veron. 81, 31 K. 
623 Servius Aen. VII 601 *ardet . . . Ausonia' Arusianus p. 209 L. 
629 sq. *quinque . . . novant' Servius Aen. VIII 385 630 'Atina . . . 
superbum' Nonius 391, 9 *Tiburque s.' schol. Veron. 82, 21? Servius 
Aen. IX 324 



VARIA LECTIO. 

612 ipse — cinctuqW F CYRINALI M* CINTU M* SABINO 
F Gabino testatur Servius 613 insignis — ZfMINA F 614 — 634. 

635—646 F foL LX VII ^ 614 TUNC M ♦ CITERA ^ ♦ 615 a [ fenfu 

b 616 TVAM F 617 reclude'^ c 618 aduerfuf y 619 CONDIDIT 
VMBRIS (DITV in ras., D post. corr. ex T) F condedit h urbif cl 
620 MORANTIS (NTIS m. 2 in ras.) F morantef b 621 inpulit yc 
manum 61 622 RVMPIT Mc RVPIT FR rupit y ru . pit b 623 
in excitam Ausouiam testatur Arusianus 624 — 640 de hoc loco dispu- 
tavi in emend. Verg. 7 sq. 628 IVVANT R lUBET M lubet coni. 

Heinsius 629 ADEO- AUGNAE M poffitif b\ 630 LATINA F 
utina yl uina Nonii exempl. tybur c ultroque schol. Veron. 



VBRGlLt A£1N£I8 VII 47 

Ardea Crustumerique et turrigerae Antemnae. 

tegmina tuta cavant capilum flectuntque salignas 

umbonum cratis; aiii tlioracas aenos 

aut levis ocreas iento ducunt argento ; 

vomeris liuc et falcis lionos, huc omnis aratri 635 

cessit amor; riecoquont patrios fornacibus enses.. 

classica iamque sonant; it bello tessera signum. 637 

* [pars pedes ire parat campis, pars arduus altis 624' 

^ puiverulenlus equis furit; omnes arma requirunt. 



TESTIMONIA. 



634 Maximu« Vict. de carm. her. 5. 6 Marius Plotius p. 247. 251 G. 
Beda 2375 P. Diomedes 495 (ubi ipse grammaticus ^lamnas' pro ^ocreas' 
exempli causa posuit) schol. Hor. a. p. 26 635 Womeris . . . honos' 
Probi inst. I 4, 15 636 *recoquunt . . . enses' addito ge. I 508 

Macrobius Sat. VI 1, 63 637 * classica i. s. ' Isidorus orig. XVIII 

4, 5 schol. Lucani I 238 VU 476 gloss. Ziz. Petri p. 13 *it b. t. s.' 
Prisciani partitiones XII vers. Aen. VIII 160 625 Macrobius Sat. 

VI 1, 54 



YABIA LECTIO. 

631 Ardua yl Crustumeri ^quomodo dicere potueril VergiHus^ 
constare* negai Lachmannus Lucr. 262 ' Grustumerique : mulavit, 
nam Grustumerium dicitur* Servius, Grustuiuium Goth. pr. Grustu- 
menum Menag. pr. Poterat poela Crustumii scribere ut ge. II 88 

M 

et om. R turregere cl 632 Tecmina h CAPITU {corr. m. 2) F 

NT , nl 

FLECTU {corr. m. 2) F flectu c plectunt b falignaf m. 2 add., 

• 

idem in extremo v, 633 m, ant. scriptum, sed eras. c 633 CRATIIS 
(crateis?) F CRATES MRybc ALII (I posL in ras,) F AENOS (S 

/ • 
m. 2 ut vid. add.) F A ENEOS M aeneof cl 634 AVT, sed A in mg. 

I 
posiea add., etiam literae T pars sup. m. rec, F LEUIS M iaeuif 6 

635 falcef cl honof, m, rec, sup, honuf b 636 REQUOQUONT 

M requoquunt c RECOCVNT FRy recocuunt bi recoquunt 62 637 

Claffica (ca in ras.) c \t R it /// bello (t corr. ex A,h ex n, ut 

vid.) c tefera b 624 Praf [bis) cl parant yl Zulich, Mars 

L 

Menag. alter, Zulich. m. pr. AftTIS M campis ille arduus altis 
Puiverulenlus equis vel c. pars altus apertis P. eques Peerlkampus, (jui 
hoc ordine versus disponit: 625. 62a. 626 5$'. 632—636. 629—631. 
637 — 640 625 PVLVERVLETVS R eques Macrobii exempl : et 
forfasse in Medicei archetypo ARUIS scriptum fuerat OMNIS 

FlMylbl 



48 VERQILI AENEISYII 

* pars levis. clipeos et spicuia lucida iergent 

^arvina pingui subiguntque in cote secures;] 627 

lilc gaieam iectis trepidus rapit, ilie frementis 638 

ad iuga cogit equos cUpeumque auroque trilicem 

loricam induitur fidoque accingkur ense. 640 

Pandite nunc Helicona, deae, cantusque movete, 
qui bello exciti reges, quae quemque secutae 
complerint campos acies, quibus Itala iam tum 
Uoruerit terra alma viris, quibus arserit arrais. 
et meminislis enim, divae, et memorare potestis: 645 



TESTIMONIA. 

626 *et . . , tergent' Probi inst. II 3, 10 Claudius Sacerdos II 110 
^spicula 1. t.' Claudius Sacerdos II 167 627 *subigunt . . . secu- 
res' Nonius 400, 25 schol. Lucani VII 574 Servius Aen. VI 302 640 
Mori^am i. ' Arusianus p. 235 L. Consentius 2055 P. *fidoque a. e.' 

Arusianus p. 210 L. 641 Priscianus 1138 'pandite . . . deae* 

schol. Hor. serm. I 5, 53 645 Macrobius Sat. V 13, 9 



VABIA LBCTIO. 

626 Praf cl cli.peof (f. e, clupeos) b TERGENT FMRbc 

tergent y tergunt Menag., % 'tergent ab eo quod est tergeo venil, ei 
tergunt a tergo tergis, quod de usu penitus recessit* Servius, 'legimus 
. . . tergent, quod venit a tergeo, et gunt ab eo quod est tergo ' Claudius 
Sacerdos II llO {cf. idem II 167) *tergo . . . lectum est et tergeo, unde 
in Virgilio utramque declinationem indifferenler invenimus: et . . ter- 
gunt, a tergo tergis, et tergent, ergo terges ' Probi inst. 627 ARBINA 

T E 

F SVBiCIVNT {om. QVE) R fecurif y fecuraf ci 638 RAPIDUS M 

F f 

frementef c, iiem {sed f in ras.) b TREMENTIS M trementif y TRE- 

MENTIS FR 639 quogit cl AEQVOS F cli .peum b clypeura c 

640 LVRICAM Fl LORICA R iuduitur loricam humeris Arusianus 

haenfe c 641 = X 163 641 PANDITEA (E m. rec. corr. ex I 

h N 

ut vid.y A eras.) F elicona y MOVETE (N m. rec. eadem qua VI 

n 

591) F mouete (u eras.) y *movete: legitur et monete' Servius: cf. 41 

qaae 

642 ACCITI M quemcumque (cum eras.) y 643 CVMPLERINT F 

VER 

COMPLERVNT R itala ..b TVM (T in ras.) R 644 FLORIT 

{corr. m. 2) F alma (1 fort. corr. ex b) y ui.if c ADSERIT MR 

ur 
645 Hinc redit P meminif b em in ras. c 



^ERGILI AENEIS VU 49 

ad nos vix tenuis famae perlabitur aura. 

Primus init bellum Tyrrhenis asper ab oris 
contemptor divom Mezentius agminaque armat. 
filius huic iuxta Lausus, quo pulchrior alter 
non fuit excepto Laurentis corpore Turni, 650 

Lausus, ecum domitor debeliatorque ferarum, 
ducit Agyllina nequiquam ex urbe secutos 
milie viros, dignus, patriis qui laetior esset 
imperiis et cui pater haut Medientius esset. 

Post hos insiguem palma per gramina currum 655 

victoresque oslentat equos satus Hercule pulchro 
pulcher Aventinus, clipeoque insigne paternum 
centum angues cinctamque gerit serpentibus hydram; 
coUis Aventini silva quem Rhea sacerdos 



TESTIMONIA. 



647 — 649 *primus . . . Xiausus' Macrobius Sat. V 15, 15 648 cf. 
Macrobius Sat. III 5, 9 649 sq. *quo . . . Turni' Quintilianus VIII 

4, 6 650 *excepto . . . Tumi' schol. Lucani VII 585 651 Charisius 
129 Diomedes 309 P. *Lausus e. d.' Charisii exc. 536, 3 K. (81 E.) 

652 Seryius Aen. X 183 653 sq. ^dignus . . . esset' Priscianus 

1176. 1198. 654 ^cui . .. esset' Julius Capitolinus in vita Opilii Ma- 
crini 12 Maximi Yict. de fin. 5 gloss. p. 457 Endl. 655 Macrobiug 

Sat. y 15, 15 656 sq. ^satus . . . Aventinus' Servius Aen. IV 149 



YARIA LECTIO. 

646 AT Pyhlcl TENVI R fama OudarU 647 tyrrenif c 

T 

afper (f in ras.) It or. f ci 648 C0NTEM5J.0R M DIVVM MBybc 

Mezentius agminaque armat om. Goth. alt. MEZENTIUS- M Mesentius 

I 

Witlian. 649 HVICIVXTA (ICIV in ras.) B HUNCIUXTA M 

PVLChRIOR (H m^ 2 add.) P 651 EQVvM (V m. 2 add.) P EQUUM 
Mybc BELLATOR R 652 AGYLLINA- M agillina y AGYLLINAe P 

NEQUICQUAM Mblci 653 digmf c quae ci lelior y 654 
HAVD Myb MEDIENTIVS P: cf. mus. Rhen. XII msqq. MEZENTIVS 
MRybc 665 HOS- M PALMAM R fama Macrobii exempL 656 
AEQVOS P ercule c 657 clippeo bi clypeo c 658 seclam Peerl- 
kampus ex Silio II 158 S ER P ENTIBVS {inter S e/ E erasa una 
litera, P in duarum fortasse literarum eras. spalio) R hidram b 

h 

ydram c 659 SILUA M BHEA (H in ras.) iJ rea y 

'RIBBECK, YBRGIL. III. 4 



50 VERGILI A£NEIS Vli» 

fiirtivom partu sub luminis edidit oras, 660 

mixta deo mulier, postquam Laurentia victor 
Geryone extincto Tirynthius attigit arva 
Tyrrhenoquc boves in flumine lavit Hiberas. 

« « « « 

pila manu saevosque gerunt in beila dolones 
et tereti pugnant mucrone veruque Sabelio. * 665 

ipse pedes, tegimen torquens immane leonis, 
horridus, Herculeoque umeros innexus amlctu, 669 

terribiii inpexum os saeta cum dentibus albis 667 

indutus capiti, sic regia tecta subibat. 



TESTIMONIA. 

660 *sub . . . oras' Servius ecl. VIII 45 661 *mixta d. m.' 

Servius Aen. IV 95 601 sq. *po8tquam . . . arva' Servius Aen. VIII 
202 662 schol. Hor. carm. II 14, 7 663 schol. Hor. carm. III 29, 1 

664 sq. cf. schol. Veron. 99, 1 K. 665 Priscianus 764 Servius 

Aen. XII 180 666—668 Priscianus 1185 F. 666 *indutus terga 

leonis' (libri numero non addito) Priscianus 797 667 Donatus ad 

Ter. eun. II 3, 32 *cum dentibus albis' Quintilianus VIII 2, 10 cf. 
6, 40 668 Arusianus p. 235 L. 



VARIA LECTIO. 

660 FVRTIVOM Pi FVRTIVVM MP^Rybc PARTV (V eras.) P 

PARTVS R parlu . b limiuif y horaf c 662 Gerione yh 

TIRYnTHIVS (N m. 2) R TIRYNTIUS M thirintiuf (i pr. corr. im y) b 

thirinthiuf c ty.rinthiuf [erasa r) y 663 Tyrreno c flumina yl 

hiheros Moret. sec, et lertius Hic desidero militum quos Aventinus 

ducit mentipnem aliquam, 664 — 689 Veron, fol. 249 664 sq. raanus 

iit 
. . . Sabellae Peerlkampus 664 gcru c 665 pugnaut (nt m. 2 add,) c 

f 
ueruf yl que om. P ahello y 666 — 669 De his versibus dixi 

in emend. Verg. p. 7 666 TEGUMEN M teste Ueinsio, Meniel. pr., i: 

cf. III 594 TORQVENS (RQVE in ras. , ut m. pr. fortasse tollens 

scriptum fuerit) R torquef ut vid. cl rictus Peerlkampus torquens 

testatur Servius inmane c 669 huc transposui humerof yc 

INNIXVS PR: cf IV 217 VI 281 667 TERRIRILIS R Terribi^ 7 
INPLEXV R inplexum b\ os om. libri SETA Rc et dentibus 

dilns Donatus 668 indutis J9o^Aew5 SVRIRANT iJ capiti, alque 
humeros innexus amictu Horridus Herculeo, sic regia tecta subibat Peerl- 
Jcampus conl. XI 679 sqq. 



VERGILI AENEIS YH 5t 

Tum gemini fratres TiburUa moenia linqunt, 670 

fratris Tiburti dictam cognomine gentem, 
Catillusque acerque Coras, Argiva iuventus, 
et primam ante aciem densa inter tela feruntur: 
ceu duo nubigenae cum vertice montis. ab alto 
descenduut centauri, Homolen Othrymque nivalem 675 

linquentes cursu rapido; dat euntibus ingens 
silva locum et magno cedunt virgulta fragore. 

Nec Praenestinae fundator defuil urbis, 
Volcano genitum pecora inter agrestia regem 
inventumque focis omnis quem credidit aetas, 6S0 

Caeculus. hunc late legio comitatur agrestis: 
quique altum Praeneste viri quique arva Gabinae 



TESTIMONIA. 

670 *tum g. f.' Macrobius Sat. V 15, 15 672 schol. Hor. carm, 
I 7, 13 II 6, 5 Serviua Aen. I 467 XI 465 «CatUlusque acerque C 
schol. Hor. carm. I 7, 1 674 sq. *ceu. . . centauri' Diomedes 459 P. 

674 'nube nati ceu duo* Terentianus Maurus 476 678 *necP. f.' 
Macrobius Sat. V 15, 15 681 cf. schol. Veron. 99, 6 K. 682 

Priscianus 760 * quique . . . viri ' Consentius 2027 Servius Aen. VIII 561 



TABIA LECTIO. 

670 TVNC Rc tyburtia yhl LINQVNT R V LiNQUUST Myhc 
671 FRATRIS (I corr. in E) P PRATRES Myi TIBURTI- M TIBVRTHI 

R libuti (i pr. corr. ex y) b DE NOMINE P: cf. VIII 54 'el eam de 
fratris maioris nomine Tibur appellaverunt ' Servius. 672 Catilluf h 

Catiiusc CATHILLVS/J Calhiluf y CATTILLUS iJf CATTHILL VS i>r: 
cf. XI 640 QVE om. V 674 nubigine c 675 DISCENDUNT M 

o 

omolen b omoleu. c OTRYN R OTRUM M oly . rim h otyrin c olyrum, 
otirum, tyrrim %: cf. nov. annal. Fleckeiseni L\l\ll 198 NIVALI V 
676 LINQUENTES. M LIQVENTES R RAPIDO (P an B, non liq.) 
V: cf. 451 677 ET suprascr. P magno — vIRGVLTA V 

CAEDUNT M cedant y UIRGULATA M 678 PRAENESTINE M 

V 

DEFICIT R orbif y 679 sq. in suspicionem vocavii Bryantus, legil 
SerfHus 679 volcano — agre^llk V VVLCANO Pyb Vulgano c 

agestia b regis Peerlkampus 680 invenium — creDIDIT V 
FOCIS. M 681 LATELEGIO M LEGIOLATE PR Vybc comitantur 
Mentel. tert. m. l 682 Qui.que&c qutque arva gaW^k^ V 
qui.q: b Gabinae] Celemnae ex 739 Priscianus . 

4* 



52 VERGIIil AENEIS VII 

lunonis gelidumque Anienem et rosclda rivis 

Hernica saxa colunt, quos dives Anagnia pascit, 

quos, Amasene paler. non illis omnibus arma, 685 

nec clipei currusve sonant: pars maxima glandes 

liventis piumbi spargit, pars spicula gestat 

bina manu, fulvosque iupi de pelie gaieros 

tegmen liabent capili/ vestigia nuda sinistri 

instituere pedis, crudus tegit altera pero. 690 

At Messapus, ecum domitor, Neptunia proles, 
quem neque fas igni cuiquam nec sternere ferro, 
iam pridem resides populos desuetaque bello 
agmina in arma vocat subito ferrumque retractat. 
hi Fescenninas acies aequosque Faliscos 695 



TESTIMONIA. 



683 'gelidumque A.' Claudius Sacerdos II 12 684 'Hernica s. c' 
schol. luven. XIV 180 Cassiodorus 2313 Beda de orthogr. p. 2344 P. 

684—690 *quos . . . pero' Macrobius Sat. V 18, 13 685 'quos 

A. p.' Servius Aen. IX 641 686 sq. *pars . . . spargit' Nonius 553, 20 

688 *fulvos . . . galeros' Charisius 61 *fulvos galeros' Gellius 

II 26, 11 690 *crudus . . . pero' schol. luven. XIV 186 'crudus p.' 
Philoxeni gloss. 691 *at ... domitor' Macrobius Sat. V 15, 15 

692 Servius Aen. IX 123 XI 429 693 *iam p. r. p.' Probi inst. I 9, 11 

693 sq. ^desueta . . . retractat' (et 614) Donatus ad Ter. eun. IV 
7, 2 Servius Aen. VII 601 



VARIA LECTIO. 



683 ani . ene b aniene c el rosdda V . . riuif c 684 dives 
anagnik V pascis nonnuUi Pteriani 685 pater — arMA V 
686 QLipei — «oNANT joarSMAXf ma glandes V cli . pei h CVRRVS- 
QVE R glandif cl 687 /IVEN/w plumhi «PARGIT V PICVLA R 

ma 

spargunt . . . gestant % 688 nu 6 /'VLVOS V 689 TEGMINA 

Pyl ; cf. 742 CAPITI^ M finiflra cl 690 PEDES M CERO R 
691 EQ V VM iJfiJy^c 693—695 hoc ordine posuit Ladevicus: 

695. 693. 694 693 redef h BELL A M 694 tracta A h 695 is 

ni 

Ladevicus fefcaerinar (ri corr. in n) c EQVOS R Aequos Heinsius 
aequos Servius FALLECOS R faiifqcof (q eras.) c Fescenninos colles 
aequorque Faliscum Peerlkampus Fescenninos agros aequosque F. 
Hoffmannus, Mihi quaedam excidisse videniur. Desideratur verbum, 
Vfliit ducunt: cf. emend. Verg, 9 



VERGILI AENEIS VII 53 

hi Soractis habent arces Flaviniaque arva 
et Cimini cum monte lacum lucosque Capenos. 
nec quisquam aeratas acies ex agmine tanto 703 

. misceri putet, aeriam sed gurgite ab alto 
urgueri volucrum raucarum ad litora nubem. 705 

ibant aequati numero regemque canebant, 698 

ceu quondam nivei liquida inter flumina cycni, 
cum sese e pastu referunt et longa canoros 700 

dant per colla modos, sonat amnis et Asia longe 
pulsa palus. 

Ecce Sabinorum prisco de sanguine magnum 706 

agmen agens Clausus magnique ipse agminis instar, 
Claudia nunc a quQ diffunditur et tribus et gens 
per Latium» postquam in partem data Roma Sabinis. 



TESTIMONIA. 



697 *et ... lacmn* Servius ge. III 30 703 sq. 'nec . . . putet' 

Servius Aen. II 487 698 *regemque c.' Servius Aen. I 1 VIII 2 

schol. Hor. epod. 9, 18 699 — 702 *ceu . . . palus' Macrobius Sat. V 
8, 3 706 sq. ^ecce . . . Clausus* Servius Aen. X 345 706 *ecce 

. . . sanguine* Macrobius Sat. V 15, 15 



I ac M 



VARIA LECTIO. 

696 SORACTRS P foftif y FLAVINIA P fla . . . . ui . na y2 flamni- 

V 

niia ut vid. yl 697 CYMINi P2y'2c cymino yl com y com c 
CAIENOS B 703 — 705 ante v. 698 reponendos esse dixi in emend, 

Verg. 9 sq. 703 . . erataf y examine ffamh. alU , Leid. TASO 

E 

tninio p. in mg. M 704 PUTAT M aeream hl aetheream Menag. pr. 

u 

SET M2 705 Urg.eri h VRGERl P UOLUCRfiM M 698 

^*'QVATI P ^EQUATI M equati jyc CANEBAT Mc 699 NIVEL Mi 

liquida: cf. IX 679 FLVMINA P: cf. ffomeri II. B 461 Apollonius 

Rhod. /i 1300 flumina, suprascr. ai nubila y NUBILA MRbc, Macrohii 

E 

exempl.y legii Servius: cf. V 525 cygni c 700 SES P et pastu, 
f. e. ec pastU) Macrobii Angl. etMed. 3 longae y 702 sq. uno versu 
continuat M Pulfa (1 m ras.) b 706 fabinarum yl SANGUINE- M 

707 clauf"'^ c IPSI Ryl 708 SQUO M DIFFUNDITUR- M 
defundit' cl gens] INGENS M 709 ROMA (R in ras., ut vid.) B 
^ABINIS P 



54 VERGILI AENEI8 VII 

una ingens Amiterna cohors priscique Quirites, 710 

Ereti manus oinnis oii\iferaeque Mutuscae; 

qui Nomentum urbem, qui Rosia rura Velini, 

qui Tetricae horrentis rupes montemque Severum 

Casperiamque colunt Forulosque et flumen Himellae, 

qui Tiberim Fabarimque bibunt, quos frigida misit 715 

Nursia, ei; Ortinae classes populique Latini, 

quosque secans infaustum interluit Alia nomen: 

quam multi Libyco volvontur marroore lluctus, 

saevos ubi Orion hibernis conditur undis; 



TESTlMOKIA. 

710 'priscique Quirites, pro Curites* Prisciani 633 Darmst.> m. alt., 
Erl. 2 Dresd. Krehlii 713 Nonius 181, 15. 390, 15 714 ^prope 

flumen H.' Priscianus 680 715 *qui. . . bibunt' Prisciauus 757 schol. 
Hor. carm. IV 15, 21 716 *et Ortinae c' Servius Aen. II 30 III 602 

717 Pseudoascon. ad Cic. 118 Or. ^et quos infftustum . . . no- 

men' Priscianus 680 718 Claudius Sacerdos I 163 



'^ARIA I^ECTIO. 

qui 

710 prifci . . queritef y2 prifcuequeritef ui vid. yl QVIRITIS R 

711 FRETI M\R MVTVSCAE (CA in ras.) R 712 VRBEM (V 

ciiU 

corr. ex ut vid.) P ROSEA R ROSA M ROSCiA P rofcia y rofc-a 
(corr, m. rec.) b rof/// c\ rofcida c2 rofida, rocida % 713 tetrice y 
rupit Nonii Igl exempl MONTEM (T m ras.) R AMNEM P: ut 

at monte 
ge. III 37 Aen. VI 374 amnem y montem testatur Servius 714 Cafpe- 

e 

riam (f m. 2) y FVRVLOS (V pr. corr. in 0) P forulof y q. suprascr. 
y ETFLUMEN suprascr. M prope flumen Priscianus {*Bimella Sabi- 
norum flumen prope Casperiam'* Vibius Sequester p.W) HYMILLAE 

R 715 quo c FABARViMP FABARVM R Faburum ' antiqui aliquot* 
Pieriani ararim Prisciani g> (fortasse Farfarum adscriptum fuerai) 

UR 

Fabarim lesiatur Priscianus 716 NVRISIA R NO^SIA M ORTINAE 

Pybc "ORTINAE M HORTINAE R urtinae Menag. alt. populique La- 
tini num recie se habeat dubito, quamquam lecium a Servio, 717 et 
quos infaustum Priscianus intervenit Pseudoasconius ALIA R, 

Prisciani Halb, alia yb ALLIA MP al.la cl ^additur unum 1 propier 
metrum* Servius: cf. schoL Lucani VII 633 718 LYBICO Mybc 
VOLWNTVR PRybc FLVCTOS (0 corr. in V) P 719 SAEVOS (0 
corr. in V) P SAEVVS MRb Seuuf yc oryon yc ibernif y 



VERGILI AENEI8 VII 55 

vel cum sole novo densae torrentur aristae 720 

aut Hermi campo aut Lyciae flaventibus arvis. 
scuta sonant pulsuque pedum conterrita teihis. 

Hinc Agamemnonius, Troiani nominis hostis, 
curru iungit Halaesus equos Turnoque ferocis 
mille rapit populos, vertunt feiicia Baccho 725 

Massica qui rastris et quos de collibus altis 
Aurunci misere palres, Sidicinaque iuxta 
aequora quique Cales lincunt, amnisque vadosi 
accola Voiturni, ^arilerque Saticulus asper 
Oscorumque manus. teretes sunt aclydes illis 730 

tela, set baec lento mos est aptare flageilo; 
laevas caetra tegit, falcati comminus enses. 



TESTIMONIA. 



720 Claudius Sacerdos I 163 723 Anisianus p. 233 L 'hic 

Agamemnonius ' Macrobius Sat. V 15, 15 727 ^dixit Aunmci, quod 

aeqne barbarum est producere* Terentianus Maurus 471 730 sq. 

Ueretes . . . flagello' Nonius 554, 4 731 ^sed . . . flagello' Priscianus 
650. 749. 764 P. Arusianus p. 293 L. Servius Aen. IV 289 732 *lae- 
yas c. t«' Nonius 555, 6 Isidorus orig. XVIII 12, 5 (scetra) 



YA&IA LECTIO. 

720 quot Menag. quam ed. Pinciana a. 1495 sub Peerlkatnpus 

TORRENTVR (V corr. ex 0) P torrenter c HARISTAE M 721 lucie 

cl Libyae Schraderus Lyciae legtt Servius 722 cf. XII 445 pufu y 
CURSU M, ut 807 tremil excita tellus 'Mediceus et Porcius' Pierii, 
Voss. Monlalb, Zulich. Morel. ierl. m. 2, ex XII 445 723 hic Macrobii 
exempl. agamennoniuf ^l agmen noniuf c tro.iatii& 724 ^ALAE- 
SVS P alefuf c AEQUOS M equuf y\ FEROCES MRbc 725 rap& 
c\ VENIVNT R bacho b 726 altif (1 m. 2) y 727 Aruuci %' cf- 

SE N 

Tereniianus Maurus PATRES M: cf. 206 728 qui. q: 6 LINQVNT 
R LIQUENT M liquunt y linquunt bc AMNES Mi 729 VVLTVRNI 

N 

Rbc faticulifc 730 TVSCORVM i? MAUS iHf terretefyl teritif 

61 ACLVDES Py\ : nescio an recte 731 SED PRybc lento] 

s 
lereti Menag. alter , Zulich. , ieslatur Priscianus MOL^ M 732 

LAEVASCAETRA R LAEUASCETRA Myb, Isidori Gud. 1. 2 Nonii ex. 

LAEVASCEPTRA P laeuaffceptra Menag. pr., Sprotian, laeuafc&tera cl 

laeuaf fectra Franc. laeuam fcelra Jsidori o) cuminuf c 



56 VERGILI AENEIS VII 

Nec tu carminibus nostris indictus abibis, 
Oebale, quem generasse Telon Sebethide nympha 
fertur, Teleboum Capreas cum regna teneret, 735 

iam senior; patriis set non et filius arvis 
contentus lale iam tum dicione premebat 
Sarrastis populos et quae rigat aequora Sarnus 
quique Rufras fiatulumque tenent atque arva Celemnae 
et quos maliferae despectant moenia Bellae, 740 

Teutonico ritu soliti torquere cateias, 



TESTIMONIA. 



734 *Oebale q. g.' Marius Plotius 266 G. 735 *Teleboum . . . 

teneret ' schol. luvenalis sat. X 72 736 sq. * patriis . . . contentus ' 

Nonius 263, 33 738 *qua ... Sarnus' Orosius IV 15 741 Isidorus 
orig. XVIII 7, 7 gloss. Zic. Petri p. 14 



VARIA LECTIO. 

, 733 noclrir y indictif y ABEBIS Ml 734 quem (e m. 2) y 
quae h\ qu . e 62 generaffeque (que eras) y generaff&helon c 
SEBETHIDE P SEDETHIDE B, SEBETIDE M feb&liide (h corr, in r) y 

e 

febelhride b febelhirido c febrctlde, febetrida, fuberetide, leboelide % 
nymfa y nimpha b 735 teleboeum c Gapreis schoL luvenalis 

Capreas confirmat Servius 736 patrif 61 SED PRyb ARMIS R 
12^1 Post contenlus dist. M LATe (E add.) P iam tum] latu c 

ai^pine R 

tenebat y TENEBAT MP, ut I 236. 622 X 53 738 SARRASTIS P 
Sarraftrif yc QVA Ry% Orosius qua . c TsARNVS P 739 Qui . q : 

b BATULUM M batalum yb BATALVM PR, ut Silii Vm 566 Colon. et 
Oxon. tenet b GELENE M GALEMNAE R celemiie c caelenae 6t 

e 

740 malifrae y difpectant 61 ... fpectant {eras. dae vel que) y 

e 

monia ^ BELLAE libri quotquot innotuerunt omnes. 'Bellae: 
multi Nulam volunt intelligi^ et dicunt iratum Virgilium nomen eius 
mutasse propter sibi negatum hospitium^ et ideo aperte noluisse dicere, 
sed ostendere per periphrasin . . . dtii idem d VirgUio in georgicis 
(II 225) factum memorant . . . alii ita volunt accipi moenia Bellae, ut sit 
synaloepha et legatur moenia Abellae ' Servius 741 RITU- M ri . tu 6 

RITV'^ P ritum y\ TORQVEREGATEIAS (Q — S in ras. , ut post S 
quatuor etiam literae videantur erasae esse, quarum ultima fortasse E) 

R cateiaf (i in ras.) b categaf c GATELAS M 



VERGILI AENEIS YII 57 

tegmina quis capitum raptus de subere cortex, 
aerataeque micant peltae, micat aereus ensis. 

Et te montosae misere in proelia Nersae, 
Ufens, insignem fama et felicibus armis; 745 

borrida praecipue cui gens adsuelaque multo 
venatu nemorum, duris Aequicula glaebis. 
armati terram exercent, seroperque recentis 
convectare iuvat praedas ct vivere rapto. 

Quin et Harruvia venit de gente sacerdos, 750 

fronde super galeam et felici comptus oliva, 
Archippi regis missu, fortissimus Umbro, 
vipereo generi et graviter spirantibus hydris 
spargere qui somnos cantuque manuque solebat 
mulcebatque iras et morsus arte levabat. 755 

sed non Dardaniae medicari cuspidis ictum 



TESTIMONIA. 



742 de gen. nom. p. 75 Haupt. 'raptus . . . cortex* Priscianus 

655 Probi inst. II 1, 25 Nonius 199, 30 S^vius ecl. VI 63 743 *mi- 
cat aereus eusis' Servius Aen. I 295 XI 655 744 ^et te m. ' Macro- 
bius Sat. V 15, 15 745 ^insignem . . . armis' Servius Aen. XII 641 

749 Servius ecl. III 7 750 Macrobius Sat. V 15, 15 752 *for- 
tissimus Umbro' Macrobius Sat. V 15, 8 754 scbol. Hor. epod. V 76 

756 sq. *sed . . . evaluit' Priscianus 792 Arusianus p. 246 L. Ser- 
vius Aen. X 545 



VARIA LECTIO. 

742 Tecmina bl APTUS M fubbe^* (b pr. eras.) c 743 

Q. A 

A£RATA£ (sup. m, 2) R AERATEQ- M aeneus Servius I 295: cf. 

Bentleius adffor. serm. II 3, 183 744 MISERAE M NERSAE MPyc^, 

Servii Dresd, : cf. imcr. Osca edila a G. Colucci in bull. arch. Neap. 

1858 no. 162 {Philol. XV 572) nirfe b\ NYRSAE R iiarsae Menag. 

Nursae Wiit., Servii ca 745 .Uffens Menag. pr. Post fama interp. M 

a r 

746 Ilorrid c praecipuae 61 adfueta b affueta c 747 DVRI 

R equicula c glabif y glebif bc 748 recenfef c 750 MARRVLA, 
I. e. MARRVIA R ( Magoviov Strabo V p. 241 Dionysius ffalic. 1 14) 

•■ p 

ma.rubia (b corr. ex u) c marrubia t(;, Macrobii exempl. 751 comtuf & 

752 regif (if m. 2) y 753 hidrif b 755 ERAS (F m. ant.) P 

r 
feras Sprot. . iraf (i m. 2) y morffuf c 756 cupidif y 



58 VERQILI AENCIS VII 

evaluit, neque eum iuvere in volnera cantus 

soniniferi et Marsis quaesitae montibus herbae. 

te nemus Angitiae, vitrea te Fucinus unda, 

te iiquidi flevere lacus. - 760 

Ibat et Hippoiyti proles puicberrima beilo, 
Yirbius, insignem quem mater Aricia mistt, 
eductum Egeriae lucis umentia circum 
litora, pinguis ubi et piacabilis ara Dianae. 
namque ferunt fama Hippolylum, postquam arle novercae 765 
occiderit patriasque explerit sanguine poenas 
turbatis distractus equis, ad sidera rursus 
aetheria et superas caeli venisse sub auras, 
Paeoniis revocatum berbis et amore Dianae. 



TESTIMONIA. 



759 sq. M^crobius Sat. IV 6, 23 Isidoras orig. I 35, 9 Diomedes 440 
P. interpolatus 759 Quintilianus IX 3, 34 'angitiae' cf. Marius 

Yictorinus p. 2465 P. et Ritschelius mon. epig^r. tria p. 25 Witrea 

. . . unda* schol. Hor. carm. III 13, 1 IV 2, 3 761 *ibat . . . proles' 
Macrobius Sat. V 15, 15 *Virbius Hippolyti . . . bello' Macrobius 

Sat. V 15, 8 762 *insignem . . . misit' Servius Aen. X 172 *qaem 
. . . misit' schol. Lucani VI 74 763 *eductum E. 1.' Diomedes 373 

765 Probus 10, 24 767 *turbatis d. e.' Nonius ?87, 18 768 

*superas . . . auras* Probi inst. I 7, 7 769 schol. Hor. carm. IV 7, 25 



VARIA LECTIO. 

E AD ^ 

757 euadit Arusiani cod, NEQV P IN M uolnera y uulnera 
hc2 UOLNERE M VVLNERE Rci 758 Post somniferi dist M mafif 

. A IN 

y QUAESIETE MONTlfi. M quaefitae in montibuf h 759 ANGITIAE 
Pyhc, Macrohii exempl. ANGITTE R ANGUETIAE M anguitiae MenteL 
pr.y %, Isidori Gud. 3 (argitiae eiusdem Gud. 2y argucie Gud. 1, hanc 
uicia Gud. 4), Quintilianiexempl. uitria h\ 7dJ hippoliti h\ hypoliti c 
762 VERBIVS R viribus Peerlkampus conl. IX 583 ARECIA R aracia 

ii V h 

y\ aria c 763 aegeriae h luco m IIYMETIA Pc h. mecia y " ime . lia 
b ymetia Mentel. pr. himecia Menag. pr, Symetia Leid. : cf. IX 584 
fumetia m 764 cf. W 585 Post litora et ubi dist. M PLAGABILIS 

M 765 NAM M hippolitum y hyppolitil hc arte nouerce in 

ras. y 767 Turbatuf yl 768 Post aetheria dist. M auras: cf 557 

I 

769 PAEONIS M: cf Lachmannus Lucr. 280. Fortasse genetivum 

r 
Paeonis intellegi voluit poeta : cf XII 401 herbi h 



VERGIU A£N£IS VII 59 

lum pater mnnipoteDS, aliquem indiguatus ab umbris 770 

uortalem inferiiis ad iumina surgere vitae, 

ipse repertorem medicinae talis et artis 

fulmine Phoebigenam Stygias detrusit ad undas. 

at Triyia Hippolytum secretis. alm^ recoqjlit 

sedibus et nympbae Egeriae nemorique relegat, 775 

solus ubi in siivis Italis ignobilis aevom 

exigeret versoque ubi nomine Virbius esset. 

unde etiam (emplo Triviae lucisque sacralis 

cornipedes arcentur equi, quod litore currum 

et iuvenem monstris pavidi effudere marinis. 780 

filius ardentis haut setius aequore campi 

exercebat equos curruque in beila ruebat. 



TESTIMONIA, 

770 sq. 'pater . . . vitae' Arosianus p. 229 L. 772 sq. 'clamat sum- 
mus poeta, eos omnes qui inventas vitam excoluere pcr artes (VI 663) 
apud inferos esse, ipsumque illum repertorem medicinae talis et artis 
ad Stygias undas fulmine esse detrusum' Lactantius inst. I 12 775 

^et ... relegat' Arusianus p. 258 L. 



YAKIA LECTIO. 

770 ompf c ab suprascr. y urbif cl 772 Post talis disi. M 

T 

ARMIS M 773 POENIGENAM Mflh POENIGINAM B. poe . nigenam 
{erasa ^ ni f.) c phoenigneam Meniel. pr. 'Poenigenam t. e. matrts 
Poena geniium. Alii Phoebigenam legunt, ui Probus * Servius ftigiaf blc 

A 

in cm I y2 (ad yl) VNDIS P 774 Posi Trivia ini. M HYPPOLI- 

E 

TUM- M hippolitum b hyppolitu c recedit cl 775 NYMPHA M nimphae 

ybc 776 IBI M IGNORABILIS (RA eras.) M AEVOM (0 corr. in V) 

I 

P AEVVM MRybc 777 IXIGERET M VIRtBVS P VIRBIVS (B fori. 

corr. ex D, I seq. in ras.) R uerbiuj yl: cf. 762 779 Gornipef c 
quod lilora circum Heu! iuvenem m. p. e. m. Marklandus ad Siaiii silv. 
I 2, 45 III 3, 25 quod litora circum Atloniti monstris iuvenem traxere 
marinis vel per litora curru Quod iuvenem monstris pavidi effudere m. 
Peerlkampus 780 montrif b pauide yl EFFUNDERE Mc\ 

781 hAVT P aud y2 (yl non liquei) haud bc fentiuf (n m. ani„ m. 1 
non liq.) y2 segnius ;;; (* haud setius : non segnius patre * Servius) 

782 reebat c 



60 VERGILI AENEIS VII 

9 

Ipse inter primos praestanti corpore Turnus 
vertitur arma tenens et toto vertice supra est. 
cui triplici crinita iuba galea alta Chimaeram 785 

sustinet, Aetnaeos efflanlem faucibus ignis: 
tam magis illa Jremens et tristibus effera flammis, 
quam magis efluso crudescunt sanguine pugnae. 
at levem clipeum sublatis cornibus lo 
auro insignibat, iam saetis obsita, iam bos 790 

(argumentum ingens), et custos virginis Argus 
caelataque amnem fundens pater Inachus urna. 
insequitur nimbus peditum clipeataque totis 
agmina densentur campis, Argivaque pubes 
Auruncaeque manus^ Rutuli veteresque Sicani 795 

et Sacranae acies et picli scuta Labici; 



TESTIMONIA. 



785 sq. Macrobius Sat. V 13, 36 'galea . . . ignis' Servius 

Aen. X 208 787 sq. Quintilianus IX 3, 15 Pompeius 138 L. 

787 Ham . . . fremens' Probi inst. I 9, 8 789 Servius Aen. V 306 

791 ^argumentum i. * Quintilianus V 10, 10 schol. Lucani VIII 869 
<et . . . Argus' schol. Lucani IX 663 792 Macrobius Sat. VI 

6, 19 794—800 'agmina . . . praesidet' Macrobius Sat. V 15, 19 
795 *Siculi veteresque S. ' Servius Aen. I 2 796 'picti s. L. ' Ser- 

vius Aen. IV 509 



VARIA LECTIO. 
A 

783 PRESTANTl M 784 Post tertitur inL M 785 crynita y 
iVBA (B in ras.) B CHIMAERAM (AE m ras,) E chymera c CHIME- 

RAM MPyb 786 AETNEOS MR etneof b &iieof c efflantem (f pr. 

V 

in ras.) b facib; c IGNES PBybc Fortius hic interpunxi, ut 
illa V. 787 ad Chimaeram referri possit. 787 lAM M tremens Quin- 
iiliani exempl. 788 CRVDEI^SCVNT P 789 AD PRyl clypeu c 
sub latis Peerlkampus 790 insignibat] INSIGNITAM R LAM Ml 
SETIS Rc f&if (f pr. m. 2) y JBSTITA R TAM R lAM- M 

791 ARCUS M 792 CAELATAM M aerata Peerlkampus anne c 
INACHLS M ina.chuf y 793 nymbuf yc clippeatatq: b\ 794 den- 

fantur y2% *densentur: denseo denses dicimus, aliter non' Servius : cf. 
ge. I 248. 419 arg . iua b 795 RUTULI- M rutiH b Siculi Servius 

n 

Aen, I 2 796 stant Macrobius: cf. II 333 facrae (e m. 2 in ras.) y 
farranae, faranae, faturnae % gaurinae Thuan. Gauranae Macrobius. 



VBRGILI AENEIS VII 61 

cpii saltus, Tiberine, tuos sacrumque Numici 

litus arant Rutulosque exercent vomere colles 

Circaeumque iugum, quis luppiter Anxurus arvis 

praesidet et viridi gaudens Feronia luco; 800 

qua Saturae iacet atra pahis gelidusque per imas 

quaerit iter vallis atque in mare conditur Ufens. 

Hos super advenit Volsca de gente Camilla' 
agmen agens equitum et florentis aere catervas, 
beliatrix, non illa colo calathisve Minervae 805 

femineas adsueta manus, set proelia virgo 
dura pati cursuque pedum praevertere ventos. 
illa vel intactae segetis per summa volaret 
gramina nec teneras cursu laesisset aristas, 



TESTIMONIA. 



7d9 sq. ^quis . . . praesidet' Arusianus p. 252 L. ^luppiter . . . 

praesidet' schol. Hor. serm. I 5, 26 800 *viridi . . . luco' schol. Hor. 
serm. I 5, 24 801 sq. Probus 50, 5 K. 803 *Volsca . . . Camilla' 

Servins Aen. JX 505 805 'calathisve M.' Diomedes 428 807 'cursu 
. .. . ventos ' schol. Lucani VIII 30 * praevertere v. ' Priscianus 803 

808 *illa V. i. s.' Probi inst. I 6, 2 808-811 Seneca epist. 85, 4 
Macrobius Sat. V 8, 4 Diomedes 457 P. 808 sq. Quintilianus VIII 6, 69 
Servius Aen. XI 719 



VARIA LECTIO. 

Sacranae testatur Servius: cf, Festus 321 M, 797 tvberine c 

798 erant yl durosque Peerlkampus exercen* h uomore ci 799 
aRCEUM M iupiter hc AJVXURUS M AVXYRVS R anxyrus Voss. duoy 
Menag. alt. , Rottend. sec. , Moret. pr. , Arusianus. anxirus Franc. 

Parrh. ANXVRIS Pyi, Macrohius, schoL Hor. anx.rif y2 anxirit 
(i post. in ras.) h anxirif c anxur et Scheff. * Anxyrus (Anxirus Lips. Par. 
Anxiris Regin.) dicehatur quasi avev ^vQccg* Servius: cf. Martialis V l, 
6 codd. 801 QVAS R SATVRAE Uhri cum Proho, ut Silius VIII 382 
*Saturae... secundum hanc leclionem re vera Saturam paludem intel- 
ligimus. sed alii aslurae(^c Regin. Lips. stare Paris. siturae Leid. V) le- 
gunt; quod si est, paludem' pro flumine posuit. nam haud longe a Ter- 
racina oppidum est Astura (eustura Paris.) et eius cognominis fluvius^ 
Servius 802i.terft \ALLES MPyhic ADQVE iJ immare y 803 

Posi advenit int. M VOLSCA (0 in ras.) R uolca y VVLSCA Pc uolfcan hi 
806 Bellatri. ci calatif c 806 affuaeta c, {? pr. in ras.) h fet ci 
SED ceteri 808 SEGETES M 809 cursu teneras Seneca 

HARISTAS M 



62 VERGILI AENEIS VII 

» • 

vel mare per medium lluctu suspensa tumenti 810 

ferret iter celeris nec tingueret aequore plantas. 

illam omnis tectis agrisque effusa iuventus 

turbaque miratur matrum et prospectat euntem, 

attonitis inhians animis, ut regius ostro 

velet honos levis unieros, ut fibula crinem 815 

auro internectat, Lyciam ut gerat ipsa pharetram 

et pastoralem praefixa cuspide myrtum. 



TESTIMONIA. 

817 Isidorus orig. XVIII 7, II Servius ge. U 446 Aen. III 22 



810 Pos/ medium inU M FLVCTV . SVSPENSA [erasa una lit., 

V 

fort. S) E timenti y fluctus s. -tumentis Diomedes 811 CELERIS 
(I corr. in E) M celeris nec] cursu non Diomedes 814 inhians] 
HAESERE P ut\ 529 haesere, al inianf y inhians testatur Servius 
815 VEI^LET P HOINOS- M leuef h humerof c \esieiaMenag. 
pr.y X, M^ IV 139 816 licea cl 817 mirtum bl 

.P.UERGILI. MARONIS || AENEIDOS- LIBER UII EXP. || ING- LIB- 

Uin PELICl. M VERGILI. MARONIS- AENEIDOS || LIBER. Vll- EXPLIC 

INCIPIT. LIBER VIU. B EXPLICIT- LIBER- SEPTIMVS- H INCIPIT 

OCTAUUS. y EXPLICIT LIBER SEPTIMVS VIRG MARONIS AENEIDOS 

VERSVS OVIDII NASONIS [sequuntur undecim versus, quos v. in proleg.) 

INCIPIT LIBER OCTAVVS b Virgilii maronir liber VII aeneidorum felicit 
explicit Incipit VIII- (sequuntur item 11 versus^ de quibus cf. proleg.) c 



P. VERGILI MARONIS 

A E N E I D S 

LIBER OCTAVOS 



IJt belli sigoum Laurenti Turnus ab arce 
extulit et rauco strepuerunt cornua cantu, 
utque acris concussit equos utque iropulit arma, 
extemplo turbati animi, simul omne tumultu 
coniurat trepido Latium saevitque iuventus 
effera. ductores primi Messapus et Ufens 
contemptorque deum Mezentius undique cogunt 
auxilia et latos vastant cultoribus agros. 
mittitur et magni Venulus Diomedis ad urbem. 



TESTIMOOTA. 

AENElDOS Vni. 1—4 *ut . . . animi' Diomedes 433 1 sq. *ut 
. . . extulit' Nonius 297, 20 1 Probi inst. I 9, 2 Priscianus de XII 

vers. Aen. 8, 157 3 *utque impulit a.' Servius Aen. VII 603 4 sq. 
,simul . . . Latium' Servius Aen. II 157 7 * contemptorque d. M.' 

Charisius 245 Diomedes 455 P. Probi i»st. I 3, 4 8 *et latos v. c. a.' 
Servius Aen. XI 367 ge. I 507 9 sq, ^ mittiiur . . . auxilium ' Nonius 
366, 19 9 Nonius 348 10 Servius Aen. II 157 *Diomedis ad u.' 

gloss. Port. p. 6 



VARIA LECTIO. 

TREP 



Abnbidos VIII. 2 S^OTERVNT P: cf. VII 637 3 agrif cl 

V 

acref 6 implit. (it corr. ex u, ui vi(L) y inpulit h 4 lurbato c\ 
5Gomu.rat b 7 contemptor diuum, om. que, Diomedes deum 

E 

OOT. c MEZZENTIVS R MZENTIVS P 8 Axilia c\ 



J 



64 ' VERaiLI AENBIS VIII 

' qui petat auxilium et Latio consistere Teucros, 10 

advectum Aenean classi victosque penatis 
inferre et fatis regem se dicere posci 
edoceat [multasque viro se adiungere gentis 
Dardanio et late Latio increbrescere nomen]. 
quid struat his coeptis, qiiem, si Fortuna sequatur, 15 

eventum pugnae cupiat, manifestius ipsi 
quam Turno regi aut regi apparere Latino. 

Talia per Latium. quae Laomedontius heros 
cuncta videns magno curarum tluctuat aestu, 
atque animum nunc huc celerem, nunc dividit illuc, 20 

in partisque rapit varias perque omnia versat: 
sicut aquae tremulum labris ubi lumen aenis 



TESTIMONIA. 

11 Priscianus 768 *advectum A. c' Consentius 2038 P. 18 

'talia p. L.' Probi inst. I 6, 3 *Laoniedontius h.' Diomedes p. 310 P. 
Servius Aen. III 248 20 -25 (om. 23) schol. Hor. carm. II 16, 1 1 

22 Nonius 449, 20 



VARIA LECTIO. 
PE 

10 TAT (m. 2 sup.) P p&it cl CONSIDERE (D m. anl., sed in 
spatio erasarum 2 litl.) P: cf. VI 67 conridere y consistere Servius : cf. 

1 541 VI 807 VIII 381 X 75 tecrof h 11 Aduecti y\ (Aduectu y% 
aeneum . . {eras. an, ui vid.) y enea c penatef bc 12 INFERbE P 
Infer.re c difcere ci 13 fe. c GENTIS (l corr. in E) P gentef 
ylb multas . . . nomen aliena tnanu addila esse siaiuil PeerlkampuSy 
dormiianti Vergilio adscripsii Wagnerus quaesi. Verg. XXXX 2. multas 

r 

. . . Dardanio inierpreiaiur Servius: cf. VII 238 14 increbefcere bc 

15 — 39 Veron. fol. 238 15 Qui b quid slruat his coepiis quem 
«Y^RTVNA seQVATVR V quid, si F. sequatur Eventum pugnae, cu- 
piat Peerlkampus. Paulo probabilius quae scrihere poierai , sed quem 

iestalur Servius. 16 EVENTVM — F 17 Quant^no c — /a/tNO V 

regi.aut {eras. & ui vid.) y aparere y 18 TALIA per laiium 
quae laomedoniius herO^ V talia per Latium quae coniungit Peerl- 
kampus erof y 19 cf IV 532 magno curarum fluciuaT V 

n 

20 sq. = IV 285 sq. 20 ADQVE R nuc b celerem nunc huc schol. 

c q* 

Hor. nun diuidit y 21 PARTiS V partef b varias V p 
{corr. m. rec.) c 22 aquae ^reMVLVM V* , AENEIS V 



VERGILI ABNEIS YIII 65 

sole repercussum aut radiantis imagine lunae 

omnia pervolilat late loca iamque sub auras 

erigitur summique ferit lacuaria tecti. 25 

nox erat, et terras animaiia fessa per omnis 

alituum pecudumque genus sopor altus Iiabebat: 

cum pater in ripa gelidique sub aetberis axe 

Aeneas, tristi turbatus pectora bello, 

procubuit seramque dedit per membra quietem. 30 

huic deus ipse loci fluvio Tiberinus amoeno 

populeas inter senior se attollere frondes 

visus (eum tenuis glauco velabat amiclu 

carbasus, et crinis umbrosa legebat harundo), 

tum sic adfari et curas his demere dictis: 35 

'0 sate gente deum, Troianam ex hoslibus urbem 
qui revehis nobis aeternaque Pergama servas, 



TESTIMONIA. 

25 cf. schol. Veron. 99, 22 26 sq. Seneca controv. VII 27 

p. 195 B. 20 *nox e.' Probi inst. I 4, 17 Marius Victorinus 2474 

27 Priscianus 773 schol. Hor, carm. I 1, 33 *alituum p. g. ' 

Servius Aen. VI 653 *alituum' Diomedes 447 28 *in ripa . . . axe' 
schol. Hor. carm. III 2, 5 ^sub a. a.' scbol. Veron. 99, 24 30 

cf. schol. Veron. 99, 27 ^aeram . . . quielbem' Servius ge. I 251 

33 sq. *eum ... carbasus' Nonius 541, 15 34 'carbasus' schol. 

Veron. 99, 29 37 cf. schol. Veron. 100, 1 K. 



VARIA LECTIO. 

23 repercusso Hoffmannus spicil. crit. Vindoh. 15. repercussum 
legit Servius. radientif^&l himagine (h del., n in ras.) b 25 

M 

SVMiQVE (I add.) P LAQVARFA F lacuar— schoL Veron. LAQVEA- 
lUA MPEyc, schol. Bor. laq:aria& Maquearia; mw//i lacuaria («c -P«m.. 
hcunAriaL Regin. Lips.) legunt' Servius. tectifyl 26feffafcl 

h h A 

omfc 27 abebatfi 28aeterif6 axae &l 29 PECTORE iJf 

30 PROCVBVIT — r 31 tyberinul y 32 ''nior c adtollere b 

33 eum] CVM RV TENmw glauco velabat amictu V tenui. c] 

34 CRINIIIS V: fuerat crineis, ni fallor mbrosa tegebat AarVNDO V 

t . gebat c ARVNDO Rc 35 affari c * tum sic adfari : suhaudis 

visus' Servius demere dictis V 36 oftibuf b 37 QVI VAS 

V reueif h 

RIBBECK, VEBGIL. III. 5 



66 VBROILI AGNBIS VIll 

expectate solo Laurenli arvisque Latinis, 

hic tibi certa domus, certi (ne absisle) penates; 

neu belli terrere minis: tumor omnis et irae 40 

concessere deuni. 

[iamque tibi, ne vana pules baec fingere somnum, 

litoreis ingens inventa sub ilicibus sus, 

triginta capitum fetus enixa, iacebit, 

aiba» soio recubans, albi circum ubera nati. 45 

ex quo ter denis urbem redeunlibus annis 47 

Ascanius clari condet cognominis Albam. 

haut incerta cano.] nunc qua ratione quod instat 

cxpedias victor, paucis (adverte) docebo. 50 



hic loeus urbis erit, requies ea certa laborum 46 



TEBTIMONIA. 

38 Serviue Aen. III 185 ^expectate s. L.' Servius Aen, VIII 12 
41 Marius Plotius p. 252 G. Servius Aen. III 340 



VARIA LECTIO. 

CO 
38 EXSPECTATE MR V expectanle yl solo Laurenti] LO LAU- 

RENTl (CO m. rec. ut vid. , in mg. m. ant. ALIBISOLO) M LAVBENTi 
arvisque latinis V Laurentum Servii ad v. 12 Lips. Par. (Laurenti JReg.) 
et ad 111 185 Cass. 39 CERft' ne absisle penates V ADSISTE R 

E 

40 NV P omf c *mire quidam conclusit hunc versum dicens: 
concessere deum profugis nova moenia Teucris* Servius: cf. idem ad 
III 340. ffabet interpolationem Menag. pr. cum al. Optim^ coniungi 
V. 41 concessere deum cum v. 49 nunc qua ratione quod instat Heynius 
animadvertit. Sed quae intercedunt fortasse ab ipsis poetae amicis 

interpolata sunt. 42 NEC R ne. (e fort. m. 2) y putaf y 43 — 46 

s 

— III 390—393 43 Lotoriif c\ INUENTAUB M ILICIBVSVVS PyV 

s u ss 

ILICIBUSUS M ILICEBVXVS {corr. m. rec.) R 44 cubitu c fo&uf c 

S- A 

e.nixa y 45 ALBA- M RECUBANT M recuban. c\ UBERB M 

46 om. MPyl 47 sq.: cf 1 269 sq. ex quo interpretor ex quo 

prodigio. ut Varro ait de l l. V 144 49 IIAVT Pyl hAVT (H m. 2 

/ M 

add.) R HAUD My2bc QUA M 50 EXPEDIAS M EXPEDIAM (M m. 
ant., sed ex corr. in litura^ ut possit S fuisse) P expediam yl : cf VI 

759 XI 315 pacify 



VERGHil AENEIS VIII 67 

Arcades his oris, genus a Pailante profectum, 

qui regem Euandruro comiles, qui signa seculi, 

delegere locum et posuere in montibus urbem 

Pallantis proavi de nomine Pallanteum. 

hi belium adsidue ducunt cum gente Latina ; 55 

hos caslris adhibe socios et foedera iunge. 

ipse ego te ripis el recto flumine ducam, 

adversum remis superes subvectus ut amnem. 

surge age, nate dea, primisque cadentibus astris 

lunoni fer rfte preces iramque minasque 60 

supplicibus supera votis. mihi victor honorem 

persolves. ego sum, pleno quem flumine cernis 

stringentem ripas et pingula culta secanlem, 

caeruleus Thybris. caelo gratissimus amnis. 

hic mihi magna domus, celsis caput urbibus, exit.' 65 

Dixit, deinde lacu tluvius se* condidit alto. 



TESTIMONIA. 



53 sq. *et poBuere . . . Pallanteum* Servius Aen, V 00 55 Nonins 
284, 10 Servius Aen. VII 426 VIII 116 61 sq. *mihi . . . persolves' 
Servius Aen. VIII 76 XI 565 62 sq. *ego ... ripas' Nonius 403, 10 

64 Servius Aen. XI 125 ^caelo g. a.' Claudius Sacerdos I 175 

Diomedes 454 



VARIA LECTIO. 



S 

51 Archadef yl Archadif cl IIIC {corr, m. rec.) M ACTALLANTE 
M appellante (e pr,. corr. in a) ^ a pellante c\ 53 Delagere c\ 
54 poUanteil cl 55—58 m. 2 in mg. add. b 55 affidue h ADSIDVAE 



u 



R arfiduae c dicunt c 56 FOEDERE Pyb *foedera iunge; legilur 
et foedere iunge* Servius : c/. iV 1 12 - lUNQE {cauda m. alienae) M 

57 tecto Menag. pr. certo Peerlkampus recto tesiatur Servius 59^ 

^ p 

age om, R , m. rec. sup. c RIMIS M 60 sq. : cf. III 438 sq, 

60 PRECIS M praecef y iraf c 61 donis ut III 439 %, plerique Pie- 

riani 62 Perfoluenf b quem pleno gufgite aliquot Pieriani 

63 Strigentem y SINGUIA M pingula y 64 tybrif c 65 tibi 

ai inagna L 

Peerlkampus CERTA P : cf. 46 certa y CAESIS M celsum liic 

c vT 

Peerlkampus 66 laui 6 fluuio y condedit &I lacus flavo se c. 
alveo Peerlkampus contra Servii testimonium 

5* . 



68 VERGILI AENEIS VIII 

ima petens; nox Aenean somnusque reliquit. 

surgit et aetherii spectans orientia solis 

lumina rite cavis undam de flumine palmis 

sustinel ac talis effundit ad aelhera voces: 70 

'nymphae, Laurentes nymphae, genus amnibus undest, 

tuque, Thybri tuo genitor cum flumine sancto, 

accipite Aenean et tandeni arcele pericUs. 

quo te cumque hcus miserantem incommoda nostra 

fonte tenet, quocumque solo pulcherrimus exis, 75 

semper honore meo, semper celebrabere donis, 

corniger hesperidum fluvius regnatbr aquarum. 



TESTIMONIA. 

68 sq. *surgit . . . lumina' Nonius 397, 16 69 *rite . . . palmis* 
Probi inst. 1 9, 12 71 S^rvius Aen. I 6 VII 137 XII 142 72 

Macrobius Sat. VI 1, 12 73 *et ... periclis* schol. Hor. carra. I 

27, 4 76 Nonius 320, 10 77 sq. *comiger . . . adsis' Asper 112, 1 
77 Priscianus 741. 1110. 1116. 1251. 1280 P. de XII vers. Aen. 7, 120. 
13, 212 Cledonius 1863 Phocae ars V 2 (1710 P.) Servius ad Donat. 1784 
P. Servii ars p. 500 L. schol. Hor. carm. IV 14, 25 Servius Aen. X 325 

*corniger h. f.' Probi inst. II 1, 6 ^hesperidum f. r. a.' Serviua 
Aen. XI 464 



VARIA LBCTIO. 

67 enea c RELINQVIT R relinqui A c 68 sVRGIT (S m. al. 

h 

add.) P a&erii y aetherei c oriantia c 69 rete cl PALMIS (P 

uUl 

in ras,) R 70 Surtin& y Suftulit bc (sustinet Servii Par. , in Regin. 

el Lips. lemma mutilum est ) • ad suprascr. y efTundit pectore voces 

Peerlkampus ex V 482 : cf. etiam V 780 VII 292, sed contra V 723 

71—77. 78— 98 jF^/b/. IXVIII 71 *nvraphae: hic distinguendwn' 

E . 

Servius. NYMPUAE- LAVRENTES NYMPHAE- etiam M UNDESIT (E 

V 

eup. m. 2, T in mg. , sed m. ant.) F VNDEEST Rybc 72 TEQVE (V 

suprascr.m.rec.)F Tu quoque b THYBRE R THYBRE- M tybri 

cothibrift TUOTRf flummineyl SNACTO M facto y fco t« ra^. 6 
xanto MacrobiiSalisb. 73 eneam c BERICLIS F 74 ^LACVs (S m. 

al add.) P lacu b MISERANTE [lin. sup. m.2) F nro (o m.2 corr. 
in a) b 75 TENENT FR : cf. 296 lU 386 VI 134 QVOTfiCVMQVE P 

76 CELEBRAVERE (V m. 2 corr. in B) F celebrare c 11 FLUIUS (V 
m. 2 sup.) F 



YERGILI AEKEI8 VIII 69 

adsis o tantum et propius tua nuniina Grmes.' 

sic memorat geminasque legit de classe biremis 

remigioque aptal, socios simui instruil armis. 80 

Ecce autem subitum atque ocuiis mirabile mostrum, 
candida per silvam cnm fetu concolor albo 
procubuit Tiridique in litore conspicitur sus. 
quam pius Aeneas tibi enim, tibi, maxuma luno, 
mactat sacra ferens et cum gregc sistit ad aram. 85 

Thybris ea fluvium, quam longa est, nocte tunientem 
leniit, et tacita refluens ita substitit unda, 
mitis ut in morem stagni placidaeque paludis 
slerneret acquor aquis, remo ut luctamen ^besset. 
ergo iier inceptum celerant runiore secundo. 90 



TESTIMONIA. 

78 Priscianus 1021. 1023. 1140 ^adsis o tandem* Alcuini gramm. 
2124. 2125 79 *geminas . . . biremis' Servius Aen. VIII 107 

82 sq. *cum . . . procubuit' Servius Aen. YIII 631 83 Priscianus* de 
accent. 7 * viridique . . . sus ' Diomedes 430 Isidorus orig. I 17, 6 

Maximi Vict. ars 17 Sergius iu Don. 24 (1836 P.) Pompeius p. 77. 79 L. 
Servius Aen. VII 798 XII 248 84 sq. ' tibi . . . ferens ' Macrobius 

Sat. III 3, 2 85 *et . . . aram' Servius Aen. IV 633 86 sq. 

*Thybris . . . leniit' Servius Aen. IV 193 87 *et . . . unda' schol. 

Hor. carm. I 32, 8 88 Nonius 343, 7 Servius Aen. VIII 57 89 

schol. Hor. carm. I 9, 10 90 Macrobius Sat. VI 1, 37 Nonius 385, 7 



VARIA LECTIO. 

/ 

IS-O M Undem ;t» Prisciani 1021. 1141 Pat\ Z>, Bongars., Al- 

r 

cuinus propiury PROPHIVS P 'propius; legitur el ^roprms Servius 

m 

et placide, in mg. m. 2 -r- el ppius b 79 m. ant. imo m§. add. b 
bircmer bc2 birem cl 80 : cf. III 471 abtat b 81 ADQVE R 

MIRABE (m. 2 sup.) F MOSTRVM P MONSTRVM FMRybc 82 

/ tibi 

fo&u c 83 Procumbuit yl SUS M SVVS P 84 tibi cnim maxima b 
MAXIMA FMPyc 86 THYBRIMS P Tybi if c FLVVIVM (M t/t 

ras.) P fluum y Wm^W^M TUMENTE F 87 LENIT R SVB- 

STIT P rubrirtilit y\ mUNDA F 88 immore c PLACIDAEQ- (Q. 
in ras.) R placid..q; cl 89 cf. V 821 ABISSET R 90.inter 

(n eras.) 6 ceptum b celerant, al: pagant y colerant cl celebranl 
Mediceus Pierii, Hamb. alter PERAGVNT/J, Macrobius, Nonius, ut 



70 VERGILI AENEI8 VIII 

labitur uncta vadis abies: mirantur et undae, 

miratur nemus insuetum fulgentia longe 

scuta virum fluvio pictasque innare carinas. 

oili remigio noctemque diemque fatigant 

et iongos superant flexus variisque teguntur 95 

arboribus viridisque secant placido aequore silvas. 

sol medium caeli conscenderat igneus orbem, 

cum muros arcemque procul ac rara domorum 

tecta vident, quae nunc Romana potentia caelo 

aequavit (tum res inopes Euandrus babebat): 100 

ocius advertunt proras urbique propinquant. 

Forte die sollemnem illo rex Arcas honorem 
Ampbitryoniadae magno divisque ferebat 
ante urbem in luco. Pallas huic filius una, 
una omnes iuvenum primi pauperque senatus 105 



TESTIMONIA. 



91 sq. ^abitur . . . nemus' Diomedes 411 91 ^abitur . . . abies^ 
Macrobius 8at. VI 1, 51 Eutychius II 1 93 Servius Aen. X 80 

94 Nonius 112, 16 *remigio . . , fatigant' Servius Aen. VIII 549 

95 *et . . . flexus' Servius Aen. VIII 57 96 *viridis . . . silvas' No- 
nius 247, 2 97 Beda de temp. ratione c. 32 'sol m. c' Probi 
inst. I 4, 8 100 *res ... habebat' Nonius 30, 32 *Euandrus' 
Charisius 11 102 sq. Nonius 320, 14 103 schol. Hor. carm. I 10,* 3 

105 *una . . . primi' Servius Aen. IV 133 *pauperque s.' Servius 
Aen. III 539 : cf. schol. Veron. 100, 6 K. 



VARIA LECTIO. 

R 

VI 384 RUMONE {corr. m, rec.) M *ruraore... aut rumore pro ru- 
mone posuit^ Servius. celeranl; rumore secundo LdhMxiv Heynius 

91 unda hl unla 62 92 MIRANTVR Fyl 93—118 Veron. foL 237 
93 FVVIO V SPICTAS (S priorfere ahrasa) M 95 VARIS V 96 

V 

uiridefft equora c\ 97 igneof h 98 AG in ras. ut vid, F^ item b 
domorum V 100 TVNC Rh INOPIS Rfl INOP^S V EVf^drjiS 

Jiahehat V 101 ADVER^mw/ V ubi hc 102 Fonte h rolemnem h 

folemne y SOLLEMNE PR , Nonii exempl. archaf c honOMM. V 

103 AMPHITR — ferehkl V Amphylryoniade y Amphitrioniatle 

V 

h Amphytrioniade c ferebiant schol. Hor. 104 loco c PALLANS V 
pallaf y 105 omif c 



VERGILI AENEIS VIII 71 

tura dabant, tepidiisque cruor fumabat ad aras. 

ut celsas videre rates atque inter opacum 

adlabi nemus et tacitis incumbere remis, 

tecrentur visu subito cunctique reiictis 

consurgunt mensis. audax quos rumpere Palias 1 1 

sacra vetat raptoque volat teio obvius ipse 

et procul e tumulo 'iuvenes, quae causa subegit 

ignotas temptare vias? quo tenditis?' inquit. 

'qui genus? unde domo? pacemne buc fertis an arma?' 

tum pater Acneas puppi sic fatur ab alta 1 1 5 

paciferaeque manu ramum praetendit olivae: 

'Troiugenas ac tela vidcs inimica Latinis, 



T£STIMOKIA. 



106 Hepidus . . . aras* Servius Aen. IX 455 110 sq. 'audax . . . 
volat' Servius Aen. III 178 110 'audax . . . Pallas' Servius Aen. IV 
615 112 — 114 *iuvenes . . . arma' Isidorus orig. II 21, 16 113 sq. 
*quo . . . domo' Servius Aen. I 369 114 Priscianus 1169 *qui . . . 
domo' schol. Hor. serm. J, 5, 54 Servius Aen. V 285 *qui g.' Aru- 

sianus p. 233 L. 115 ^puppi • . . alta' Consentius 2038 P. 



VARIA LECTIO. 



106 Tura — crV0rFVMa6ATADARAS V THVRA B dabat yl 

cruor m. rec. sup, b 107 uedere c\ RAT . S Vci ktque 

inier opACVM V ADQVE R a08 adlahi — fViCVM6^rg RemlS 

(sed ante CVM agnoscere visus sum CV) V . tacitif y2c2, ip ut vid, 

TACITOS MPBylbci Uacitis, pro ipsi Uciti* Servius 109 Terr^NTVR 

V uifo b 110 QUOD M pallaf y 111 Sacra veiat V 

o / 

V£LAT P obuiaf 61 112 E TRf haec (f. e. ec) m TUMULO' M 

113 TEMPTflfr^ vias V temtara (a post, corr. in e) b 114 QVf 
genus wNDEDOMOPAcemwe huc fertis «NARMA V quid Isidori Gud. 1 

de 

VN [m, rec. sup,) R domu 61 domus Isidori exempL^ nisi quod 

n 

domum Gud. 1 IN /? ad c 115 TVm pater aeneaS V TVNC R 
puppifyl fat' c FATVS Ryl ALTa V alba cl 116 Vaciferae- 

que manu V Pacifere y PAVPERAE {sup. m. rec.) R: pacuperae ^crf- 
ptum fuerat. mAEtendit V pra&endit, al |> y 117 VDES R 
INimfca /a/f>jf5 V 



72 YEROILI AENBIS yill 

quos illi bello profugos egere superbo. 

Euandrum petimus. ferte haec et dicite iectos 

Dardaniae yenisse duces socia arma roganlis.' 120 

obstipuit tanto percussus nomioe Pallas: 

'ecgredere o quicumque es' ait 'coramque parentem 

adloquere ac nostris succede penatibus hospes;* 

excepitque manu dextramque amplexus inhaesU. 

progressi subeunt loco fluviumque relincunt. 125 

Tum regem Aeneas dictis adfatur amicis: 
'oplume Graiugenum, cui me Fortuna precari 
et vilta comptos voluit praetendere ramos, 
non equidem extimui, Danaum quod ductor et Arcas 
quodque a stirpe fores geminis coniunctus Atridis; 130 

sed mea me virtus et sancta oracuia divoni 



TESTIMONIA. 



118 Nonius 243, 17. 391, 15 Servius Aen. Vni 613 *bello . . . 

superbo' Servius Aen. VIII 146 X 151 119 'Euandrum p. ' Nonins 

367, 2 123 ^et nostris . . . hospes' Nonius 403, 19 ^ac . . . peua- 
tibus* Servius ecl. V 5 125 Servius Aen. III 662 ^progressi s. 1.' 
Servius Aen. VIII 363 *8ubeunt . . . relinquunt' Servius Aen. VI 525 
^subeunt 1.' Servius Aen. IV 598 127 sq. lulius Rufinianus p. 228 R. 

127 Priscianus 677. 732 * optime G.' Diomedes p. 312 P. 128 
Servius Aen. VII 237. 418 130 Arusianus p. 221 L. 



VARIA LECTIO. 

f 

118 ILLE R profugo. {erasa r, ui vid.) y SWperbo V i 
120 uenire c\ uenife cl uirof ci : cf. VII 168 ROGANTIS Pi 
ROGANTES MP2Rybc 121 PERCVLSVS Rb : cf, I 513 ge, II 476 pcul- 

fof c palia"r y 122 ETGREDERE M ETGRADERE P ETGRADERE R 

I AC 

egredere ybc M^ suprascr. y 123 Alloq,re c ET ^ et Nonius 

hac y 124 DEXTRA R inefit c 125 Progref ' y loco y fluuio y 
RELINCUNT M relincunt (c corr. in q) b RELINQVNT Rc RELL\- 

QVvNT (V add.) P relinquunt y 126 afflat' ci 127 OPTIME PRyc 

E 

PRAECARl Rb 128 ac lulius Rufinianus PRATENDERE P 

I) 
129 ext..ui cV QUODUCTOR M ARCES R archaf c 130 QVOD- 
QVAE P quodquae y A PRyb, Arusiani cod. Ambr. ah (b eras.) c 
AR M foret Arusiani Ambr. 131 ET om. P fci b DIVOM 
(0 corr. in V) P diuum yc diu///um b 



YERGn^I AENEIS YUI 73 

cognatique patres, tua terris didita faikia, 

coniunxere tibi et fatis egere volentem. 

Dardanus, Iliacae primus pater urbis et auctor, 

Electra, ut Grai perhibent, Atlantide cretus, 135 

advehitur Teucros; Eiectram maxumus Atlans 

edidit, aetberios umero qui sustinet orbes. 

Yobis Mercurius pater est,^quem candida Maia 

Cyllenae gelido conceptum yerlice fudit; 

at Maiam, auditis si quicquam credimus, Atlans, 140 

idem Atlans generat, caeli.qui sidera toUit. 

sic genus amborum scindit se sanguine ab uno. 

his fretus non legatos neque prima per artem 

temptamenta tui pepigi: me, me ipse meumque 

obieci caput et supplex ad limina veni. 145 

gens eadem, quae te, crudeli Daunia bello 



TESTIMONIA. 



132 tua . . . fama' Velius Longus 2226. 2227 135 sq. *Electra 

. . . T«ucro8' lulius Hufinianus p. 254 R. 135 Servius Aen. I 530 

138 ^candida M.' schol. Hor. epod. 3, 10 140 sq. 'at ... gene- 

rat^ sehol. Hor. carm. I 2, 41 143 sq. *his . . . pepigi' Konius 412, 30 

146 sq. ^gens . . . insequitur' Servius Aen. VHI 474 



VARIA LECTIO. 

132 COGNATi (AT in ras. ui vid.) R PATRIS Eyl DEDITA 
Ryb, Servii Regin. Lips. Par. (sed ad v. 131 didita Regin. Lips.) debita 
aliquot Pieriani, Menag. pr. didita ieslatur Velius Longus 133 CON- 
IVNXERETIBI (RET in ras.) R EGEREVOLENTEM (GEREVO in ras.) R 

134 &octor cl 135 Electram Grai . . . cretam Rufiniani exempL 

h 

VTGRAII -Py matre ul -Pe5r/A:am/>w5 adlantide ;^c 136 Adueitur 
hc MAXIMVS MPyhc ATHLANS M atlanf (n eras.) h athlaf c 

A T 

137 EHERIOS iJf humero c 138 mercuriof 6 139 CYLLINAE /? 
CYLLAENE M Cyller>jae b FVNDIT P 140 AD Py Et (E deL, adpos. 

m. rec. A, t in ras.) b AVDITISI P auditifi y CVIQVAM R CRE- 
DITIS P credilif, at credim2|. y adlanf yl athlanf b athlaf c 141 
athlaf c GAELI (G corr. in C) P 144 Temlamenta b ipfi bl 

145 Obieci. {erasa fort. i) y 146 Menf (M m. 2 corr. in G) b 
BELLA R 



j 



74 VERGILI AENEIS VIII 

insequitur; nos si peliant, nihil afore credunt, 

quin omnem Hesperiam penitus sua sub' iuga mittant 

[et mare quod supra teneant quodque adluit infra]. 

accipe daque fidem: sunt nobis fortia bello 150 

pectora, sunt animi. et rebus spectata iuventtts.' 

Dixerat Aeneas. ille os oculosque loquentis ' 

iandudum et totum luslrabat lumine corpus. 
tum sic pauca refert: 'ut te, fortissime Teucrum, 
accipio adgnoscoque libens! ut verba parentis t55 

et vocem Anchisae magni voltumque recordor! 
nam memini Hesionae visentem regna sororis 
Laomedontiaden Priamum, Salamina petentem, 
protinus Arcadiae gelidos invisere finis. 
tum mihi prima genas vestibat flore iuventas, 160 



TESTIMONIA. 



147 sq. *nos . . . mittant' Isidorus orig. II 30, 11 150 sq. .'accipe 
. . . pectora' Macrobius Sat. Yl 1, 13 ^sont . . . iuventus' Nonius 

402, 23 150 'accipe daque f. ' schol. Hor. carm. saec. 44 Seryius 

Aen. X 150 151 ^rebus «s. i.' Donatus ad Ter. Andr. V 1, 1 Servius 
Aen. I 590 VI 087 ge. I 108 II 237 152 sq. 'ille . . . corpus' Nonius 
335, 32 154 sq. 'ut . . . libens' Nonius 239, 28 'ut . . . accipio' 

Sergius ad Don. 1852 154 'ut . . . Teucrum' Cledonius 1926 156 

Nonius 502, 5 Arusianus p. 258 L. 157—159 Nonius 377, 16 Arusia- 

nus p. 245 L. 157 sq. *nam . . . Priamum' Macrobius Sat. V 14, 15 
Priscianus 826 159 Eutjchius I 1, 2 160 Servius Aen. VIII 659 



VARIA LECTIO. 
D 

1*7 AFORE P ATFORE (T corr. in D) M adfore y affore Isidori fp 
alTurte cl FORE R offore Moret. pr. m. 1 obforq Servius ut vid. 

N 

148 OMEM P 149 cf. ye. II 158. Eiecit hunc v. Peerlkampus, legit 

= = n 

iam Servius. TENEANTSVPRA Py QVOQVE R ABLVIT R alluit bc 

150 forti Nonii exempl. 151 ///pectata cl J53 lAM (M fort. 

V • 

corr. ex N) P lAM Ryhc lirainc {corr. m. ant.) c 154 TAE M 

G B 

155 AGNOSCO Rhc A&NOSCO M UERA M 156 VVLTVM PRhc 

157 HAESIONAE Py HISIONAE R HESIONE^ M 158 Laomedon- 
tiadem c 159 archadiae h archadie c FINIS (I alt. in ras.) P 160 
tunc Servius Aen. VIII 659 ueftibit c vesteibat (vestiebal?) aliquot 
PieHani IVVENTAS MPRyb, Servii Aen. VIU 659 exempl. : cf. V 398 
iuuenl' c iuucntus Zulich. Leid. iuuenta % 



TERGILI AENEIS Vin 75 

mirabarque duces Teucros, mirabar et ipsum 

Laomedontiaden, set cunctis altior ibat 

Anchises: mihi mens iuvenali ardebat amore 

compellare virum et dextrae coniungere dextram. 

accessi et cupidus Phenei sub moenia duxi. 165 

ille mihi insignem pharetram Lyciasque sagittas • 

discedens chlamydemque auro dedit intertextam 

frenaque bina meus quae nunc habet aurea Palias. 

ergo et quam petitis iuncta est mihi foedere dextra, 

et lux cum primum terris se crastina reddet, t70 

auxilio laetos dimittam opibusque iuvabo. 

interea sacra haec,. quando huc venistis amici, 

annua, quae diCferre nefas, celebrate faventes 

nobiscum et iam nunc sociorum adsuescite mensis.' 

Haec ubi dicta, dapes iubet et sublata reponi 175 

pocula gramineoque viros locat ipse sediii 
praecipuumque toro et villosi peile ieonis 



TESTIMONIA. 

166 *in8ignem ph.' scliol. Veron. 82, 7 K. 168 Nonius 206, 10 
* frenaque b.' Servius Aen. X 329 171 Servius Aen. VUI 464 172 
'interea s. h.' Claudius Sacerdos I 74 173 ^annua . . . nefas' Ser- 

vius ge. I 339 174 ^sociorum a. m.' Arusianus p. 211 L. 175 sq. 
Macrobius Sat. UI 6, 16 176 'gramlneo . . . sedili' Servius Aen. I 



VARIA LEOTIO. 

161 teucrof, al: teucru y 162 Laoraedontiade c SED PRyhc 

RE 

163 Achifef h\ iuuenili y^ 164 COMPELLA P Gonpellare h 165 
ACCESSIT R P#ENE1 P PHOENEI R PHAENEl M penei y Phenei 
trihus syllahis Servius conl. ffom, IL B 605 166 litiaf 61 

167 Difce.denf h CHALAMYDEM M .clamydem (c m. 2) y clamidem c 
1NTERTEXT#AM p INTERTEXTO R * intertextam , legilur et inter- 

V n 

texto' Servius 168 area y pallaf y 169 iuncta esl (iunc in ras,) c 

A 

170 primum suprascr, y 171 LE-G-TOS P tulos aliquot Pieriani, 

s • 

ServH ad VIII 464 exempl. tx \ bll 173 differe y 174 NOBICVM 

r 

[m. 2 sup.) R fotiorum y aduefcite h affuefcite c menfif in ras. c 

176 POCVLA^VE P Procula y ipfa y\ 177 PRECIPUUM M 
TVRO P uillofo c\ pille cl 



76 VERaiLI AENEIS VIII 

accipit Aenean doHoque, invitat acerno. 
tum lecti iuvenes certatim araeque sacerdos 
• viscera tosta ferunt taurorum onerantque canistris 180 

dona laboratae Cereris Bacchumque ministrant. 
vescilur Aeneas simul et Troiana iuventus 
perpetui tergo bovis et lustralibus extis. 

Postquam exempla fames et amor compressus edendi, 
rex Euandrus ait: 'non haec sollemnia nobis, 185 

bas ex more dapes, hanc tanti numinis aram 
vana superstitio veterumque ignara deorum 
inposnit: saevis, hospes Troiane, periclis 
servati facimus meritosque novamus honores. 
iam primum saxis suspensam hanc aspice rupem, 190 

disiectae procul ut moles desertaque montis 
stat domus et scopuU ingentem traxere ruindm. 
hic spelunca fuit, vasto summota recessu, 
semihominis Caci facies quam dira tenebat 



TESTIMONIA. 

79.214. 708 181 *dona 1. C Macrobius SaU VI 6, 7 182—185 * vescitur 
... ait' Macrobius Sat. V 8, 5 182 sq. Servius Aen. I 546 182 No- 
nius 415, 25 184 Macrobius Sat. V 3, 6 Augustinus contra lulianum 
Pelag. 67 185 sq. 'non . . . dapes' Emporius rhet. p. 304 Cap. 

185 Priscianus 692 *rex E. ait' Probus de nom. 56-p. 223 Endl. 
187 Lactantius instit. IV 28 188 sq. ^saevis . . . facimus' Arusianus 
p. 260 L. 190 Priscianus 1006 P. ^hanc primum suspice rupem' 

Seryius Aen. I 438 191 sq. 'deserta . . . dombs' Donatus ad Ter. 

Andr. IV 2, 16 



VARIA LECTIO. 

c r 

178 enean yl eneam y2 aeneam c 179 leli b 180 tola y 

&taurora c CANISTRI B 181 laborate y baccu c 182 AENEAS- 

M 183 perpeluo Goth, terl., Ladevicus perpetui testatur Servius 

Vrgo b 184 FAMAES M CONPRESSVS Pyb COxMPRENSVS i? 

-►r h . • I 

conpfuf b 185 ec c SOLLEMNIA M folemnia b folemnia y fol- 

ra. 

lempnia c 187 Una cl ue c igna y 188 IMPOSVI R 
fROIANAE M perichlif 61 190 PRIDEM Rb hanc primum suspice 
rupem Servius, memoria, ut videtur, falsus 191 DEIECTAE R Diflecte 
y 193 fuhmola ybc 194 CACI- M CACE R caci (c post, m, 2) y 

N 

lCNebal (n in ras.) b TEGERAT M TEGERAT PRyx, 'aliquot pervetusti' 



VEKGILI AENEIS VIII 77 

solis inaccessani radiis; semperque recenti 195 

caede tepebat bumus, foribusque adfixa superbis 

ora virum tristi pendebant pallida tabo. 

huic monstro Volcanus erat pater: iilius atros 

ore vomens ignis magna se mole ferebat. 

attulit et nobis aliquando optantibus aetas 200 

auxilium adventumque dei. nam maximus ultor, 

tergemini nece Geryonae spoliisque superbus, 

Alcides aderat (aurosque hac victor ^gebat 

ingentis, vallemque boves amnemque tenebant. 

at furiis Caci mens effera, nequid inausum 205 

aut intractatum scelerisve dolive fuisset, 

quattuor a stabulis praestanti corpore tauros 

avertit, totidem forma superanle iuvencas; 

atque hos, nequa forent pedibus vestigia rectis, 



TESTIMONIA. 

195 sq. *semper . . . humus' Augustinus de ciy. dei XIX 12 
196 sq. *foribus . . . tabo'. Nonius 391, 6 Servius Aen. VIII 233 
'foribus . . . virum' Arusianus p. 213 L. 197 Macrobius Sat. IV 6, 14 

198 *huic . . . pater' Priscianus 1206 200 Nonius 246, 7 202 
'tergemini n. G.' Servius Aen. VII 662 203 ^tauros . . . agebat' 

Servias Aen; VHI 363 207—211 Probi ars minor 536 gramm. Vatic. 

in A. Mai auct. class. V 248 (om. *versis . . . raptos' 210 sq.) 207 — 
209 *praestanti . . . atque' Servius Aen. X 572 209 Asper 112, 17 K. 



VARIA LECTIO. 

Pieriani 195 inacce.fam hl 196 adfixu y\ afixa c 197 squallida 
Mediceus m. l iesie Heinsio , Benileius ad Lucani II 165 : cf, Ovidii 
fast. l 553 198 uulcauuf bc 199 ignef b SIGNiS R 200 obtantibuf 
b obstanlibus Nonii exempl. 201 NAM fort, in ras, R 202 NEGE 

P\ GERYONAE Pyb'2, iesiatur Servius Aen. VII 662 gerione c 

is * . 

GERYONE {corr. m. rec.) M GERYONI R gerion. 61 fuperblf y [sed 
if fort. m. 2), bc 203 "AC (B ex corr. add,) P 204 Ingentef b 

205 Ad b fur.if 6 furif y2(?t/;, Servius : cf. 211. 219 manus Peerl- 

V D 

kampus, mens iuetur Marklandus ad Sialii silv. IV 6, 91 QI M 

EMP ' 

206 INTftACTATUM ;i!f inte.tatum c2 (intractatum cl) intemptalura w 

/ 
dolisve m FUISSENT Myl 207 sq. cf ge. IV 550 sq. 207 

Quatuor c ab b, Probi Bob. et ed, pr., gramm. Vai. praeftanlc yl 

209 NEQUA coniinuat M 



78 VEB6ILI A£NSIS VIII 

cauda in speluncam tractos versisqQe Yianim 210 

iDdlciis raptor saxo occultabat opaco: 

^aerenti nulla ad speluncam signa ferebanU 

interea, cum iam stabulis. saturata moveret 

Ampbitryoniades armenla abitumque pararet^ 

discessu mugire boves atque omne querellis 215 

impleri nemus et colles clamore relinqui. 

reddidit una bovom vocem vastoque sub antro 

mugiit et Caci spem custodita fefellit. 

bic vero Alcidae furiis exarserat atro 

felle dolor: rapit armamanu nodisque gravatum 220 

robur et aerii cursu petit ardua montis. 

tum primum nostri Cacum videre timentem 

turbatumque oculis: fugit ilicet ocior euro 



TESTIMONIA. 

214 Priscianus 908 215 ^discessu m. b.' Priscianus 773 215 sq. 
*omne . . . nemus* schol. Leid. ge. I 378 217 Priscianus 773 

'reddidit . . . vocem' Priscianus 568 lulius Bufinianus 251 B. 218 

*Caci . . . fefellit' Servius Aen. XI 585 220 *arma m.' Probi inst. 

I 5, 1 222 Pseudoascon. ad Cic. 128 Or. 223 *turbatnmque o.' 

Servius Aen. V 505 IX 127 



VARIA LECTIO. 

210 CAVDA (D f^ ras.) R CAVDAM P SPELVNChAM P, iiem 212 
et 224 traclif c versis . . . raptor om. Probi ars minor 211 raplor 
Wakefieldus, ut Properiius V (IV) 9, 9 RAPTOS libri op . . aco c 
212 quaerente'" y2 (quaerenti yl) Querentef (ftn ras.) c QVAERENTESJ? 
Quaerentif b 213 a sUbulis m STATVRATA R moueret (t m. 2) y 

r 

214 amphytioniadef y AmphytrioDiadef b Amphitrioniadef c 

^BITVM P HABITVM Ry PARARENT R PARABAT M 215 Dirceffum 
^ boes Prisciani <p ADQVE R . QVAERELLIS R QVERELLOS (0 
corr. in I) P querelif c 216 colle'" b RELINQVIT P relicli Sckra- 
derus clamare propinqui Peerlkampus 'clamore relinqui : cum cla- 
more . . . et hoc esi melius* e. q. s. Servius 217 Reddit cl 'BOVVM 
Pyl BOUM MRbc, tesialur Priscianus VOCEMQ- (Q- eras.) P 218 

MVGIT R 219 ALCIDEAE M ANTRO R 221 robor yb robor c2, 

.A. 

Mentel. pr. et aerii] AETIiERII M a&herii y a&herii . c et aetherii 

(?) m : cf. ecl. VIII 59 222 trmentem (timentem m. 1) y2 223 oculof 
yly eleganier. oculi % 'oculis... alii oculi legunt* Servius 



VBRGILI AENEIS Vill 79 

speluncamque pelit (pedibus timor addidit alas). 

ut sese inclusit ruptisque immane calenis 225 

deiecit saxum, ferro quod et arte paterna 

pendebat fullosque emuniit obice postis, 

ecce furens animis aderat Tirynthius omnemque 

accessum lustrans huc ora ferebat et illuc» 

dentibus infrendens. ter totum fervidus ira 230 

lustrat Aventini montem, ter saxea templat 

limina nequiquam, ter fessus valle resedit. 

stabat acuta silex, praecisis undique saxis 

speluncae dorso insurgens, altissima visu, 

dirarum nidis domns opportuna volucrum. 235 

hanc, ut prona iugo iaevom incumbebat ad amnem, 

dexter in adversum nitens concussit et imis 

avolsam solvit radicibus; inde repente 



TESTIMONIA. 



228 'ecce . . . Tirynthins' Arusianus p. 230 L. 231 'Instrat A. 

m.' Nonius 335, 20 Servius Aen. I 607 IV 6 V 504 232 *ter . . . re- 
sedit' Servius Aen. I 178 VI 846 *fes8us v. r.' Isidorus orig. X 101 
233 Priscianus 655 'stabat a. s. ' Fr^bus de nom. 18 p. 218 £ndl. 

Cledonius 1904 P. de gen. nom. 100, 5 H. Pompeius p. 145 L. Servius 
Aen. I 646 235 Arusianus p. 250 L. Servius Aen. VII 657 236 

lulius Rufinianus p. 255 R. 



VARIA LECTIO. 

m 

224 PETIT PEDIB- sine inierp. M 225 inmane h inmane c 
226 DEIECTIT P Delect . t yl (Deiecit y2) SAXUM- FERRO- M 227 

1 e 

fiMVNVIT /> EMVNIT R muniit y POSTIS (I corr, in E) P POSTES 

Myc potef b 228 TIRINTHIVS R tyrynthiuf y tyrinthiuf hc omnem 

Lustral omissis v. 229 sq, Peerlkampus conl. IX 57 et III 664. Legil 

nostra Servius. 229 hu . c 6 230 infrendens (d m. 2) y FRENDENS 

R 232 nequi . qua h Possis limina, nequiquam : dislinguere, NE- 

QUIQUAM- TER- M *ter fessus valle resedit . . . sane quidam sic dis- 

tinguuni: ter saxea tentat limina, et suhiunguni: nequicquam ter, ac 

posi: fessus valle resedit' Servius uelle y\ refedet 61 233 SILIX 

p 
R ^b caud nidis Arusiani cod. oportuno yl oportuiia 6c 236 

prouna yl LAEVOM (0 corr. in V) P LAEUUM MRyb leuum c in 

d 

amnem Rufinianus sono commodiore 237 DEXTER- M auerfym b 
238 AVOLSAM Pic ABUOLSAM M AVVLSAM P2Ryh 



80 VERGILI AENEI8 VIII 

inpulit, inpulsu qu6 maxinius inlonat aether, 

dissultant ripae refluitque exterritus amms. 240 

at specus et Caci detecta apparuit ingens 

regia, et umbrosae. penitus patuere cavernae: 

non secus ac siqua penitus vi terra deliiscens 

iDfernas reseret sedes et regna recludat 

pallida, dis invisa, superque immane barathrum 245 

cernatur, trepident inmisso lumine manes. 

ergo insperata deprensum luce repente 

inclusumque cavo saxo atque insueta rudentem 

desuper Alcides telis premit omniaque arma 

advocat et ramis vaslisque molaribus instat. 250 

ille autem (neque enim fuga iam super uila pericli) 

faucibus ingentem fumum (mirabile dictu) 

evomit involvitque domum caligine caeca. 



TESTIMONIA. 

242 *et . . . cavernae* Servius Aen. II 19 243—246 Macrobius 

Sat. V 16, 14 243 sq. *non . . . sedes' Nonius 41, 14 245 sq. 

'suiier . . . cernatur' Dlomedes 408 246 Hrepident . . . manes' No- 

nius 408, 8 248 ' atque i. r.' Arusianus p. 241 L. 251 Diomedes 408 

'neque . . . pericli* de orthogr. 2798 P. Servius Aen. III 489 



VARIA LECTIO. 

239 IMPVLIT MRc IMPVLSV R INSONAT Rbcm 240 Dirfii- 

X 

tant yl ENTERRITUS M 241 AD J^R APARVIT P at specus 
umbrosaeque intus patuere cavernae omissis reliquis Peerlkampus 

242 REGI M penitus] late Schraderus ex Ennii Ann, 420 243 
faecuf h SIQUA continuat M poeiiituf 6 ui (u in-ras.) c 244 

A 

referet6c2, Macrohii exempL RESERET ilf RESERAT Pflycl , Nonii 
exempl, ac h 245 diif b inmane yhc baratru c 246 TREPI- 
DENT MPyh, Nonius, Macrohii co trepident (re in ras.) c trepidant 
Macrohii Par. tREPlDANTQVE R immiffo h 247 DEPRENSVMLVCE 

IN 

P DEPRENSVMLVCE My DEPRENSVMINLVCE Rh depn . fum in luce (n 
pr. in ras.) c 248 SAXOQ- INSVETA, sed ut m. l SAXO ATQ- INSVETA 
scriptum fuisse appareat, R 249 alcidef (f m. 2) y tellif yl 
251 illa cl PERICLIEST Pyhc pericli. om. est, testantur Diomedes et 
Servius Aen. III 489 {quamquam ihi est in exempL add.) 253 EMOVIT 

R EUOM^^ M '\\mo\'^ y 



VEUGILI AENEIS VIII 81 

prospectum eripiens oculis, glomeratque sub antro 

bimireram noctem commixtis igne tenebris. 255 

non tulit Alcides animis seque ipse per ignem 

praecipiti iecit saltu, qua plurimus undam 

fumus agit nebulaque ingens specus aestuat atra. 

hic Cacum in tenebris incendia vana vomenlem 

corripit in nodum complexus et angit inhaerens 260 

elisos oculos et siccum sanguine guttur. 

panditur extemplo foribus domus atra revolsis, 

abstractaeque boves abiurataeque rapinae 

caelo ostenduntur, pedibusque informe cadaver 

protrahitur. nequeunt expleri corda tuendo 265 

terribilis oculos, voltum villosaque saetis 

pectora semiferi atque extinctos faucibus ignis. 

ex illo celebratus honos, laetique minores 

servavere diem, primusque Potitius auctor 



TESTIMONIA. 

255 ^fumiferam noctem' Macrobius Sat. V 14, 8 257 sq^ 'qua 

. . ', agit' Servius Aen. If 609 259 *hic . . . tenebris conversum a 

lumine' (cf. XII 172) Probi inst. I 12, 1 260 *et angit i.' Diomedes 
361 261 Nonius 291, 28 Servius Aen. III 567 *et s. s. g.' Arusia- 
nus p. 263 L. 263 Priscianus 773 268 sq. * ex illo . . . diem ' 

PriscianuB 995 268 *ex . . . honos' Asper iun. III (2726 P.) 



VARIA LECTIO. 

255 IGNI Py\ 256 ALCHIDES M 257 PRAeCIPITI P IECIT 
SALTV MRh : c/*. X 683 INIECIt ^ALTV (S add.) P iniecit faltu yc : 

cf. II 408 IX 553 258 ag? y NEBULAMQ. M 259 Cacum] tanlum 

Probi inst. cod. . IN S TENEBRIS M incendia vana] conversum a 
lumine Probi inst. mouentem % 260 CONPLEXVS Pyb 261 *angit 
oculos non procedit . . . unde multt elidens legunt . . . elisos soloeco- 

pkanes est* Servius 262 EXtEMPLO P EXEMPLO R exemplo b ex- 

templo, at inlea y AtTA P : cf. ge. II 461 REVOLSIS (0 corr. in V) 

P reuulfifylc 263 boes Prisciani (p ABIURATAE M abiurata ci 

266 Terribilerfec WLHm MRylbc SETIS Ryc 267 adq: ci 

IGISIS Mlyi IGNES M^PRylbc 268 illo celebralus honos] ILLO 

CELEBRATVS H in ras., sed m. ant. R cebrat' ci ceiebratur % 

iie uc 

MINORIS M 269 SERVARE R Scruare b allor c 

RIBBECK, VEROIL. III. 6 



82 VERQILI AENEIS VIIT 

et domus Herculei custos Pinaria sacri. 270 

hanc aram luco statuit, quae maxuma semper . « 

dicetur nobis et erit quae maxuma semper. 

quare agite, o iuvenes, tantarum in munere laudum 

cingite fronde comas et pocula porgite dextris 

communemque vocate deum et date vina volentes.' 275 

dixerat, Herculea bicolor cum populus umbra 

velavitque comas foliisque innexa pependit 

et sacer iqplevit dextram scyphus. ocius omnes 

in mensam laeti libant divosque precantur. 

Devexo interiea propior fit Vesper Olympo. 280 

iamque sacerdotes primusque Potltius ibant, 
pellibus in morem cincti, flammasque ferebant. 
[instaurant epulas et mensae grata secundae 



TESTIMONIA. 

270 Macrobius Sat. III 6, 12 273 Priscianus 1021 *quare . . . 
iuvenes' Priscianus 1170 274 'cingite f. c' Probi inst. I 7, 4 *et 
pocula p. d.' Servius Aen. I 249 276 sq. Probus 46, 18 276 *Her- 
culea . . . umbra' schol. Hor. c4rm. II 3, 9 Servius ge. II 66 278 

*et ... scyphus* Macrobius Sat. V 21, 1 Nonius 545, 18 278 sq. 

^omnes . . . precantur' Macrobius Sat. III 11, 8 279 Macrobius Sat. 
III 11, 3 283 'et . . . secundae' Servius Aen. I 216 schol. Lucani I 163 



VARIA LECTIO. 



270 SACRIS R 271 sq. damnavit Heynius ARMA Py\ arm. 
y2 statui Pomponius MAXIMA MPyhc 272 om, Mentel. pr., 
JRottend. sec^ imo mg. m. ant. add. b quae m. s. om. Leid, et erit 
quae m. s. om. Marklandus ad Statii silv. III 1 , 9 : tuetur Servius 

ETPOCVLA 

QVAE P MAXIMA MPybc 273 munera m 274 COMAS- FOLIISQ. 

PORGITE DEXTRIS 

INNEXA PEPENDIT {corr. m. ant.) M : cf. 277 275—277 infra additi 
adpositis in mg. literis B C D e< ac? t;. 278 E M UINfiA M 276 HER- 

CVLIA P tum y2 (cum y\) ' m UELABIT M nexa y ininissa 
Prohus [lacuna in Paris.), quod probavit H. Keilius philol. II 1 67 
278 IMPLEVIT Rybc SCHYPUS M rciphuf c 279 IM P que . 
(e m. 2) y 280 PROPRIOR Pylblcl ORYMPO (R corr. in L) M 

olimpo b\c 282 FLAMAS P flamaf c FLAMMAM /J 2^3—286 hoc 
ordine: 285. 286. 283. 284 Menap. pr. 283 sq. in tnargine a poeta 
ad V. 279 adposita videntur Heynio, quo sane melius quadrant. cf. VII 

n q. 

\-\^sq. 283 Inrtaurat ^ inriaurant y gratia r?I mensis grata secun- 



VEROILI ABNE18 VIII 83 

dona fenint cumulantque oneratis lancibus aras.] 

tum salii ad C4intus incensa altaria circuni 285 

populeis adsuot^eyincti tempora ramis, 

hic iuvenum chorus, ille senum; qui carmine laudes 

Herculeas et facta ferunt: ut prima novercae 

monstra manu geminosque premens eliserit angues, 

ut bello egregias idem disiecerit urbes, 290 

Troiamque Oechaliamque, ut duros mille labores 

rege sub Eurystheo fatis lunonis iniquae 

pertulerit. 'tu nubigenas, invicte, bimembris, 

Hylaeumque Phoiumque, manu, tu Cresia mactas 

prodigia et vastum Neroeae sub rupe leonem. 295 

te Stugii tremuere lacus, te ianitor Orci 



TESTIMONIA. 



284 * cnmulantque . . . aras' Probi ars minor 541 gramm. Vatic. 
in A. Mai auct. class. V 249 285 sq. Macrobius Sat. III 12, 1 

'tum . . . circum adsunt' schol. Hor. carm. I 36, 11 289 'geminos 

. . . angues' Nonius 291, 33 290—293 Macrobius Sat. VI 6, 14 

291—293 *ut . . . pertulerit' schol. Hor. epist. H 1, 11 292 sq. *rege 
. . . pertulerit' schol. Lucani IX 367 292 ^fatis I. i.* Donatus ad Ter. 
adelph. prol. 2 Servius Aen. I 32. 299 293 *tu ... bimembres^ Ma- 
crobius Sat. VI 5, 13 295 *et . . . leonem' schol. Lucani IV 612 
296 sq. 4anitor . . . cruento' (et VI 401)^ Seneca epist. 82, 16 



YARIA LECTIO. 

dis schol Lucani 284 COMVLANT i?, Prohi a. m. Bob. 286 TVNC R 
SALIIT M AT Pyl 286 ETVINCTI (i. e, ecvincli) R ramif. at 

A 

lenify taenis Voss. pr. ut V 269 288 FEReNT M 289 geminas 
Nonii exempl. ^hunc versum iunge: unum est enim monstra el 
angues' Servius 290 egratiaf cl defiecerit c dciecerit 6 291 

Q. UT 

OECHALIAMQ. ET Rb. Macrobii exempl. OECHALIAM- fi DUROS M 
oequaliamq: ut durof c 292 EVRYsTHEO (S add.) P erifthou b\ 

eryrtheo 62 eriftheo c 293 m. a/ii. in mg. c PERTVERIT P 
IXVICTAE R inui\ae y RIMEMRRES M 294 Ilileum b Hileum c 
PHOLVM P POLVM Ry 295 NEMEAE P NEMEA /?y6 NEMAEA M 
Nemeae testatur Serviiis 296 STVfill R STYGII MPc fligii yb 

G* 



84 VERGILI AENEIS VIII 

ossa super recubans antro semessa cruento; 

nec te uUae facies, non terruit ipse Typhoeus, 

arduus arma tenens; non te rationis egentem 

Lernaeus turba capitum circumstetit anguis. 300 

salve, vera lovis proles, decus addite divis, 

et nos et tua dexter adi pede sacra secundo/ 

talia carminibus celebrant; super omnia Caci 

speluncam adiciunt spirantemque ignibus ipsum. 

consonat omne nemus strepitu coUesque resuitant. 305 

Exim se cuncli divinis r^bus ad urbem 
perfectis referunt. ibat rex obsitus aevo 
et comitem Aenean iuxta natumque tenebat 
ingrediens varioque viam sermone levabat. 
miratur facilisque oculos fert omnia circum 310 

Aeneas capiturque locis et singula laetus 
exquiritque auditque virum monimenta priorum. 
tum rex Euandrus, Romanae conditor arcis. 



TBSTIMONIA. 

297 *ossa s. r.' diff. vocum 1 p. 226 Endl. schol. Hor. carm. I 27, 8 
ServiuB Aen. VI 395 299 Probi inst. I 2, 1 *non te r. e.' Aru- 

sianus p. 227 L. 301 *salve . . . proles' Servius Aen. II 491 VI 322 

302 Augustinus epist. 17, 2 Nonius 290, U Servius Aen. IV 294 
311 sq. ^singula . . . priorum^ Macrobius Sat. VI 2, 16 311 ^Aeneas 
c. ].' Nonius 253, 12 *capiturque 1.' Servius Aen. IV 348 313 

Priscianus 738 Isidorus orig. XV 1, 1. 55 Servius Aen. VI 773 VII 678 



VARIA LECTIO. 

297 recu . baiif h SEMESsA (S add) P SEMENSA (N in ras,) B 
SEMESA Mhcm * semesa . . . semensum non dicimus, sicut nec ensum ; 

nam esum facit el comesum.' Servius 298 ipf h tiphoefuf (f j»r. 

eras.) c\ 300 LERNEUS Myc 301 DIVIS (IS in ras.) R 302 ADII 

Py\ PEDESiJ SObimo mg.m.2add.h: cf.2\6 306 EXfN i?i»2c 

^ r 

# CUNTI M 307 Perfecti h 308 commi . tem h aeneam c 309 

LAVABAT B leuahant % 310 facilif (fac corr. ex que) y facilef fc2 

312 monumenta h 313 tunc Isidorus XV 1, 1, Prisciani g?, Servius 
Aen. VI 773 pater Isidorus XV 1, 55. Servius 1 1 : cf. 558 E VANDER 

Pc euander y Euandrus ieslalur Priscianus 



VERaiLI AENEI8 YIII 85 

'haec nemora indigenae fauni nymphaeque tenebant 

gensque virum truncis et duro robore nata, 315 

quis neque mos neque cultus erat, nec iungere tauros 

aut componere opes norant aut parcere parto, 

sed rami atque asper victu venatus alebat. 

primus ab aetherio venit Saturnus Olympo, 

arma lovis fugiens et regnis exul ademptis. 320 

is genus indocile ac dispersum montibus aUis 

composuit legesque dedit Latiumque vocari 

maluit» his quoniam iatuisset tutus in oris. 

aurea quae perhibent illo sub rege fuere 

saecula. sic placida populos in pace regebat, 325 

deterior donec paulatim ac decolor aetas 

et belli rabies et amor successit habendi. 



TESTIMONIA. 



314 — 317 Victorinus ad Cic. de inv. p. 8 Or. 316 *quis . . . erat' 
anon. de uom. 54 p. 141 £ndl. Servius ge. I 3 317 ^nec componere 
o. n.' Servius Aen. I 374 318 Nonius 230, 6 319 sq. Augustinus 

epist. 17, 3 de civ. dei VII 27 320 — 323 Augustinus de consensu 

evang. I 34 321 — 325 *is . . . saecula* Augustinus de civ. dei XVIII 15 
321 — 323 Lactantius de falsa relig. I 13 324 sq. Lactantius de falsa 
relig. I 14 Servius Aen. XI 252 ^aurea . . . saecula' schol. Hor. carm. 
II 10, 5 IV 2, 22 325 Monga populos . . . regebat' ^ervius Aen. VII 
162 326 sq. Augustinus de civ. dei III 10 326 Nonius 432, 12 



VARIA LECTIO. 



314 Hec (ec m.2 in ras.) b indigine bl 315 Menf, ut vid. 61 
rupto Rottend. tert. niiti Servius Dresdensis 317 Al c\ nec Ser- 

• • • • 

vius Aen. I 374 eonponere c gnorant MenteL pr. RAPTO, sed 
ut videatur principio scriptum fuisse PARTO M 319 &herio c 

olympho b 320 adentif c 322 Gonposuit b, 323 tuuf b tutus 
latuisset Lactantius 324 AVREAQVaE (A postr, m. 2 add.) P Aurea- 

ut ut 

que (e m. 2) b Aureaq; ut c, Lactantius, Augustinus : cf. IV 179 
ge. I 247 phibent (p in ras.) b FVERVNT Pyc. schol. Hor. carm. 
IV 2, 22, Servius Aen. XI 252 : cf. IX 292 et Wagneri quaest, Verg. V 
325 longa tit VII 46 Servius Aen. IV 229 pa.ce y regebat 
(gebat m. %) y 326 DETERIOR- M difcolor b decolor&af (color&af 
m. 2 in ras.) y 327 amor in ras, c 



86 VERQILI AENEIS VIII 

tum manus Ausotiia et gentes venere Sicanae, 

saepius el nomen posuit Saturnia tellus; 

tum reges asperque immani corpore Thybris, 330 

a quo post Itali fluvium cognomine Thybrim 

diximus (amisit verum vetus Albula nomen). 

me pulsum patria pelagique extrema sequentem 

fortuna omnipotens et ineluctabile fatum 

his posuere locis matrisque egere tremenda 335 

Carmentis nymphae monita et deus auctor Apolio/ 

vix ea dicta : dehinc progressus monstrat et aram 

et Carmentalem Romani nomine portam 

quam memorant, nymphae priscum Carmentis honorem, 

vatis falidicae, cecinit quae prima futuros 340 

Aeneadas magnos et nobile Pallanteum. 

hinc lucum ingentem quem Romulus acer Asyium 

rettulit et geiida monstrat sub rupe Lupercal, 



TBSTIMONIA. 

328 *et ... Sicanae' Serviua Aen. XI 317 328 sq. *et . . . sae- 
pius' Servius Aen. 12 329 *et . . . tellus' Servius Aen. VI 784 
33 L sq. ^ a quo . . . diximus ^ Priscianus 757 * fluvium . . . diximus ' 

Servius Aeu. III 335 334 Probi inst. I 10, 1 Servius Aen. VIII 477 

ge. II 491 336 Servius Aen. IV 331 VII 102 340 sq. 'cecinit . . . 
Pallanteum ' Priscianus 814 342 sq. ^ hinc . . . rettulit ' schol. Lucani 
VII 438 »quem . . . rettulit' Servius Aen. II 761 343 *et . . . Lu- 
percal' Augustinus de gramm. 1981 P. 



YAKIA LECTIO. 

328 tunc y, Servius AVSONIAE Bb aufonie c ficcanae y 
329 SAEPIUS ' M : '^ alii sic disiinguunl Sicanae , el suhiungunt : saepius 
et nomcn p. S. t. semel enim Sicani ex Hispania in lialiam venisse 
dicuntur; at Italia plura nomina habuit* Servius, 330 afper. y 
inmani bc tybrif bc 331 QUO, M POSIT R poft// (ft in ras.) b 

tibrym y tybrim bc 333 aecrtrema c 334 ompf c eluctabiie b 

335 ERIGERE R TREMENDAE R 336 d&if cl 337 MONSTJtAT- 

M EtARAM (T add.) P ET ARMA M ET ARMA R 338 ROMANO 

nie nio f 

Rbc 339 morant b merant c nimphe b carmenti b 340 GAE- 
CINIT M 341 NORINE Py\ NOMINE r\ Prisciani Paris, R 342 

romoiur c ASASYLU M anium b 343 iotum coniinuat M Retulit 
b R&ulit yc MONSTRATAR^lLfiTISUB M LVPERCAL (L corr, ex 



VERGILI AENEIS VIII 87 

Parrhasio dictum Panos de more Lycaei. 

nec non et sacri moustrat nemus Argileti 345 

testaturque locum et letum docet hospitis Argi. 

hinc ad Tarpeiam sedem et Capitolia ducit, 

aurea nunc, olim silvestribus horrida dumis. 

iam tum religio pavidos terrebat agrestis 

dira loci, iam tum silvaro saxumque tremebant. 350 

'hoc nemus, hunc' inquit 'frondoso vertice collem 

(quis deus incertum est) habitat deus: Arcades ipsum 

credunt se vidisse lovem, cum saepe nigrantem 

aegida concuteret dextra nimbosque cieret. 

haec duo praeterea disiectis oppida muris, 355 

reliquias veterumque vides monimenta virorum. 



TBSTIMONIA. 

344 Priscianus 088 Probi inst. I 4, 20 Terentianus Maurus 1223 
Servius Aen. 1232 ^Parrhasio de more Lycaei' schol. Lucani 11237 

'Panos . . . Lycaei' Probi inst. II I, 20 Phocae ars III 13 (1705) 
Claudius Sacerdos II 11 349 sq. Nonius 379y 14 *iam . . . loci' 

Servius Aen. I 293 351 sq. 4ioc . . . deus' Priscianus 1183 *hunc 
. . . deus' Claudius Sacerdos I 185 352 ^quis . . . deus' Seneca 

epist. 41, 2 



YARIA LECTIO. 

E ut vid.) P 344 PARNASIO i?6, Prisciani (p Parafyo y Arcadici 

Servius Aen. 1 232 DICTAM M monte Xi Schraderus conl Ovidii 
fast. II 423 licaei b 345 m. 2 in mg. add. b N£GNON continuat 
M MONSTRANTNEMVS (NE in ras.) R argiloeti bc 346 glossam 
sapere videtur Peerlkampo: legit hunc versum Servius. LAETUM M 

la&um y loetum b hofpiti b 347 AT i> ait yl (ad y2) TARPEIAM 
Sf SAEDEM M capitolio yi 348 nonc b 349 RELIGIO (L sup. 
eras.) M religi" b relligio c AGRESTIS M agreftef b 360 filua . b 

R M „ 

SILVAS R tREMEDANT (T pr. add.) P TENERANT M tremebat y 

351 HUC M .hoc y2 .hoc ^3 (hunc yl, ut vid.) iuquid y col- 
lera, at faxu y 352 INCERTU EST M DEOS (0 corr. in V) P 
archadef Lc 353 SEB^ P 364 *aegida concuteret: hic distinguendum' 
Servius, DEXTRA- M dextram ^l nymhof c cieret (r in ras.) b 
cierit yl 355 difiectof 61 356 Relliquiaf c uioiiumenta b 



S8 VERGILI AENEIS Vlll 

hanc lanus pater, hanc SaturQUs coudidil arcem: 

laniculum huic, illi fueral Saturnia nomen/ 

talibus inter se dictis ad tecta subibanl 

pauperis Euandri passimque armenta videbant 360 

Komanoque foro et lautis mugire Carinis. 

ut ventum ad sedes, 'haec' inquit 'limina victor 

Alcides subiit, haec iilum regia cepit. 

aude, hospes, contemnere opes et te quoque dignum 

finge deo rebusque venl non asper egenis.' 365 

dixit et angusti supter fastigia tecli 

ingentem'Aenean duxit stratisque locavil 

effultum foliis et pelle Libystidis ursae. 

Nox ruit et fuscis tellurem amplectitur aiis. 
at Venus haut animo nequiquam exterrita mater 370 

Laurentumque mfnis et duro mola tumultu 



TESTIMONIA. 

358 Macrobius Sat. I 7, 23 Arusianus p. 248 L. 360 «pauperis 

E.' Probi inst. II 1, 34 361 'lautis m. c' schol. Hor. epist. I 7, 48 

362 sq. ^haec . . . subiit' Macrobius Sat. III 6, 9 Arusianus p. 259 
L. Nonius 403, 24 ^haec . . . Alcides' schol. luven. XI 63 363 

*haec . . . cepit' Nonius 253, 17 364 *aude . . . opes' Nonius 442, 27 
Isidorus orig. II 21, 20 schol. Hor. epist. II 2, 111 364 sq. ^aude . . . 
deo ' Seneca epist. 18, 12 de paup. 460 H. * et . : . deo ' Seneca epist. 
31, 11 36i6 sq. ^angusti . . . duxit' Augustinus de g^amm. 2016 P. 

369 Sergius in Donat. 7 p. 479 Endl. (1831) 370 Priscianus 546 
Arusianus p. 228 L. 



VARIA LECTIO. 

C U B 

357 HAN SATVRNVS {corr. m. ant.) P ARCEM M VRBEM R : cf. 
Wagneri lecL Verg. 350 358 lunicuIuHi yV illi. c 359 AT P ac yl 

(ad y2) rubiba"t y 361 Roma . . no y L ATiS M CAVERNIS R lautis 

. . . Garinis testatur Servius 362 inquit om. Arusianus uobif i: uictor 

I 

b victor confirmat Servius 363 SVBIT R SUBIT M coepit b 
364 CONTEMPNERE Rc comptempuere y comtempnere b 365 DEOS 

P deo . (o m. 2) y REB.Q- M rebur"*' c 366 ANGViSTl P SVBTER 
MPybc 367 aenea c 368 spoliis Goth, terl., Schraderus lybiftidir 

ybc 369 & fufcif m ras. c 370 AD i>i2 A . t c HAUD Mb AVT 

{corr. m. 2) R AVT Pyi had c2 ad cl NEQUli^QUAM M 371 diro 
Schraderus TUMULTUM M 



VERQILI AENEIS Vlll 89 

Volcanuin adloquilur thalamoque haec coniugis aureo 

incipit et dictis divinum adspirat amoreni: 

'dum bello Argolici vastabant Pergama reges 

debita cassurasque inimicis ignibus arces, 375 

non uUum auxilium miseris, non arma rogavi 

artis opisque tuae nec te, carissime xoniunx, 

incassumve tuos volui exercere labores, 

quamvis et Priami deberem plurima natis 

et durum Aeneae flevissem saepe laborem. 380 

nunc lovis imperiis Rutuiorum constitit oris: 

ergo eadem .supplex venio et (sanctum mihi nomen) 

arma rogo genetrix nato. te filia Nerei, 

te potuit lacrimis Tithonia flectere coniunx. 

aspice qui coeant popuU, quae moenia clausis 385 

ferrum acuant portis in me excidiumque meorum.' 

dixerat et niveis hinc atque hinc diva lacertis 

cunctantem ampiexu moUi fovet. ille repente 



TESTIHONIA. 



374 *diiin b. A.' Emporius rhet. p. 305 Cap. 381 sq. 'nunc . . . 

venio' Servius Aen. VIII 374 384 schol. Hor. carm. I 28, 8 Servius 
Aen. I 489 385 sq. ^aspice . . . portis' Seneca epist. 49, 7 ^quae 
. . . portis' schol. Hor. a. p. 200 Servius Aen. I 299 II 27 388 *cun- 
ctantem . . . fovet' Nonius 252, 18 



VABIA LECTIO. 

372 Vukanum bc aUoquit c AURO M aureo m. 2 add. c 
373 infpirat mx 374 bellu b quassabaut Schraderus pergaa b 

375 CASVRAS MPybc 376 AXILIVM P axilium y 377 opisve m 

r 
378 Incarum b ve] Q- itf 380 dolorem m 381 Hunc cl 

lOVflS P INPERIIS M imperio m , Oblongus Pierii, Menag. pr., % : 

sono^ ni fallor, elegantiore. 'imperio . . . et subdistingue' Servius 

382 rcm b nomen y, Leid. NVMEN (V m. 2 m ras.) P NVMEN Bbctl} 



NUME- M. Sancium sibi id nomen dicere videtur, quod geneirix nato 
arma roget. sanctum libi nomen Schraderus 383 'arma rogo; 
hic disiinguendum ' Servius genitrir c Neri * aliquot * Pieriani, 
Menag. aU., Meniel. iert,, %, Asper apud Servium Neres *nonnulli* 

exci 

Pieriani 386 dium y exicium b 387 ADQVE R 



90 YUROILI AENEI8 YIIl 

accepit 6olitam flammaii], notusque meduiras 

intravit calor et labefacta per ossa cucurrit: 390 

non secus atque ollm tonitru cum rupta corusco 

ignea rima uiicans percurrit lumine nimbos. 

sensit laeta dolis et formae conscia coniunx. 

tum pater aeterno £atur devinctus amore 

'quid causas petis ex alto? fiducia cessit 395 

quo tibi, diva, mei? similis si cura fuisset, 

tum quoque fas nobis Teucros armare fuisset: 

nec pater omnipotens Troiam nec fata vetabant 

stare decemque alios Priamum superesse per annos. 

et nunc, si bellare paras atque haec tibi mens est, 400 

quidquid in arte mea possum promittere curae, ' 

quod fieri ferro iiquidove potest electro, 

quantum ignes animaeque valent, absiste precando 

viribus indubitare tuis.' ea verba locutus . 



TESTIMOmA. 

392 Servius Aen. YII 142 393 'et ... coniimx' schoL Hor. carm. 
n 4, 6 395 * quid . . . alto ' Nonius 237, 20. 366, 23 396 sq. 

^similis . . . fuisset' lulius Rufinianus 239 R. Priscianus 1151 396 

^similis . . . fuisset' Priscianus 1144 Servius Aen. IV 696 398 sq. 

*nec . . . annos' Servius Aen. IV 610 399 *decem . . . annos* Ser- 

vius Aen. VII 315 402 Probus 11, 16 403 *quantum . . . valent* 

Macrobius Sat. I 14, 14 Nonius 233, 33 schol. Persii I 14 Hor. carm. 
rV 12, 1 Servius Aen. I 57 404—406 *ea . . . soporem' GelUus IX 10 



VARIA LECTIO. 

389 ACCIPIT R 390 CALO. P color c\ CALEFACTA R 
391 non] HAUT M : cf. 414 ADQVE R TONETRUM M 392 

MICAS M nymbof y 39^ DEVII^CTVS P deuictuf y deuictuf c : cf. 

o 
LucreUus I 34 evinctus m 395 QUIT M 396 QVOD R QVAE M 

diuinaeif cl MEIS R subisset prop, Heinsius, ut IX 757 

397 om, Mentel alt m. 1 TEvSlOS NOBIS P teucrof nobif c 
FUISSEI^T M 398 ompf c u&ebant c 400 ADQVE R men^ b 
fiEST P 401 QUITQUIT M Quidquid (d pr. corr. in c) y Quicquid 

M 

(c m ras.) b Quicquid c POSSUNT M possunt m PROMITTERERE 
Pyl 402 fieri (i pr. m. 2 in ras.) y poteftur cm 403 ignif 61 
PRAECANDO Mb 



tEKGILI AEXEIB VIII 9t 

optatos dedit amplexus placidumque petivit 405 

coniugis infusus gremio per membra soporem. 

Inde ubi prima quies medio iam Noctis abactae 
curricuio expulerat somnum, cum femina primum, 
cui toleirare colo vitam tenuique Minerva 
impositum, cinerem et sopitos suscilat ignes, 410 

noctem addens operi, famulasque ad lumina longo 
exercet penso, castum ut servare cubile 
coniugis et possit parvos educere natos: 
haut secus ignipotens nec tempore segnior iiio 
moUibus e stratis opera ad fabrilia surgit. 415 

insula Sicanium iuxta latus Aeoliamque 
erigitur Liparen, fumantibus ardua saxis. 



TESTIMONIA. 

405 sq. ^placidum . . . soporem' Claudius Sacerdos 1 177 Chariffius 
245 Diomedes 456 P. Nonius 366, 27 *• placxdum . . . gremio ' Isido- 

ru8 orig. I 36, 15 408 — 410 *,cum . . . ignes* Donatus ad Ter, Andr. 
I 1, 48 409 sq. *cui . . . impositum' Arusianus p. 264 L. 409 

Priscianus 719 410 schol. Persii Vl 45 412 sq. ^castum . . . na- 

tos' schol. Hor. epod. II 39 415 Nonius 346, 26 416 <insula . . . 
latas' Servius Aen. X 653 417 'Aeoliam Liparen' Servius Aen. I 52 



YARIA LBCTIO. 

405 placidu cl placiduf c2 notura Nonius : cf, 389 406 INFVSVM 
(M m. ant. corr.in S) P INFVSVM (M m. anL in ras.) R 'infusum Pro- 
bus et Carminius propter sensum cacemphaton . . . alii infusus legunt * 
ServhiS. infusus Charisius, Claudius Sacerdos, Nonius eifusus J)io- 
medes. placidus . . . infusuui malehat Burmannus GREMIO m. ant. 
in ras. R 407 abacto Montalb. opacae Peerlkampus 408 primum] 
duram Peerlkampus ex TereniU Andr. I 1 , 47 ' 408 sq. * mulii sic dis- 
tinguuni : inde ubi . . . abactae, curriculo e. s. cum f. primum, cui . . . im- 
positum ' Servius. Posi curriculo ei somnum dist. in M 409 ' tenuique 
Minerva . . . ei alii hic distinguunt et subaudiunt mos est vel placet . . . 
el sic inferunt: impositum ciuei^em . . . ignes. alii sic leguni: tenuique 
M. inpositum' Servius. Posi cinerem dist. in M 410 INPOSITUM Mbc 

IGNES MRyibc IGNIS (I post. m. ani. corr. in E) P 412 EX- 

ERCENS M 413 CONIUGI^. M CONIVGIS (ONIV m. 2 in ras., in spalio 

I 
5 liter.) R 4U HAUD MRyb Aud c 415 E ^ STRATIS (R in ras. 

ut vid.) R adfurgit (ad eras.) b 417 lyparen y LIPARE (L in ras.) 

n * 

R iipare h lyparem c 



*92 VEKGILI ABNE18 Yllf 

quam supter specHS et Cyclopum exessa caminis 
antra Aetnaea tonant validique incudibus ictus 
' auditi referunt gemitus striduntque cavernis 420 

stricturae Chalybum et fornacibus ignis anhelat, 
Volcani domus et Volc^nia nomine telius. 
hoc tunc ignipotens caelo descendit ab alto. 
ferrum exercebant vasto Cyciopes in antro, 
Brontesque Steropesque et nudus membra Pyragmon. 425 
his informatum manibus iam parte polita 
fulmen erat, toto genitor quae plurima caeio 
deiecit in terras, pars inperfecta manebat. 
tris imbris torti radios, tris nubis aquosae 
addiderant, rutili tris ignis et alitis austri: 430 



TESTIMONIA. 



420 sq. *8tridunt . . . anhelat' Prisciamis 837. 866. 867. 892 
421 Nonius 21, 14. 524, 3 423 Priscianus 5^. 1006 Servius Aen. I, 4 

424 *ferruni exercebant' Servius Aen. IV 86 ge. I 9^ 425 Ma- 

rius Victorinus 2478 P. Servius ge. I 58 ^membra P.' Terentianus 

Maurus 1252 426 4am p. p.' Probi inst. II 3, 6 Claudius Sacerdos 

II 132 427 <fulmen e.' Probi inst. I 4, 10 427 sq. *toto . . . ter- 

ras' Nonius 288, 29 429 sq. 'tris . . . addiderat' Servius Aen. II 649 

429 *tris . . . radios' Probi inst. II 1, 25 430 *et alitis a.' Ser- 
vius Aen. V 319 'alitis a.' Isidorus orig. XIII 12, 22 



VABIA LECTIO. . 

418 SUBTER Mbc ciclopum b cyclopeum cl 'EXESA Pyb 

h V 

EXSESA M exaeffa cl 419 AETNEA MP aelnea 6 &hnea c ictif yc 

hicluf bi 420 gemiluf flridunt yc2Xy Servius GEMITVS- StRIDVNT 

u 
P GEMITUS- TRIDENT M gemitu ftridunt cl GEMITVM STRIDVNT Rb 

stridunt iestaiur Priscianus 421 chalihum b calibum c haneiat c 

V 

422 Vulcani (u in ras.) b Vulcani c domof y uulcania (u post, 
in ras.) b uulcania c 423 HVC Pyl ^*hoc pro huc' Priscianus^ Ser- 
vius TVM Pyi *hoc lunc, t. e. huc tum' Servius 424 ciciopef y6 

425 PYRAGMO^ilf phyragmon b Pyracmon Servius, Terentianus 
Maurus : cf. Corssen de pronuntiaiione l. Z. I 41 426 INFORMA- 

TVSM P 428 DEIECITi? DEICIT P DEICIT Mybc canebat b 
429 NODIS (0 corr. in V) P nubef yl 430 ADDIDERAT M rutuli r 1 

V 

ALITI P aliluf, at alitif y halitus Eoitend. pr. AVSTRt P 



VERGILI AENEIS VIII 93 

fulgores nunc terrificos sonitumque metumque 

miscebant operi flammisque sequacibus iras. 

parte alia Marti currumque rotasque volucris 

inslabant, quibus ilLe viro9, quibus excitat urbes; 

aegidaque horriferam, turbatae Palladis arma, 435 

certatim squamis serpentum auroque polibant 

conexosque anguis ipsamque in pectore divae 

Gorgona, desecto vertentem lumina colio. 

'tollite cuncta! inquit 'coeptosque auferte labores, 

Aetnaei Cyclopes, et huc advertite mentem: 440 

arma acri facienda viro. nunc viribus usus, 

nunc manibus rapidis, omni nunc arte magistra. 

praecipitate moras.' nec plura effatus; at illi 

ocius incubuere omnes pariterque laborem 

sortiti. fluit aes rivis aurique metallum, 445 



TESTIMONIA. 



433 sq. ^parte . . . instabant' Arusianus p. 238 L. Priscianas 1177. 
1183 ^cun*umqae . . . instabant' Asper 115, 16 ' 436 ^squamis 

auroque p. ' Servius Aen. VI 468 'polibant' Probi inst. IX 3, 6 

Claudius Sacerdos II 132 438 Nonius 418, 25 439 Plinius epist. 

VI 33 Nonius 422, 18 Hollite c. i.' Servius Aen. XII 39 441 sq. 

' arma . . . rapidis' Nonius 419, 23 441 ^arma ... viro' Donatus ad 
Ter. eun. I 2, 17 Servius Aen. I 1 442 Seneca epist. 95, 33 445 

^iluit . . . metallum' Arusianus p. 231 L. 



VARIA LECTIO. 

431 HORRIFICOS E , Servii exempl ad 429 , sed idem terrificos 
ad 431. c[, 435 433 marte y\ raartis Prisciani 1177 w, 1L86 Vind, N^ 

Par. Rm. 2 CVRRVMQVE P currura''' y VOLVCRES MRhc 434 

s 
INTABANT P illae y URBES (E corr, ex\) M 435 horriferam, at 
horrifica y : cf. 431 pallidif y 436 POLLIBANT R poleibant *ali' 
quot' Pieriani 437 Conexfof c ANGVES P2yibc ipfam (ip m. 2 

in ras.) y ipfa (a in ras.) b 438 GORGONA (sup. m. rec.) P 
DEIECTO R de..fecto (de m.2 inras.)y disseclo RoUend.pr. disiecto % 

lumine c\ 439 inquid c\ AUTFERTE M 440 Aetnei b A&h- 
nei c ciclopef b auertite y 4H faciunda Nonii exempl. 442 

A 

omni] opus est Serieca nonc c 443 fiT P ATTI R 444 INCVBERE 
R omif c 445 aef. y RiVIS (I pr. add.) P 



94 VBBGILI AENEIS VIII 

yoinificusque chalyps vasta fornace iiquescit. 

ingentem clipeum informant, unum omnia conlra 

tela Latinorum, septenosque orbibus orbes 

impediunt. alii ventosis follibus auras 

accipiunt redduntque, alii stridentia Ungunt 450 

aera lacu. gemit impositis incudibus antrum. 

illi inter sese multa vi bracchia tollunt 

in numerum versantque tenaci forcipe massam. 

Haec pater Aeoiiis properat dum Lemnius oris, 
Euandrum ex humili tecto lux suscitat alma 455 

et matutini volucrum sub culmine cantus. 
consurgit senior tunicaque inducitur artus 
et Tyrrhena pedum circumdat vincula plantis; 
tum lateri atque umeris Tegeaeum subligat ensem, 
demissa ab laeva ^ pantherae terga retorquens. 460 



TESTIMONIA. 

446 Charisius 72 P. ' vulnificusqae c* Isidorns orig. XVI 21, 1 

Servius ge. I 58 447 ^ngentem c. i.' Cledonius 1890 449 sq. 

*alii . . . redduntque' Nonius 239, 32 453 ^versantque t. f, m.* Nonius 
531, 30 Velius Longus 2232 Charisius 75 455—462 Maerobius Sat. 

V 8, 6 457 Priscianus 796 *tunicaque i. a.' Arusianus p. 235 L. 

458 Terentianus Maurus 1213 459 Arusianus p. 262 L. Servius 

Aen. V 299 460 *pantherae t. r.' Priscianus 688 



VARIA LECTIO. 

446 VOLNAFICVS R Vulnificurfcc que . y CHALYPS P calypfy 
CHALYBS (H m. % in ras.) E CALYBS Mc chalibf b FORNACAE P 

n u 

447 cli.peum (t. e. clupeum) b clypeura y informat b uni c 

448 Taela b la.tinorum (a m. 2) y 449—453 cf. ge. IV 171—^ 

m 

175 449 Inpediunt b Inpediunt c fontibuf yl 450 ALE R 451 
aERA P Atra y 1 gemit] • TGEMIT P INPOSITIS Mbc 452 ILL! P 

brachia ybc toliont b 453 INwVMERVM P INNVMERANT R 
FORFICE R : forfices et forcipes distinguU Servius, forcipe iestantur 

m 

grammatici. ferrum Charisius ut ge. IV 175 454 Jeniuf c horif c 

456 malutinus Macrobii exempl. 458 TE M thyrrena b Ihyr- 
rhena c CIRCVMDANT R 459 ADQVE R humerif c Tegeaeum i(; 
ut md. : lestatur Servius Aen. V 299 TEGAEVM Pybc, Arusiani Gud. 
TEGEVM MR , Arusiani Ambr. 460 leua h PANTHEREA Py pan 
therao iesiatur Priscianus 



VERQILI AENEI8 YIII 95 

nec non et gemini custodes lioiine ab.atto 

praecedunt gressumque canes comitantur erilem. 

hospitis Aeneae sedem et secreta petebat 

sermonum memor et promissi muneris beros. 

nec minus Aeneas se matutinus agebat. 465 

filius huic Pallas, illi comes ibal Achates. 

congressi iungunt dextras mediisque residunt 

aedibus et licito tandem sermone fruuntur. 

rex prior haec: 

'maxume Teucrorum ductor, quo sospite numquam 470 

res equidem Troiae victas aut regna fatebor, 

nobis ad belii auxilium pro nomine tanto 

exiguae vires: hinc Tusco claudimur amoi, 

binc Rutuius premit et murum circumsonat armis. 

sed tibi ego ingeutis populos opuientaque regnis 475 

iungere castra paro, quam fors inopina salutem 



TESTIMONIA. 

463 ^hospitis A. s.* Servius Aen. VIII 532 465 *nec m. interea 

se m. a. Aeneas' schol. Lucani III 499 466 Probi inst. I 4, 14 
*filius h. P.' Probi inst. I 4, 13 468 *et . . . fruuntur' Priscianus 922 

470 Fei|tus v. sospes p. 301 M. ^maxime T. d. ' Probi inst. I 

9, 10 Servius Aen. VIII 363 470 sq. *quo . . . fatebor' Priscianus 765 
472 Probi inst. I 12, 2 475 sq. *sed . . . paro' Servius Aen. VIII 552 
475 *sed . . . populos' Claudius Sacerdos I 74 



VARIA LECTIO. 

461 NECNON coniinuat M curtode'^ b lumine y\ limine in 
ipso ui ecl: Vlll 92 Aen. X 355 XI 881 Macrohxus limine ab arto Mark- 
landus ad Staiii silv. I 1, 46 propler v, 360. 455 limine aperto Peerl' 
kampus. limine ab «ilto inter somnia poetae referi Wagnerus quaest, 
Verg.W\H; sed poiuity nifallor, eiiam humile tectum regis alto limine 

AE 

prae ceteris insigne esse. Ceterum cf XI 482 462 PR^CEDVNT P 

Praecedent c herile c 465 SE' ' MP SESE JRyc 467 iugunt c 
468 SERMONI B 470 MAXIME MPybc TEVCRVM R quo/// b 

SHOSPITE P NUMQvA^ M 472 AT (T mui. in D) M NOMINE 
(0 corr. ex V) P 473 tufquo y\ (tufco y2) l'ca h 474 imo mg. m. 2 

T 

add. h CIRCVMSONAT M armis] ARl^ . . />1 ARANS R arcens * ali- 
quoi aniiqui'^ Pieriani Arruns ' alii' ^lb S&d c INGENTES Rb 



96 VEROILI AENEIS VIII 

ostentat: fatis huc te poscentibus adfers. 

haut procul hinc saxo incolitur fundata vetusto 

urbis Agyllinae sedes, ubi Lydia quondam 

gens, bello praeclara, iugis insedtt Etruscis. 480 

hanc multos florentem annos rex deinde superbo 

imperio et saevis tenuit Mezentius armis. 

quid memorem infandas caedes, quid facta tyranni 

efTera? di capiti ipsius generique reservent! 

mortua quin etiam iungebat corpora vivis 485 

componens manibusque manus atque oribus ora, 

tormenti genus, et sanie taboque fluentis 

compiexu in misero longa sic morte necabat. 

at fessi tandem cives infanda furentem 

armati circumsistunt ipsumque domumque, 490 

obtruncant socios, ignem ad fastigia iactant. 

ilie inter caedem Rutuiorum elapsus in agros 



TESTIMONIA. . 

478 ^haut . . , saxo' Probi inst. I 9, 3 480**gen8 b. p. * Arusia- 
nus p. 217 L. *mgi8 i. E.' Arusianus p. 236 L. 483—486 *quid 

. . . effera? mortua . . . ora componens' Pompeius 453 L. 484 Mi 

. . . reservent' Macrobius Sat. IV 6, 19 *di c. i.' fragm. de quant. 

11 p. 504 £adl. 485 sq. ^mortua . . . manus' Servius Aen. X 714 
485 Macrobius Sat. IV 4, 16 486 Nonius 260, 26 * componens . . . 
manus' Servius Aen. I 374 489 4nfanda f.' schol. Hor. serm. I 6, 43 
Servius Aen. XI 854 



VARIA LECTIO. 



t 

477 affref cl affeef c2 adfer % *legimus igitur et affert et affersf 
Servius 478 HAUD Mbc 479 agiJlinae {gi in ras, , g corr, ex c u' 
vid.) b agilline c lidia bc 480 iugis] LVCTIS B 482 SEVIS M 

mezenttySA.^mis R MEZZENTIVS M rae . zentiuf b 483 INFAN— 

R infundaf, ui vid., yl fata b tiranni b 484 dii y IPSIVS 

C R 485 quin. i. e. quine : cf, VH 299 * ETIAM— R 486 

UA^ibus — R horib, c Hoc versu finiiur pagina lacera in R 
487 FLVENTES M fluentif (f eras) y 488 ^n suprascr. b Post mi- 

T 

sero inierp. M 489 AB M AD Pcl infenda cl 491 OBTRVNCAT 

s 

M obflruncanl yl 492 CAEDEM /?i/; CAEDEM M : cf. 709 XI 648. 729 
cedef y CEDES Pc caedef b elapfof b 



VERGILI AENBIS yiK 97 

confugere et Tiirni defendier hospitis armis. 

ergo omnis furiis surrexit Etruria iustis: 

regem ad supplicium praesenti Marte reposcunt. 495 

his ego te, Aenea, ductorem milibus addam. 

toto namque fremunt condensae litore puppes . 

signaque ferre iubent; retinet longaevos haruspex 

fata canens "o Maeoniae delecla iuventus, 

flos veterum virtusque virum» quos iustus in hostem 500 

fert dolor et merita accendit Mezentius ira, 

nulli fas Italo tantam subiungere gentem: 

externos optate duces": tum Etrusca resedit 

hoc acies campo, monitis exlerrita divom. 

ipse oratores ad me regnique coronam 505 

cum sceptro misit mandatque insignia Tarchon, 

succedam castris Tyrrhenaque regna capessam. 

sed mihi tarda gelu saeclisque efieta senectus 



TESTIMONIA. 

497 Servius Aen. Vm 607 499 *Maeomae d. i.' Servius Aen. 

XI 759 503 *externos o. d.' Servius Aen. X 71. 154 505 sq. 'ipse 
. . . mandat' Servius Aen. IV 200 ^ipse . . . misit' Servius Aen. 

Vlll 552 



VARIA LECTIO. 

493 CONFVGERE (FV m. 2 in ras. . in spatio irium liierarum) R 

7 I 

mi h defendillier h 494 ETRURIA M 495 PRAESENTE H 

m V 

arte h 496 eifgo h MILLIRVS PHy 497 frement y 498 IGNA 

P QVAE R LONGAEVOS (0 corr. in V) P LONGAEVVS Hy LON- 
u 

GAEUS M longeuuf (uu in ras.) b longeuuf c ARVSPEX PRyc 
499 Facta y\ ' dilecta hl 5O0 F/OS veteruMVirtusqVEMM R 

oftem h 501 ferl — acCENDlT R MEZZENTIVS R me.zentiuf b 
502 nulli — 5t/RIVNGERE R 503 externos — ^rRVSCA R 

Externo h 504 hoc — exterMlK R diuom y DIUUM Mhc Hic 
finitur pagina in R 505 sq» ipse oratores regnique insigiiia Tarchon 
Misit eiecfis reliquis Peerlkampus. Vulgatam interpreialur Servius 

\ h 

506 Con {corr. m. ani.) c tharcon (h eras.) y torchon 61 tharcon c 

507 lyrrena c tirrena h capafca rl 508 geluf rl SSECLIS M 

SAECVLIS R faclif y EFFATA Py\ 

RIBBECK, VEROIL. III. 7 



98 VEROILI AENBI8 VIII 

invidet imperium seraeque ad fortia vires. 

gnatum exhortarer, ni mixtus matre Sabeila 510 

liinc partem patriae traheret. tu, cuius el annis 

et generi fata indulgent, quem numina poscunt, 

ingredere, o Teucrum atque Italum fortissime ductor. 

hunc tibi praeterea, . spes et solacia nostri, 

Pallanta adiungam; sub te tolerare magistro 515 

miiitiam et graVe Martis opus, tua cernere facla 

adsuescat primis et te miretnr ab annis. 

Arcadas huic equites bis centum, robora pubis 

lecta dabo totidemque suo sibi munere Pallas.' 

Vix ea fatus erat, defixique ora tenebant 520 

Aeneas Anchisiades et fidus Achates 
, multaque dura suo fristi cum corde putabant, 
ni signum caelo Cytherea dedisset aperto. 
namque inproviso vibratus ab aethere fulgor 



TESTIMONIA. • 

509 *invidet i.' Servius ecl. 7, 58 . 511 sq. *tu . . . indulget' 
Servius Aen. VIII 552 615 sq. *sub . . . militiam' Charisius 210 

Priscianus 1211 P. *sub . . . opus' Servius Aen. V 546 516 sq. 

Hua . . . annis' schol. Lucani IX 807 517 *et te primis m. ab annis' 
schol. Lucani VI 167 521 *Aeneas A.' Probi inst. I 4, 14 



VARIA LBCTIO. 

609 INPERIUM Mc fere y 510 NATVM MPyhc exortarer h 

or 

extarer c EXHORTAREM P 511 PATREM M TRAHERENT P 

U A • NT 

CIUS M 512 FATVM P FATVM Tty\h INDVLGES P INDVLGEET 
(D m. 2 in ras.) R indulget h fatum indulget Servii exempl. , etiam 

numina ^l 

ad 552 •fota-jp^porcunt h : cf. 495 513 ADQVE R 514 ti h 

515 PALLANTAM R . TOTOLERARE P 516 et om. m 517 AD- 

s-s 
SVECAT (S prtop e suprascriptis erasa) P AITuercat hc et le primis 

schoL Lucani VI 167 518 Archadef h Archadaf c PURES M 

s T 
519 SVOTIRI (T m, anl. corr. in S) P fuo tibi (t corr. ex f) y TUOSIRI 

M SVOTIRI Rhc, Servius MVNERE PRyh NOMINE Mc, Servius : cf. 

121 520 Vox y\ defixit y\ 522 cum trisli m 523 citherea b 

b 

524 a&here y 



YEROILI AENEIS VIII 99 

cum sonitu veDit, et ruere omnia visa repente 525 

Tyrrhenusque tubae mugire per aethera clangor. 

suspiciunt, iterum atque iterum fragor increpat ingens: 

arma inter nubem caeU regione serena 

per suidum rutilare vident et pulsa tonare. 

obstipuere animis aUi, sed Troius heros 530 

adgnovit sonitum et divae promissa parentis. 

tum memorat 'ne vero, hospes, ne quaere profecto, 

quem casum portenta ferant: ego poscor Olympo. 

hoc signum cecinit missuram diva creatrix, 

si bellum ingrueret, Volcaniaque arma per auras 535 

laturam auxilio. 

heu quantae miseris caedes Laurenlibus instant! 

quas poetias mihi, Turne, dabis! quam multa sub undas 

scuta virum galeasque et fortia corpora voives. 



TESTIMONIA. 



525 Seneca nat. qu. VI 22, 4 526 Isidorus orig. XVIII 4, 2 
527 *iterum . . . ingens' Nonius 329, 21 528 sq. ^arma . . . vident' 

Nonius 31, 15 529 *per . . . vident' Servius ge. IV 77 534 Ser- 

vius Aen. VIII 612 537 Priscianus 1183 schol. Hor. carm. I .15, 9 



VARIA LECTIO. 



525 r.uere y 526 Tyrrenuf hc GLANGOR P clangor (c m. 2) y 

at fonuf 

527 SVSCIPIVNT B ADQVE H PRANGOR R fragor y 
INgREPAT M intonat 'velusU admodum' Pierii, Servius : cf. IX 706 
increpat iestaiur Nonius 528 nubes Parrhas., Nonius IN posi caeli 
PRyhCy suprascr. M : om. Nonius REGIONE (REG m. ant. in ras^) P 

529 SVIDVM R fuduin h SVDVM MPyc rutillare y\ tonare 6. 

Servius TOftARE M fonare. at lonare y SONARE PRc 530 erof y 
531 AGNOUrr Mhc ET om. R 532 Tunc c quaere, profeclo 
Quera LadevicuSy qui in commenlalione scholasiica de locis aliquot 
Vergilii scripia p. 3 sqq, ioium hunc locum a v. 520 ad 540 in examen 
vocavil. 533 *alii Olympo poscor, «/« Olympo sequenlihus iungunt' 
Servius. Ei hoc praelulit Peerlkampus, illud Wagnerus lect, Verg. 
msqq, 535 VOLCANIA (0 corr. in V) P UULCANIA Mc 536 auxiliu 

HEV 

cl 537 ^ P HAEU M quanlc y 538 miclii poenaf h VNDA 
M : cf. I 100 539 cf. I 101 galiaf h\ VOLVENS R 

7 * 



100 VERQILI AENEIS VUI 

Thubri pater ! poscant acies et foedera rumpant/ 540 

Haec ubi dicta dedit, solio se toUit ab alto 
et primum Herculeis sopitas ignibus aras 
excitat hesternumque larem parvosque penalis 
laetus adit: mactant lectas de more bidentis 
Euandrus pariter, pariter Troiana iuventus. 545 

post hinc ad navis graditur sociosque revisit. 
quorum de numero qui sese in belia sequantur 
praestantis virtute legit; pars cetera prona 
ferlur aqua segnisque secundo detluit amni, 
nuntia ventura Ascanio rerumque patrisque. 550 

dantur equi Teucris Tyrrhena petentibus arva; 
ducunt exsortem Aeneae, quem fulva ieonis 
pellis obit totum, praefulgens unguibus aureis.^ 

Fama volat parvam subito voigata per urbem, 
ociiis ire equites Tyrrheni ad litora regis. 555 



TESTIMONIA. 

540 ^Thybri p.' Probi inst. I 4, 22 Servius ge. IV 355 Aen. I 155 
III 89 542 sq. ^etsopitas . . . excitat' Servius Aen. VIII 408 545 
Asper 113, 1 546 Priscianus 1105 P. 547 sq. *quorum . .. legit' 

Servius Aen. X 430, qui . . . legit' Servius Aen. VIII, 606 549 

^segnis . . . amni' Servius ge. I 70 * 



VARIA LECTIO. 

540 THVBRI Pyi THYBRI MRy^ Tybri c ei]ER 542 HER- 

a 

CVLEIS P Herceis susp. Heynius ropitir c Hemileas . . . aras Dorvill. 
543 SVSCITAT Rm, ut 410 ^^ V 743 ESTERNUM M EXTERNVM 
R *hesterimm . . . male quidam exlernum legunt* Servius palrios 
Goih. sec. PENATES MRbc 544 cf. IV 57 ADUT Py\ MACTAT 
PRyhc, Servii exempl. BIDENTES (E corr. ex I) P bidentef h boden- 

TF 

tef (o corr, in i) y 546 NAVES Rbc reuefit yl 548 PRAESTANS 

M Preftantef c caetera b 549 FEbTVR P ANNIS M 550 
Nuncia y ASCASIO R PARATRIS P 551 TEVCRIS (S m. 2 ut 

T 

vid. in ras.) P thyrrena b 552 DVCVN P EXORTEM Pybc 

553 Pellef y OBIIT Py\ ^otum b . fulgenf c 554 WLGATA 
Rhc urbe (rbe m. 2 in ras.) y 555 tlivrreni h tyrreni c TYRRHENA 
Py\ LITORA MRylb : cf. 497 LIMINA 'py\c : cf. J45. 362 



VERGILI AENEIS VIII 101 

vota metu duplicant inalres, propiusque periclo 

it iimor, et maior Martis iam atpparet imago. 

tum pater Euandrus dexlram complexus euntis 

baeret, iiiexpletus lacrimans, ac talia fatur: 

'0 mibi praeteritos referat si luppiter annos,* 560 

quaiis eram, cum primam aciem Praeneste sub ipsa 

stravi scutorumque incendi victor acervos 

et regem bac Erulum dextra sub Tartara misi, 

nascenti cui tris animas Feronia mater 

(borrendum dictu) dederat (terna arma movenda, 565 

ter Leto sternendus erat; cui tum tamen omnis 



TESTIMONIA. 

556 sq. *vota . . . timor' Philargyras ge, IV 47 'propiosque p. 

it metas^ Priscianus 1172 556 *vota . . . matres* schol. Hor. carm. 

I 1, 25 558 Priscianns 692 560—567 Macrobius Sat. V 8, 8 

560 sq. 'o ... eram' Nonius 381, 33 560 Priscianus 899. 908 de XU 
?ers. Aen. 1, 18 Sergius 1856 Cledonius 1936 Marius Victorinus 2475 P. 
Isidoras orig. II 21, 18 Servii ars 519 L. Servius Aen. VIU 268 »o 

mihi ... si* Marius Plotius p. 264 G. 561 sq. 'qualls . . . stravi' 

Macrobius Sat. V 14, 15 Priscianus 1100 P. *cum . . . stravi' Ser- 

vius Aen. VH 682 561 Priscianus 760. 1110 P. ^Praeneste s. i.' 

Consentius 2027 Priscianus 656 564 sq. ^nascenti . . . dederat' No- 

nios 319, 9 Servius Aen. VIII 252 



VAMA LECTIO. 



556 PROPRIVS PB prop.uf (propriiryl) ai ppiuf y propi.uf (i m 
ras.) b pericli Philargyrus hbl it] ID i^ ET i? timor] metus 
Priscianus marlyfy APPERET /> 558DEXTRMi> 559 HAERET- 
M INEXPLETVM (M corr. in S) P iuexpletu (pletii in ras.) c INPLE- 
TVS Ryi LACRIMIS- M lacrimanf, suprascr, aHacrimif y 'haeret 
inexpletus: multi hic disiinguunt, ut sit: iuexpletus haesit et talia locu- 
tus est lacrimans. *Alii legunt inexplelus lacrimis. Honestius tamen est 
iuexpletum lacrimans, ut sit nomen pro adverbio* Servius, 560 RE- 

FERT P refert, tn mg. at referat y iupif c 563 AC M HAfiC P 
haec y ERYLUM MPyc erilum b herilum Macrobii Salisb. erimum 
cetera Macrobii exempl, DEXTnA P miffi ci 564 TRIS (I corr, 
in E) P tref y 565 Orrendu c * raovenda aittem vel contra ipsum 
vel ab ipso* Servius. Itaque alii lerna . . . movenda cum antecedentibus 

coniungebant, 566 io&o y laeto b terneuduf y cui . . . armis 
omisisse poetam mavult Peerlkampus. tura b TUNC 7l!fP/?yc, Macro- 
hii exempl, : cf. Wagneri quaest, Verg. XXV 6 a. 



102 VBRGILI AENEIS Vllt 

abstulit haec animas dextra et totidem exuit armis): 

non ego nunc dulci amplexu divellerer usquam, 

nate, tuo, neque finitimos Mezentius umquam 

huic capiti insuitans tot ferro saeva dedisset 570 

funera, tan» multis 'viduasset civibus urbem. 

at vos, superi, et divom tu maxume rector 

luppiter, Arcadii, quaeso, miserescite regis 

et patrias audite preces. si numina vestra 

incolumem Pallanta mihi, si fata reservant, 575 

si visurus eum vivo et venturus in unum: ^ 

vitam oro, patior quemvis durare laborem. 

sin aliquem infandum casum, Fortuna, minaris: 

nunc, nunc liceat crudelem abrumpere vitam, 

dum curae ambiguae, dum spes incerta futuri, 580 



TESTIMONIA. 



574 sq. *si ... reservant' Servius Aen. I 546 576 *si ... vivo' 
Probi inst. I 8, 7. 17, 6 577 'patior . . . laborem' Arusianus p. 254 L. 
579 schol. Persii I 11 



VARIA LECTIO. 

567 animas, totidem dextra Mentel, pr, EXSUIT M 568 apo- 
dosis hinc incipit in ed, Lipsiensi» ceieri novam sententiam fecerunt. 

ufquam y2 m ras. 569 FINITIMOS P finitimus Rottend, pr. m. 2 

finitimo (o m ras.) h FINITIMO MRyc, Servius MEmNTIUS M 

oflif 

me . zentiuf h MEZZENTIVS R VSQVAM PRc ufquam {inf. eras., 

1 

suprascr. m. rec.) y hostis Moret. sec. 570 CAPIT P S^EVA P 

F 

DEDESSET P 571 MVNERA P uiduaf fed yl 572 AD PRc\ 

T 

AB M DIVOM (0 corr. in V) P DIVVM Ryc TVM Ry\ MAXIME 
MPc maximue y raaxime . (e in ras.) h 573 archadii bc 574 PRAE- 

CES Py 576 palanta y 576 VISURUM M VIVVM R Post eum 

A 

et vivo interp. M 577 PATl^R P patiar yc patior (o m. 2 corr. in a) b 
. 579 cf. IX 497 NVNC 6 NVNC R, Mentel pr. : cf. II 644 NUNC 

/ re 

NUNC Myhc^^ add. m. 2 P tunc tunc o schol. Persii aprQpe c 



TBKGna AENEIS VUI 103 

dum te, care puer, niea sera ei sola voluptas, 
complexu leneo, gravior neu nunlius auris 
voineret' haec genitor digressu dicta supremo 
fundebai: famuli conlapsum in leria ferebanL 

lamque adeo exieral portis equitalus aperlis» 585 

Aeneas inler primos ei fidus Achates, 
inde alii Troiae proceres, ipse agmine PaUas 
in medio, chlamyde et pidis conspectus in armis: 
qualis ubi Oceani perfusus Lucifer unda, 
quem Yenus ante alios astrorum diiigil ignis, 590 

extulil os sacrum caelo tenebrasque resolvil. 
stant pavidae in mnris matres oculisqu^ secunlur 
pulveream nubem el fulgentis aere catervas. 



TESTDfONIA. 



581 ^mea . . . Tolaptas^ Servius Aen. IX 482 582 sq. 'grayior 

. . . vnlneret' Donatos ad Ter. hec. IV 4, 15 Nonias 315, 13 585 sq. 
'iamqae . . . primos' Servias Aen. Ylli 552 585 Nonias 236, 11 
589—591 Macrobias Sat. V 8, 10 589. 591 cf. lalias Capitolinus in 

vita Maximini ianioris c. 1 589 sq. Servins Aen. I 382 589 schol. 
Hor. carm. UI 9, 21 590 Servias Aen. IV 130 591 ^protalit os s.' 
schol. Hor. serm. I 8, 22 



YABIA liECTIO. 

581 SERA ET SOL A Pb , MenieL pr, , Mediceus et Porcius Pieni, 
ServhiS Aen. IX 482 SOLA ET SERA MR, y2 in ras., ctif 582 Com- 

plexu c CONPLEXV Py CONPLEXu'' M Comple^^uf (uf in ras.) b COM- 

PLEXVS R TENEO (teneam?) P NEU MR NEV P ne y ne 6, iVo- 
nius ei Donaius , m. rec. suprascr. c auref bc 583 VOLNERET 
(0 corr. in V) P VVLNERET Rbc verberet Donaius uec . . . volnerat 
Marklandus ad Slaiii silv. V 2, 88 DICTA SVPPREMO Pyl DICTA 

D I C 

SVPREMO (C — in ras) R MAESTA SUPREMO M : cf. lU 482 584 

conlapfum b colapfu c feiTebant yl 585 — 613. 614 — 642 folium 
libri Medicei codici Vaiicano F adnexum. 585 APERTVS (V eras^y 
m.ani. corr. in 1) Py 587 ALU (I add.) P agmine (e in ras.) b 

pallaf y 5S8 it Marklandus ad Siatii silv. V 1, 245 cHiamidae y 

li 
clamide bc 590 digit b IGNES (E corr. ex I) P ignef yftc - 591 

protulit ^cAo/. ^or. 592 pauide y mu.rifc 



104 VERQILI AENEIS VIII 

oili per dumos, qua proxuuia uieta viarum, 

armati tendunt; it clamor, et agmine facto 595 

quadrupedante putrem sonitu quatit ungula campum. 

est ingens gelidum lucus prope Caeritis amnem, 

reiigione patrum late sac^; undique coiles 

inciusere cavi et nigra nemus abiete cingunl. 

Siivano fama est veteres sacrasse Peiasgos, 600 

arvorum pecorisque deo, lucumque diemque, 

qUi primi iinis aiiquando babuere Latinos: 

haut procui hinc Tarcho et Tyrrheni tuta tenebant 

castra iocis, ceisoque omnis de coiie videri 

iam poterat iegio- et iatis tendebat in arvis. 605 

huc pater Aeneas et beiio iecta iuventus 

succedunt fessique et equos et corpora curant. 

At Venus aetheriQs inter dea candida nimbos 
dona ferens aderat; natumque in vaile reducta 



TESTIMONIA. 

596 Macrobius Sat. VI 1, 22 Noniiis 272, 15 Diomedes 498 * qua- 
drupedante . . . ungula' Marius Plotius p. 248. 259 597—601 'est 

... deo' Macrobius Sat. III 3, 9 597 Priscianus 633. 994. 1172 P. 

599 Marius Plolius p.^ 301 G. 603 Servius Aen. X 748 *haud 
. . . Tvrrheni' Servius Aen. X 153 605 *et ... arvis' Servius Aen. 

II 29 ■ 607 ^fessi . . . curant' Servius ge. IV 187 608 Servius Aen. 
XI 596 609? 'penitusque In valle r.' schol. Hor. carm. I 17, 17 



VABIA LECTIO. 

594 PROXIMA MPyhc 595 Armate bi iD Py 596 QVADRI- 
PEDANTE M, Nonii ei Macrohii exempl. excepto Par. \ , Diomedes 

cdmpu m. rec. add. c 597 lucTf b CERITIS M cer&if c 598 Reii- 
gione b Relligionc c LATV (V erasa, m. ant. corr. in E) P 599 cava 

Plotius ARIE^TE M abiectc c\ cingit Macrohii exempL 

601 agrorum Macrohii exempl. DIEMQVAE P 602 FINES (E corr. 

ex I) P finef ylhc 603 HAVD Py^bc tharco c TARCHON MPy : 

T 

cf, 506 Tarcho Servius testatur YRRHENI M tyrreni b hyrreni c 
605 ut latis Faber, Barthius ad Statii Theb. X 857. In interpretatione 
horum versuum haesit Servius. 607 aequof y currant yl 608 

T N 

A^ M AD P AETERIOS MRbi ITER {sup. m. ant.) M nymbof c 



VEReiLI AENEIS VIII 105 

ut procul ecgelido secretum flumine vidit, 610 

taiibus adfata est dictis seque optuiit ultro : 

*en perfecta mei promissa coniugis arte 

munera, ne mox aut Laurentis, nate, superbos 

aut acrem dubites in proelia poscere Turnum/ 

dixit et amplexus nati Gytherea petivit, 615 

arma sub adversa posuit radiantia quercu. 

ille, deae donis et tanto laetus honore, 

expleri nequit atque oculos per singula voivit 

miraturque interque manus et bracchia versat 

terribilem cristis galeam flammasque minantem 620 

fatiferumque ensem, loricam ex aere rigentem 

sanguineam ingentem» quaiis cum caeruia nubes 

solis inardescit radiis longeque refuiget; 

tum levis ocreas electro auroque recoclo 

hastamque et ciipei non enarrabiie textum. 625 

illic res Italas Romanorumque triumphos 



TESTIMONIA. 

612-'619 Macrobius Sat. V 8, 11 614 Nonius 241, 8. 374, 15. 
616 Prisciaiius 717. 1000 Donati ars II 16, 5 Servius Aen. I 173 
620 Macrobius Sat. V 13, 36 621 * f atiferumque e.' Servius Aen. IV 
262 VI 515 625 *et ... textum' Priscianus 904 



VABIA LECTIO. 

T 

610 ETGELIDO PRy EGELIDO (T suprascr. m. anU) M e///gelido 

(e pr, in ras,) b egelido c, Servius 611 affata eft c OBTVLiT 

1 

PRybc 612 MET {corr. m. 2) M coniu.gif b 613 AVT om. R 

t 
614 Au b haut yl praelia b 615 chy.terca b 616 radientia ycy 

Prisciani q> : cf, 23 617 dea& c 618 Expleri, al impleri y inpleri 

Macrobii exempL : cf. 216 NEQUID M ADQVE R VINGVLA 

(Vpr. eras^, m. ani. corr^ in S) P 619 MIRATVRQ. (ATVRQ in ras.) 

s 
R hrachia ybc 620 FLAMMA (S m. 2) R MINANTEM Py\ 

VOMENTEM MRbc vomeutein , al mouente y^ : cf. 259. 680 vocantem 

Macrobii Paris. a 621 fatigerum m 622 sanguineam ardentem 

Peerlkampus 623 inardefcet 61 LONGAE M 624 Tunc c lauif 

h\ recocta^ Rottend. pr, nitenlcm Oblongus Pierii 625 clypei y 

di.pei (f. e. clupei) b 626 roman.rum [eras. a) y 



J 



106 VEROILI AENEIS«yiII 

haut vatum ignarus venturique inscius aevi 

fecerat ignipotens, iilic genus omne futurae 

stirpis ab Ascanio pugnataque in ordine beiia. 

fecerat et viridi fetam Mavortis in antro 630 

procubuisse lupam, geminos huic ubera circum 

ludere pendentis pueros et iambere matrem 

inpavidos, iilam tereti cervice reflexa 

mulcere alternos et corpora fingere lingua. 

nec procui hinc Romam et raptas sine more Sabinas 635 

consessu caveae magnis circensibus actis 

addiderat subitoque novom consurgere beilum 

Romulidis Tatioque seni Curibusque severis. 

post idem inter se posito certamine reges 



TESTIMOKIA. 

630 Nonius 312, 7 Servius Aen. I 51 ' fecerat . . . fetam ' Ser- 
vius Aen. II 238 *Mavortis in a.' Probi inst. I 18, 3 Charisius 248. 
Diomedes 436. 447 631—633 ^geminos . . . inpavidos' Nonius 423, 23 

631 sq. *geminos . . . pueros' Nonius 316, 17 632 sq. * St . . . 
inpavidos' Nonius 343, 32 632 4udere p. p.' Servius ge. I 369 
634 Servius Aen. I 483 *et . . . lingua' schol. Hor carm. III 6, 12 
Servius Aen. II 80 IV 148 VI 80 635 ^raptas . . . Sabinas' Servius 
Aen. I 28 636 ^magnis c. a.' Pseudoascon. Cic. 143 Or. 637 sq. 
*subito . . . seni' Priscianus 583 637 *subito . . . bellum' Servius 
Aen. III 591 638 Nonius 390, 12 *Curibusque s.' schol. Hor. 
epist. I 16, 50 639—641 schol. Lucani I 118 



VARIA LECTIO. 

627 ^quibusdam videtur hunc versum omiiti poiuisse' Servius. 
HAVT Ryi HAUD if//>y26c fatum et fati % 628 OMNIPOTENS M 

potenr b 629 pugnanti et pugnantia % pugnanda, quod conici posse 
monuerat Wagnerus, Peerlkampus commendavii. bella Feceral : et 
prop. Heynius 630 et] malim en. VIRIDE (E ui vid., corr. in IJ M 

fe.tam b antrum Probi inst, 631 HVIC (H in ras.) R ubere c, 

li 

Nonii 316 exempl. 632 pendentef c pendenf 6 633 te.r&i y teriti 

61 REFLEXA PRyb : cf. X 535 XI 622 Lucreiius I 35 REFLEXAM M 

reflexam c 634 Mulcere (c m. 2) y FINGERE (F corr. ex L) M 

f 
fingere Servius iestatur. 636 rapta b Marte Schraderus 636 

CONSENSV R confeffu (f alt. m. 2) , ai cfeffu y Confe . fu b circenci- 
buf (ci post. in ras.) b 637 Addiderant (n erasa) b NOUUM MRybc 

10 

638 TAT (m. 2 sup.) M SINI M curribuf ylbi 



YEBGILI AENEIS VIII 107 

armati lovis ante aram paterasque tenentes 640 

stabant et caesa lungebant foedera porca, 

Romuieoque recens horrebat regia culmo. 654 

haut procul inde citae Hettum in diversa quadrigae 642 

distulerant (at tu dictis, Albane, maneres!) 

raptabatque viri mendacis viscera Tullus 

per siivam, et sparsi rorabant sanguine vepres. 645 

nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat 

* 

accipere ingentique urbem obsidione premebat: 

Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant. 

illum indignanti similem similemque minanti 

aspiceres, pontem auderet quia veilere Cocles 650 

et fluvium vinciis innaret Cloeiia ruptis. 



TESTIMONIA. 

641 'caesa . . . porca' Qaintilianus VIII 3, 19 Clandius Sacerdos 
I 144 * *et . . . porca' Paulus Festi 84 Isidorus orig. XVIII 1, 11 
schol. Hor. carm. I 4, 12 epist. U 1, 143 Servius Aen. I 62 XII 170 
654 Charisius 128 Diomedes 310 P. Diomedis exc. 535, 18 K. (80 £.) 

642—644 Quintilianus IX 3, 25 642 sq. 'haut . . . distulerant' 

Nonius 265, 24. 284, 22 643 *at tu . . .maneres'^ Gellius XX 1, 54 

Macrobius Sat. IV 4, 11 Arusianus 246 L. 645 ^sparsi . . . vepres' 

Nonius 231, 11 64&--648 Augustinus de civ. dei V 12 646 sq. 

'nec . . . accipere' Nonius 300, 18 648 Priscianus 583 de XII vers. 
Aen. 6, 100 Servius Aen. I 157 649 sq. Ullum . . . aspiceres' Clau- 
dius Sacerdos I 147 640 Arusianus p. 259 L. 651 Nonius 353, 21 

* vinclis . . . ruptis ' Servlus Aen. II 134 



VARIA LECTIO. 

640 ioui b ARAS Rb PATERAM M Po$i 641 legilur v. 654 
in ed, Parmemi : cf, emend. Verg. 4 654 RVMOLEO R romoleo IHome' 

T 

dis Paris.A 642 HAVT R, Nonius HAUD MPybc MEmUM (I corr. in 
T) M Metiuni Quiniiliani exempl., ui Livii^ Valerii Maximi, Dionysii codd. 

m&u c Mettura confirmant Servii Regin, Lips. Paris. 643 DISTVLERAT 

P r 

P DISTULERANT M AD /J : a interiectio magis placeai. 645 Pe y 

VE 

SPARSIS M PRES M uaepraef 61 646 electum y PORSENA 
R Porsenna iesiaiur Serpius : cf. Lachmannus Lucr. 37 iuuebat bi 

A 

647 ingentem y\ PRAEMEBAT M 648 AENEADE M Aeneade yb 

r rimilctii 



ferum b 649 INDIGNANTE (E corr. in I) M indignate m que b 
650 Arpicer b COGHLES MR 651 inna . r& y cociia bm 






108 VERGILI AENEI8 VIII 

in summo custos Tarpeiae Manlius arcis 

stabat pro templo et Capitolia celsa tenebat, 653 

atque hic auratis volitans argenteus anser 655 

porticibus Galios in limine adesse canebat. 

Galli per dumos aderant arcemque tenebant, 

defensi tenebris et dono noctis opacae: 

aurea caesaries olHs atque aurea vestis, 

virgatis lucent sagulis, tum lactea coUa 660 

auro innectuntur, duo quisque Alpina coruscant 

gaesa manu, scutis protecti corpora longis. 

hic exultantis salios nudosque lupercos • 

lanigerosque apices et lapsa ancilia caelo 

extuderat, castae ducebant sacra per urbem 665 

pilentis matres in moUibus. hinc procul addit 



TESTIMONIA. ^ 

* 

653 Nonius 523, 7 'stabat pro t.' Arusiauus p. 255 L. 658 

schol. Hor. carm. III 11, 50 659 Nonius 45, 28 660 ^virgatis 1. s.' 
Nonius 538, 23 660 sq. ^ tum . . . innectuntur ^ Isidorus orig. IX 2, 104 

661 sq. 'Alpina . . . manu' Nonius 555, 10 662 'scutis . . . lon- 

gis' schol. luvenalis VIII 251 Lucani I 423 VI 259 664 sq. *et . . . 

extuderat^ Priscianus 891 666 'pilentis m. in m.^ Isidorus orig. XX 

12, 4 Servlus ge. II 389 



VARIA LECTIO. 

652 insoninis Peerlkampus in summo confirmat Servius MALIVS 

1 

R MANIJLUS M malliuf b mall . luf m. 2 (m. 1 potest fuisse manuluf), 

ai malliuf y 653 tegebat Wakefieldus : cf. 657 tenebat tuetur Servius 

655 ADQVE E HINC R hic Servius 656 ABESSE R 657 

OLLI R : cf. 659 domof b 658 in tenebris m DODO P, yl, ut vid, 

L T 

dolo m 659 OLIS M oUif (I post. m, 2) y ADQVE R 660 LUCEN 

MP fulgent c TVNC Pyc, Isidorus 661 albina c\ corufcat y 
CORVSCAT Pbc, Nonii ta praeter Bamb. 662 CAESA i>/?y, Nonii 
exempl. GESSA M corpore cl, schol. luven. 663 hinc y *hic, in 

eodem scuto' Servius EXULTANTES M exutantif 6 ALIOS Rbl 
p c 
664 A.-.IES (C erasa) M LABSA M 665 EXTVDERANT R 

T 

666 PILENIS M 666 —670 hinc . . . Calouem addilamentum esse gram- 
matici arbitratur Peerlkampus : parum poeta noslro digna esse con- 
cedo. 



VBBOILI AENEIS VIII 1 09 

Tartareas etiam sedes, alta ostia Ditis, 

et scelerum poenas et te, Catilina, minaci 

pendentem scopulo furiarumque ora trementem, 

secretosque plos, his danlem iura Catonem. 670 

haec inter tumidi iat( maris ibat imago 

aurea, set fluctu spumabaut caerula cano; 

et circum argento clari delphines in orbem 

aequora verrebant caudis aeslumque secabant. 

in medio classis aeratas, Actia beiia, 675 

cernere erat totumque instructo Marle videres 

fervere Leucateh auroque effulgere fluctus. 

hinc Augustus agens Itaios in proelia Caesar 

cum patribus populoque, penatibus et magnis dis, 

stans celsa in puppi; gemmas cui tempora flammas 680 



TESTIMONIA. 

668 *et 8. p.' Probi inst. I 4, 22 608 sq. 'et te . . . scopulo' 

Anisianus p. 254 L. schol. Lucani VI 793 674 Servius Aen. V lltt 

675 cf. Probus 59, 4 *et Actia bella videbis' Donati ars III 1, 2 

675 sq. 'Actia . . . erat' Arusianus p. 21U L. 676 sq. *totumque 

... Leucaten' Macrobius Sat. V 14, 10 schol. Lucani I 43 077 

Priscianus 837. 866 Servius Aen. IV 409 *fervere L.' Donati ars 

III l, 2 Probi inst. I 7, 7 Eutychius I 4, 1 Diomedes 448 Marius Victo- 
rinus 2481 P. Alcimus Avitus epist. 51 Pompeius 447 L. Philargyrus ge. 

IV 169 «auroque e. f.' Priscianus 838. 866 Probi inst. I 7, 7 680 
'stans . . . puppi' Priscianus 761 Donati ars II 16, 5 



VARIA LECTIO. 

667 cf, ge. IV 467 HOSTIA Rh di. tif d 669 Pendeu'*' y\ 
fremenlem m 670 hic Ladevicus : cf, Wagnerus leci. Verg. 409 

A 

671 Hae c lATE (L add.) P 672 AVREASED Py^bcil; RUREA* SED M 

Aureaf fed yl AVREVSET R SPVMABAT PRy fpumabat b aequora 
Zulich. caerula jS^mt/^ ^onio Montalb. caerula, sed fluctu sp. 

r 

aequora cano Peerlkampus 673 delHnef c 674 uerebant b ^lb 

Im y CLASSES PRybc ' ERATAS M actua y accia fe el Aclia 
bella videbis Donalus 676 INSTrVCTO (R add.) P ^ll leucalan h\ 
678 praelia b 679 p.enatibuf y. poenatibuL^l DilS Py\ ^ 680 
STAT Rb prima Prisciani exempl. : cf, III 527 pubpi y HVC 
(H corr. ni. ant. ex C) P huic y, foriasse ne v. 683 eadem locuiio re- 
curreret^ 



110 yER6II.I AENEIS Yin 

laeU yonmiit patrioinqae aperitar Tertice sidas. 

parte alia Teatis et dis Agrippa secaodis 

arduos agmen agens; cui (beDi insigne soperbam) 

tempora navali fnlgent rostrata corona. 

hinc ope barbarica yariisqae Antooio& armis^ 685 

Tictor ab Aororae popolis et lilore robro, 

Aegyptum Tiresqoe Orientis et ullima secum 

Bactra Tehit, seqoitorqDe fnefas) Aegyptia coniunx. 

ona omnes ruere, ac totum spumare redoctis 

conTolsum remis rostrisqoe tridentibos aequor. 690 

alta petunt: pelago credas innare rcTolsas 

CTcladas aut montis concurrere montibos ahos, 

tanta moie riri turritis puppibus instant. 

stuppea flamma manu telisque volatile ferrum 



TESTIMONIA. 

681 'patrinm . . . sidus' Nonius 236, 31 682 Seirins Aen. I 292 

687 sq. 'nltima . . . vehit' schol. Hor. carm. III 29, 27 688 Probi 
insi. I 13, 2 ^seqnitor . . . coninnx' schol. Hor. epod. IX 11 Servius 
Aen. VI 21 'nefas A. c' Maximi Vict. ars 25 091—093 *pelago 

. ; . instant' Clandins Sacerdos I 163 691 sq. *pelago • . . Cycladas' 
Macrobins Sat. V 14, 10 Amsianns p. 235 L. Serrius Aen. II 15 
^credas . . . Cycladas' QuintOianns WH 6, 68 Seneca suas. I 12 p. 7 B. 
692 'aut . . . altos' Amsianus p. 218 L. 693 ^tnrritis p. i.' 

Servins Aen. XI 529 



VARIA LECTIO. 
M 

681 UOLUNT M AUERTICE M 682 diif h dis et venlis Ser- 
vius Aen. I 292 agryppa h\ 683 arduos 'aliquor Pieriani ARDVVS 
MPRyhc 686 VARliS (1 add.) P Phariis Heinsius 686 ductor Mark- 

landus ad Slaiii silv. II 6, 3 victor Servius inierprelalur. aurora m 

EVROPAE R populof h\m littore h\c 687 Aeguptum codices 

quidam Pieriani Aegiptum hc 688 Raclbra h ueit y fequi . . tur b 

Aeguptia quidam Pierianus aegiptia c coiux Maximi Vicl. cod. 

s 
690 = V 143 COiWOLVM P Conuulfum c ROSTRISQVE 

STRIDENTIRVS Ryl, ei (ft in ras.) h roflrif ftridenlibur c^ roslris ru- 

deutibus Hamh. pr. pro var. ieci. 691 reuulfaf c 692 Cycladef y 

con 

MONTES M cucurre c altis x 'altos; alii altis leguni* Servius 
693 uiri suprascr. y TVRRITES R PVPPIRVS (PVP fori. in ras.) R 

intant h 694 flararaahu y TELLIS M leli vulgo anie Heinsium 



VEROILT ASNEIS VIII 11 I 

spargilur, arva noTa NepUinia caede rubescuDi. 695 

regioa in mediis pairio Yocat agmina sistro 

Decdum eiiam geroinos a tergo respicit anguis. 

onmigenumque deum monstra et latrator Anubis 

Gonlra Neptunum et Venerem coniraque Minervam 

tela tenent. saeyii roedio in certaroine Mavors 700 

caelatus ferro tristesque ex aethere Dirae, 

et scissa gaudens vadii Discordia palla, 

quam cum sanguineo sequitur Bellona flagello. 

Actius haec cernens arcum intendebat Apollo 

desuper: omnis eo terrore Aegyptus et Indi, 705 

omnis Araps, omnes Yertebani ierga Sabaei. 

ipsa videbatur ventis regina vocatis 

vela dare et laxos iam iamque inmittere funis. 

iliam inter caedes pallentem morte futura 



TESTIMOHIA.^ 



696 *patrio . . . sistro' Servius Aen. VIII 678 697 schol. Hor. 

carm. I 21, 26 698 Priscianns 732 anon. de nom. 4 p. 128 £ndl. 
^ omnigenamqne d. m.' Prisclanus 1233 P. 699 Priscianus 994 schol. 
Hor. carm. III 4, 57 702 sq. Macrobius Sat. IV 5, 11 704 schol. 

Hor. carm. saec. 33 ^haec . . . Apollo' schoL Hor. carm. I 2, 30 
705 Probi inst. I 4, 15 706 Charisius 99 Prlscianus 688 709 sq. 

Appuleius de mundo 14 



VARIA LECTIO. 

696 REGINAM R AGMINE R 697 ANGVES P2yb[c 698 

OM 

MGENUM M :*e quo suspicio nascitur fuisse qui scriberent Niligenum * 
Lachmannus Lucr. 292. Possis etiam amnigenum conicere^ ut Hoff- 

V 

mannus. omnigenum testaiur Priscianus. omni.genum y' AN^BIS M 
699 u&erem y 700 TENENS (S m. ant. corr. ex T) />, yl 701 

TRISTIS Bblcl athere y DIRAE M DIVAE Rm : cf. IV 473 Dirae 

r a 

legil Servius 702 Tcifa y . uidit b 703 conFanguineo c 704 TEN- 

DEBAT Py opollo y 705 AEGYPTUS- P AEGYPTVS P'2yb AEGY- 

PTOS Pl el (0 in ras.) R, Probi inst. iestaniur. aegiptuf c Aeguptus 

antiqui Pieriani 706 ARAPS R, Charisii cod. ARABS MPybc, Prisciani 

exempl. omnif bc 707 uocatif. y 708 FUNES MRbo^ 709 KLAM 

(L add.) P pallanle c 



112 VBROim AENEIS VIII 

fecerat ignipotens undis et lapyge ferri, 710 

contra autem magno maerentem corpore ^iium 
pandenlemque sinus el tola veste vocantem 
xaeruleum in gremium Jatebrosaque flumina victos. 
' at Caesar, triplici invectus Romana triumpho 
moenia, dis Itaiis votiim inmortale sacrabat, 715 

maxuma tercentbm totam delubra per urbem. 
laetitia iudisque viae plausuque fremebant; 
omnibus in tempiis matrum chorus, omnibus arae; 
ante aras terram caesi stravere iuvenci. 
ipse, sedens niveo candentis limine Phoebi, 720 

dona recognoscit populorum aptatque superbis 
postibus; incedunt victae iongo ordine gentes, 
. quam variae linguis, habitu tam vestis el armis. 
hic Nomadum genus et discinctqs Mulciber Afros, 
hic Lelegas Carasque sagitUferosque Gelonos 725 



TESTIMONIA. 

710 'Cleopatram . . . iapyge ferri ait' Gellius II 22, 23 712 sq. 
schol. Hor. carm. I 37, 24 *pandentem . . . gremium' Agroetius 

2273 P. 714 sq. *at . . . moenia' Priscianus 763 720 sq. *ipse 

. . . populomm' schol. Hor. carm. saec. 65 721 sq. ^aptatque s. p.' 

Servius Aen. XI 8 722 ^incedunt . . . gentes' schol. Perjsii VI 47 
724 schol. Lucani X 447 *et . . . Afros' Macrobius Sat. VI 5, 2 
*discinctos M. A.' schol. Hor. a. p. 49 



VARIA LECTIO. 

710 BfiFECERAT P undi^ h LAPYGE (L corr. in i) M iapige 

c lAPVGE R 711 MAERENTEM (ERENTEMm ras.) R mae.r.nlem 

[eras. r ^^ a, ut vid.) y Quid si emergentem vel surgentem scriptum 

I 

fuerit ? 714 AD P TRIPLICLI P 715 TALIS P INMORTALE Pyc 

716 MAXIMA MPybc SACRARAT MAXIMA — LAETITIA- M 'est 

zeugma, nam ei delubra fremebaiit' Servius. 719 ardentes Peerlkampus, 

R 

quod magnopere placel. ARAS- M TERRAM (RR in ras.) R STAUERE 
M IIJUENCIS M iuuencifyl 722 INCENDVNT R INCAEDUNT Mb 

gentesl MATRES R : cf. 718 724 HINC Pyb nomadum y 

LE 

mulcirer c atrof y\ 725 HINC Pybc RELEGAS R LEGAS P leli- 
garyl cariffe fagitiferor y 



YER6ILI AENEI8 Vni 113 

fioxerat; Euphrates ibat iam mollior widis, 

extremique hominum Morini Rhenusque bicornis 

indomitique Dahae et pontem indignatus Araxes. 

talia per clipeum Volcani, dona parentis, 

miratur rerumque ignarus imagine gaudet, 730 

altollens umero famamque et fata nepotum. 



TESTIMONIA. 



726 ^Eapfarates . . . undis' schol. Hor. carm. II 9, 21 727 Ser- 

viua ecl. VIII 44 728 *pontem i. A.' Quintilianus VIII 6, 11: cf. XH 
10, 61 Seneca nat. qu. VI 17 *et p. i. A.' scbol. tuTenalis III 62 

Hor. carm. II 9, 21 Arusianus p. 238 L. 



YABIA LECTIO. 

726 TINXERAT R Fincxerat c EVFRATES MBc 727 EXTREMI 
P renufque bicornir bc RENHVSCEBIGORNIS manu rec. eaque rudi 
{antiquae scripiurae vestigia supersunt haec: R.NH..Q///////N) P 

renhurcebicornir y 728 DAAE Py E4T P arasles Arusiani Gu. 
araxif hlc 729 cly.peum h clupeum 'anliqui* Pieriani ttolcalii c 
VOLGANI- M 'per clypeum Volcani; hic distinguendum , nam Vttlcani 
parentis non procedit* Servius 731 humero c FLAMMAM (L et M 
erasae) M facta c *si fata legeris, h(\c est, quod nepoies fataliter 
fecerunt. Hunc versum notant critici quasi superfluo ei inutiliter ad- 
ditum nec convenientem gravitati eius, namque est magis neoiericus^ 
Servius. 

P. UERGILI MARONIS H AEN- LIB- UIU EXP- || INC- LIB- Uim 
PELICITER. M VERGILI MARONIS- AENEIDOS- LIBER VIIL EXPLIG- 
LNCIPIT- LIBER Vffll. R FINIT LIBER VIII I| INGIPIT VIIII y EXPLIGIT 
LIBER OGTAVVS || VIRGILII MARONIS AENEIDOS {sequuntur 1 1 versus, 
quos vide in proleg.) EXPLIGIT PROLOGVS OVIDII NASONIS h 



RIBBECK, YER6IL. III. 8 



P. VERGILI MARONIS 

A E N E I D S 

LIBER NONVS 



Atque ea diversa penitus dum parte geruntur, 

Irim de caelo misit Saturnia luno 

audacem ad Turnuni. luco tum forte parentis 

Pilumni Turnus sacrata valle sedebat. 

ad quem sic roseo Thaumantias ore locuta est: 

'Turne, quod oplanti divom promittere nemo 

auderet, volvenda dies en attulit ultro. 



TESTIMONIA. 



AENEIDOS IX. 1 Donati ars IH 4, 2 Chariaius 249 DiomBdes 437 
Priscianus de XII vers. Aen. 10, J69 Servius Aen. I 226 *atque ea 

d. p. ' Isidorus orig. I 34, 5 Probi inst. I 18, 12 * atque ea d. ' Claa- 
dius Sacerdos I 71 2 sq. *Irim . . . Turnum' Nonius 442, 26 

2 Charisius 107 3 sq. Muco . . . sedebat' Servius Aen. I 441 

*luco . . . Tumus' Servius Aen. VIII 54 3 ^audacem' Servius Aen. 
VIII 110 4 ^Turnus . . . ffedebat' Nonius 404, 22 Servius Aen. I 56 

5 * ad . . . roseo ' Marius Victorinus p. 10 G. * sic ore locuta est * 
Claudius Sacerdos I 109 6 sq. Sidonius Apollinaris epist. IV 24 
*Turne . . . auderet' Charisius 75 6 Priscianus 683 *Turne q. o.' 
Probi inst. I 4, 22 7 ^volvenda . . . ultro' Servius Aen. VIII 20O 



VARIA LECTIO. 

Abneidos IX. 1 ADQVE Rc 3 AT Ph\ du c 5 AT P 
ad scribendum esse monet Marius Victorinus ROSEO . (0 in ras.) P 

rofe 0. (e in ras.) b thaumatiaf y locurta eft yl 6 DIVOM (0 

o 

corr. in V) P DIUUM Mybc primittere b 



VEROILI AENBIS IX 115 

Aeneas urbe et sociis et classe relicta 

sceptra Palatini sedemque petit Euandri. 

nec satis: extremas Corythi penetravit ad urbes 10 

Ludorumque manum coUectos armat agresti3. 

quid dubitas? nunc tempus equos, nunc poscere currus. 

rumpe moras omnis et turbata arripe castra.' 

dixit et in caelum paribus se sustulit alis 

ingentemque fuga secuit sub nubibus arcum. 15 

adgnovit iuvenis duplicisque ad sidera palmas 

sustulit, ac tali fugientem esl voce secutus: 

'Iri, decus caeli, quis te mihi nubibus actam 

detulit in lerras? unde haec tam clara repente 

tempestas? medium video discedere caelum 20 

palantisque polo stellas. sequor omina tanta, 



TESTIMONIA. 



8 lulius RufinianuS p. 229 R. 11 Probi inst. I 7, 2 13 *tur- 

bataque arripe c' Servius Aen. IX 146 14 Servius Aen. IV 252 
'paribus . . . alis' Priscianus 692 18 sq. ^lri ... terras^ Macrobius 

Sat. V 9, 1 18 *Iri d. c' Probi inst. I 4, 22 19 sq. *unde . . . 

tempestas' Seryius Aen. II 516 III 528 ge. I 27 20 sq. 'medium 

. . . stellas ^ Seneca nat. qu. YII 20, 3 20 * medium . . . caelum ^ 

schol. Lucani III 632 



VARIA LECTIO. 



9 PALLANTINI R palatine (a post, in ras. , e m. 2 corr. in \) b 



VI u 



pale. tini cl PETIT (corr. m. rec) R petiu (u in ras.)'h petiuit cm : 
cf. Lachmannus Lucr, 209 10 corithi c hurbef c 11 LVDORVM 
R LYDORVM WPyhc MANVM COLLECTOS MRh MANVS CQLLECTOS 
P manus collectos Menag. alt. , Leid. , Probi inst. manuf & collectof 
yl ut vid. manu & collectorc;^ manu..collector y2 manum collectosque 
Parrhas. 13 oranef h TVRBAT^ R u sq. cf. V 657 sq. , 16 

Agnouit bc DVPLICES Rhc SIDERA (A in ras.) P palmtf [corr. 
m. ant.) b 17 ET MR 18 ACTAM (M dim. erasa) R actum yl 
19 DETULiT (I corr. ex E) M HAeC P cla.ra y1 claufa, ut vid., yl 
20 uidem y\ DISCEDERE MPbylJ, legerunt Servius et Seneca, 
quamvis lihrarii erraverinl. 'DISC E D ERE (E pr. et D post. in ras.) R 

dirceder (e pr. corr. in i) y difcindere cmx defcendere ;;; dicedere h 
21 PALLANTIS PycU item R, sed priore L erasa POLOS P SE- 
QUARiJf 

8* 



1 16 V^RGILI AENBIS IX 

quisquis in arma vocas.' et sic effatus ad undam 
processit summoque hausit de gurgite lymphas, 
mulla deos orans, oneravitque aethera votis. 

lamque omnis campts exercitus ibat apertis, 25 

dives ecum, dives pictai vestis et auri 
(Messapus primas acies, postrema coercent 
Tyrrhidae iuvenes, medio dux agmine Turnus), 28 

ceu septem surgens sedatis amnibus altus 30 

per tacitum Ganges aut pingui fiumine Nilus 
cum refluil campis et iam se condidit alveo. 
hic subitam nigro glomerari pulvere nubem 
prospiciunt Teucri ac tenebras insurgere campis. 



vertitur arma tenens et toto vertice supra est. 



29 



TESTIMONIA. 

22 *quisqui8 . . . vocas* Servius Aen. IV 577 26 Inlius Rufinia- 

nus p. 246 R. Servius Aen. I 14 IV 263 VII 11 Priscianus 561. 728. 
1126 Velius Longus 2222 P. *dives pictai . . . auri' Probi inst. I 

18, 10 Diomedes 437 Pompeius 448 L. Servius Aen. VII 464 *dives 
p. V.' Isidorus orig. I 34, 4 incertus de nom. 1 p. 127 £ndl. 'pictai 

V.' Charisius 249 Scaurus 2254 Marius Victorinus 2460 28 'medio 

J . . Turnus ' Servius Aen. VIII 587 



VARIA LECTIO. 

• 22 ET JP et languere videbatur Heynio, nec satis aptis exemplis 
defendit Wagnerus quaest. Verg. W\S Q. hgiec Peerlkampus ^ ut ili 
463. Poterat etiam sic deinde effatus ut VII 135 poeta scrihere. 

A DEO 

23 rumo y 24 multa oraas pronus m 25 OMNIS M : cf. VIII 585 
EXERClTVsft P 26 EQWM MBhc PICTAI (1 post. in ras.) P 

PICTA M PICTA R pictai testantur certatim grammatici. 27 PRI- 
MVS (V m. ant. corr. in A) P COHERCENT R 28 lUIUUENES M 

V 

agmina yl tarnuf y 29 = VII 784 : om. MPRybcmtjf, habet Dor- 

s 
vilLet si qui sunt alii nullius auctoritatis. 30 EDATIS P ^ AMNIBVS 

X 
(AM in ras., corr. ut vid. ex MA) R OMNIB- M *Asper distinxit: 

altus per tacitum' Servius, et sic dist. M. 31 ac m 32 — 52. 53 — 68 

Ffol. LXIX 32 REFlVIT P 33 MAGNO Py\ : displicet cerie 

eadem nigritiae notio ter intra quatuor versus (34. 36) repetita : cf. 

quae adnotavit Dietschius in Fleckeiseni ann. LXIX 559 34 Propi- 

c 
ciunt b TEVCRI in ras. R TEVfiRI F 



VERGn.I ABNEIS IX 117 

primus ab adversa conclamat mole Caicus: 35 

'quis globus, o cives, caligine volvilur atra? 

ferte citi ferrum, date tela, ascjendite muros, 

hostis adest, heia!' ingenti clamore per omnis 

condunt se Teucri portas et moenia complent. 

namque ita discedens praeceperat optumus armis 40 

Aeneas: siqua interea fortuna fuisset, 

neu struere auderent aciem neu credere campo; 

castra modo et tutos servarent aggere muros. 

crgo etsi conferre manum pudor iraque monstrat, 

obiciunt portas tamen et praecepta facessunt ' 45 

armatique cavis expectant turribus hostem. 

Turnus nt ante volans tardum praecesserat agmen 



TESTIMONIA. 



35 schol. Lucani III 756 36 'quis . . . cives* Serviiis Aen. I 615 
37 sq. 'ferte . . . adest' Macrobius Sat. YI 6, 16 ^heia . . . portas' 

Servius Aen. IX 675 38 'hostis . . . ingenti' Probi inst. I 13, 2 
^hostis a. e.' Probi inst. I 9, 6 40 sq. *namque . . . Aeneas^^Nonius 
372, 3 41 'si . . . fuisset' Donatus ad Ter. hec. III 3, 26 schol. 

Veron. 82, 28 44 Nonius 268, 16 47—50 Macrobius Sat. V 1, 11 

47 Donati ars I 5, 3 'Turnus . . . volans' Diomedes 430 Maximi 
Victorini ars 17 



VARIA LEOTIO. 

35 caicur h 36 CIVIS ut vid, F 37 cf, IV 594 ASCENDITE P 

ASCENDITE, m rhg. alibi SCANDITE Mm arcendite, al & afcaDdite y 

s 

ETSCANDITE (ecscandite?) Rhc, Macrohii exempl. ETCANDITE F 

38 ADEST- HEIA' M ADEST- IIEIA- FP •hostis adest eia: hic disiifi- 
guendum . . . alii hostis adest : heia legunt Alii eia non a persona ad 
personam dicium puiani, sed ipsum poeiam quasi aciu rei ei imagina- 
iione exclamasse* Servius. De elisa in heia vocdli cf, Lachmannus 

Lucr, 164 CLAMOR F OMNIS (I corr. in E) P omuef y 

T 

39 CONDVN F CONPLENT FMRyc 40 defcedenr yl difce . denf 6 

OPTVMVS R OPTIMVS FMPyc obtimuf h armif (mif m, 2 in 
ras.) y armis iesiaiur Servius 41 FViSSET P 42 ftruere (u m. 2 

S A 

in ras.) y ACIES Rc 43 TVTO • F tutos Servius legit IGGERE 

re 

(A sup. m. rec^ I corr, in ^) F agge h 44 furor Nonius ut II 316 
pudor Servius MONSTRANT F : cf II 317 46 cauef yl EXSPE- 
CTANT MRh URBIB- ilf turribus Servius oflem yc 47 ut anle 



118 VEROILI AENEIS IX 

vigiiili lectis equitum comitatus, et urbi 

inprovisus adest; maculis queni Tbracius albis 

portat equos cristaque tegit galea aurea rubra. 50 

'ecquis erit, mecum, iuveoes, qui primus in hostem? 

en' ail et iaculum atlorqueos emittit in auras, 

principium pugoae, et campo sese arduos infert. 

clamorem excipiunt socii fremituque secuntur 

borrisono: Teucrum mirantur inertia corda, 55 

non aequo dare se campo, non obvia ferre 

arma viros, set castra fovere. buc turbidus atque buc 

iustrat equo muros aditumque per avia quaerit. 

ac veluti pleno iupus insidiatus ovili 

quom fremit ad caulas, ventos perpessus et imbris, 60 

nocte super media (tuti sub matribus agni 

balatum exercent, ille asper et improbus ira 



TESTIMONIA. 



48'*viginti . . . comitatus' Servius Aen. X 21 55 *Teucrum . . . 

corda' Diomedes 435 56 sq. 'non . . . fovere' Nonius 311, 31 

57 sq. *huc . . . quaerit' Nonius 237, 30 59 sq. 'ac . . . caulas' 

Macrobius Sat. IV 5, 8 60 Priscianus 776 'cum . . . caulas* schol. 
Hor-. epod. II 45 61 sq. ^nocte . . . exercent' Priscianus 1210 

61 ^nocte s. m. ' Arusianus p. 260 L. 



VARIA LECTIO. 

voians interprelor ul qui ante volaret : vulgo ut . . . praecesserat con- 
iungunt. AG}iLE~ FM 48lectof6l comitantibus iirbi P^^r/- 
kampus 49 sq. cf, V 565 sq. 49 qua cl traciuf yc 50 EQVVS 
(V post. in ras.) R EQVvS P EQUUS FMybc GALEAM M 51 ET 
QVIS Phc etquir, at ec y IVVENIS MR oltem y 52 ADTORQVENS 
FRc INTORQVENS Mvt\ 323 53 prmCiPIVM F CAMPIS R 
arduos 'alicuhV teste Pierio AWW S FMPRybc 54 CLAMOREM 
MPyihcilf CLAMORE /?y2 c/«M0RE F 'clamorem . . . legitur et cla- 

MI 

more' Servius. FRETV F fequuntur bc 55 AoRRISONO F 

inercia y 56 EQUO M SEDARE {corr. m. rec.) F SE DARE M 

o 
57 SET M SED FPRyhc FAVERE P hic y ADQVE R 

A 

atque illuc Nonius 58 VIA jP ' 60 QVOM Pl CVOM P2 CVM 
FMRybc IMBRES MRy2hc imbris Priscianus 61 media . . y midia c 

LA 

62 BATVM F INPROBVS Pybc 



VEKGILI AENEIS IX ' 119 

saevit io abseotis, coUecta fatigat edendi* 

ex longo rabies et siccae sanguine fauces): 

baud aliter Rutulo muros et castra tuenti 65 

ignescunt irae, duris dolor ossibus ardet. 

qua temptet ratione adilus et qua vi clausos 

excutiat Teucros vallo atque effundat in aequor? 

classem, quae iateri castrorum adiuncta latebat, 

aggeribus saeptam circum et fluvialibus undis, 70 

invadit sociosque incendia poscit ovantis 

atque manum pinu flagranti fervidus implet. 72 

'sic vos, iecti, ferro qui scindere vailum 146 

apparat et mecum invadit trepidantia castra.' 147 



TESTIHONIA. 

63 sq. 'coUecta . . . fances' Nonius 304, 8 64 ^et • . . fauces* 

schol. Lucani YI 553 65 ^haud a. m.' Marius Victorinus 2462 

146 sq. Macrobius Sat. V 9, 3 



VARIA LECTIO. 

63 abfentef c 65 HAVD FMbc, el sic scribi iubet Marius Victo- 

V 

rinus HAVT PRyl MOROS (V sup. m. rec.) F : moeros? tuendi c 

, 66 IGNES4vitCVNT P DVRVS Pyl : cf. V 5. sed conira VI 54. 

haeret m Disiinxi ui Peerlkampus : cf. 399. ardet, Qua ceteri 

67 TEMTET M aut Wagnerus qua vi proposui in emend, 

Verg. 16 QVA VIA FMybc QVAE VIA P QVAEVIA R qua vice Wit- 

hofius *qua via . . . legilur iamen ei quae via. et est sensus absolutior' 

L N 

Servius CAVSOS F 68 ADQVE R EFFVDAT F aequor ybc 

M 

AEQVOft P AEQVM F AEQVF" MR aequum Servii Par. [deest glossa 
inRegin.) : cf. V 456 VII 781 X 444.451.569.665 XI 599.746 XII 333. 501. 

cu 

614. 710 69 QuAE M 70 cirfepta (cir m. 2 m ras., cu sup. m. 2) b 

I 

CLAVSAMCIRCVM R : cf 67 71 INCENDA P incendia (a m. 2) y 
OVANTES MRc 72 ADQVE R manu y2 MANV Pyl PINVM Pyl 
FRAGLANTI Pyi FRAGRANTI M Post v. 72 inserendos esse 
146 sq. in emend. Verg. p. 14 — 16 demonstrare conaius sum. 146 
sic proposui l. l. SED libri et Ladevicus uos electi m lecti ferro 
male coniungit Servius QVISCINDERE FMPRybcijj quis scindere vulgo 
147 Appar at (r in ras.) b Appar& y non vel haud parat Ladevicus 

in T 

uadit {corr. m. ant.) c REPIDANTIA F 



t20 VEBGILI AENEI8 IX 

tum vero incuihbunt (urget praesentia Turni), 73 

atque omnis facibus pubes accingitur atris. 
diripuere focos; piceum ferl fumida lumen 75 

taeda et commixtam Volcanus ad astra faviHam. 

Quis deus, o musae, tam saeva incendia Teucris 
avertit? tantos ratibus quis depulit ignes? 
dicite. prisca fides facto, set fama perennis. 
tempore quo primum Phrygia formabat in Ida 80 

Aeneas classem et pelagi petere alta parabat, 
ipsa deum fertur genetrix Berecyntia magnum 
vocibus his adfata lovem: 'da, gnate, petenti, 
quod tua cara parens domito te poscit Olympo. 
^[pinea silva mihi, multos dilecta per annos] 85 

lucus in arce fuit summa, quo sacra ferebant, 
nigranti picea trabibusque obscurus acernis: 
has ego Dardanio iuveni, cum classis egeret. 



TESTIMONIA. 



73 Servius Aen. IV 397 *urget p. T.' schol. luven. XIV 63 
76 * commixtam . . . favillam' Isidorus orig. I 36, 9 ^commixtam V. 

mittit ad a. f.' Beda de trop. 380 C. 79 sq. Servius Aen. II 804 
83 *da n. p.' Arusianus p. 224 L. 85 ^pinea s. m. ' schol. luven. 

XII 59 88 Servius Aen. IV 373 *cum c. e.' Servius Aen. XI 343 



YARIA LECTIO. 

> - 

73 urg.et h 74 ADQVE R 76 VOLCANVS (0 corr. in V) P 

uulcanur yc Vulcanus mittit ad astra Isidorus 77 Qui'^ y QVI P 

faeua. {aiposL m. 2) y 78 IGNES MP2y\c IGNIS PiRb 79 SET M 

SIT R SED Pybc 80 ab Ida Servius Aen. II 804 81 AENEA R 

82 GENETRIX FERTVR R BERECYNTHIA MRy berechintia bc *Bere- 

cyntia . . . a monte Phrygiae Berecynto, cuius uliima syllaba caret aspi- 

f 
ratione* Servius 83 H^S P a.fata y affata {( pr. in ras.) b affata c 

DA M gnale c, Menag. alt. NATE MPRyb pelendi cl 

84 Quo b Quot ci olimpho b 85 dittographiam habeo •versuum 
86 sq.^ sed eam ipsius poetae manu prima in schedas coniectam ut 
VI 716 85 SILVA MIHI- M DELECTA M 86 sq. delendos censebai 

f r 

Heynius. 86 terebant (t pr. eras.) y 87 que om. c acenif y 
88 hanc Heynius 



VERGILI AENEI8 IX 121 

laeta dedi; nunc sollicitam timor anxius angit 

solve metus alque hoc precibus sine posse parentem: 90 

ne cursu quassatae uUo neu turbine venti 

vincantur, prosit nostris in montibus ortas/ 

filius huic contra, torquet qui sidera mundi: 

'0 genetrix, quo fata vocas? aut quid petis istis? 

mortaline manu factae inmortale carinae 95 

fas habeant certusque incerta pericula lustret 

Aeneas? cui tanta deo permissa potestas? 

immo ubi defunctae finem portusque tenebunt 

Ausonios olim, quaecumque evaserit undis 

D^g^daniumque ducem Laurentia vexerit arva, 100 

mortalem eripiam formam magnique iubebo 

aequoris esse deas, qualis Nereia Doto 

et Galatea secant spumantem pectore pontum/ 

dixerat idque ratum Stygii per flumina fratris. 



TESTIHONIA. 



92 *pro8it . . . ortas' schol. luven. IV 36 94 *aut . . . istis' 

DonatuB ad Ter. eun. I 2, 112. 122. 3, 73. IV 6, 27 95—97 *mor- 

taline . . . Aeneas' Isidorus orig. II 30, 8 97 'cui . . . potestas' 

Servius Aen. IX 7 99 ^quaecumque e. u.' Arusianus p. 227 L. 

101 ^mortalem e. f.' Probi inst. I 7, 3 102 sq. ^qualis . . . pontum' 
Nonius 404, 5 104—106 Macrobius Sat. V 13, 22 



VARIA liECTIO. 

89 urget x 90 ADQVE B, PARENTLEM M 91 NE />c, quod 
apiius videlur Ne y NEU MBb, ut 42 : cf. Wagneri quaest, Verg. 
XXXVI 14 CVRSVS P quaffate y 92 p///rit c iirif suprascr. b 

V 

94 qo y trahis %, Servii Regin. Lips. uocas trahis eiusdem Paris. : 
cf. V 709 QUIT M 95 facle y IMMORTALE R . 97. 98 inverso 

e 

ordine R 98 tenebat ut vid. y 99 OLEM M\ . uaferit y undas 

Morel. sec. 'undis . . . alii legunt evaserit undas' Servius, undis iesta- 

I 
tur Arusianus. 100 ducera] DVCEMET R UEXERAT M J02 

quales * aliquot antiqui* Pierii et *multi^ Burmanniani : et puto aut 
hoc restituendum aut v. 103 secat scribendum aut iotum v. 103 omit- 
iendum esse. NEREIA (A in ras.) R DOTO (D in ras.) R dote c 
dota Servii Par. (doto Re^in.) clotho % 103 AVT R 104 — 106 
Slygii^ . . . Olympum = X 113 — 115 104 it c ftygii. (i post. m. 2) y 
ftigii bc 



122 YERGILI AENKIS IX 

per pice torrentis atraque voragine ripas 105 

adnuit et totum nutu treme fecit Olympum. 

Ergo aderat promissa dies et tempora parcae 
debita complerant, cum Turni iniuria Malrem 
admonuit ratibus sacris depellere taedas. 
bic primum nova lux oculis offulsit et ingens 110 

visus ab Aurora caelum transcurrere nimbus 
Idaeique 6hori; tum vox horrenda per auras 
excidit et Troum Rutulorumque agmina complet: 
'ne trepidate meas, Teucri, defendere navis 
neve armate manus: maria ante exurere Turno 115 

quam sacras dabitur pinus. vos ite solutae, • 

ite deae pelagi: genetrix iubet.' et sua quaeque 
continuo puppes abrumpunt vincula ripis 
delphinumque modo demersis aequora rostris 
ima petunt. hinc virgineae (mirabile monstrum) 120 

quol prius aeralae stcterant ad litora prorae 121 



TESTIMONIA. 

106 Aldhelmus de re gramm. in A. Mai auct. class. V 589 Servius 
Aen. I 250 108 sq. ^ cum . . . taedas ' Diomedes 431 - ' cum . . . 

admonuit' schol. Hor. carm. I 35, 13 Servius ge. IV 238 110 *hic 

. . . oculis' Prohi. inst. I 4, 17 114 Nonius 408, 11 schol. Hor. carifi. 
II 3, 12 Servius Aen. III 666 *ne . . . Teucri' Cledonius 1931 P. 
*ne t. viri' schol. Hor. carm. H 4, 24 UI 27, 17 115 sq. *maria . . . 
pinus' Macrobius Sat. IV 6, 16 schol. Hor. epist. I 14, 22 118 

Servius Aen. X 233 



YARIA LECTIO. 

105 torrent^r c uoragene cl repaf cl 106 oiimpuni bc *108 
COMPLERANT (COMP in ras.) R CONPLERANT Py conpleuerant bl 
109 'sacras {sAcris Par. AB Mon,) . . . et sacras taedas expresse legendum, 

V 

ul abominandas ostendas * Diomedes 1 10 lex y oculif — ingenf m. rec, h 

rc h 

effulfit 6lcm, w^ai 111 tranfcurre h 112 orrenda 6 113RVTI- 
LORVM Py 114 meas] viri schol.Hor. II 4.24 III 27, 17 et 11 3. VlMed. 
NAVES Plyhlc 116 folute y 117 genetrix (e post. in ras.) h 

118—125. 126—146 F/b/. LXX 118 arrupunt c 119 Dephinum y 
Delfinii c dimerfif hl 120 monstrum] 0ICTV B ut alias saepe 
121 = X 223, om. FMPRyhc, hahet cod. Porcius Pierii, in aliis post- 



VERGILI AENEIS IX 123 

reddunt se totidem facies pontoque feruntur. 122 

Obstipuere animis Rutuli, conterritus ipse 
turbatis Messapus equis, cunctatur et amnis 
rauca sonans revocatque pedem Tiberinus ab alto. 125 

al non audaci Turno iiducia cessit; ^ 
nltro animos tdlit dictis atque increpat ultro: 
'Troianos haec monstra petunt, his luppiter ipse 
auxilium solilum eripuit, non tela neque ignes 
«xpectans Rutulos. ergo maria invia Teucris 130 

nec spes ulla fugae: rerum pars altera adempta est. 
terra autem in nostris manibus, tot milia gentes 



TESTIMONIA. 



123 ^obstipuere a. R.' Asper 112, 16 124 sq. *canctatur ... 

alto' Nonius 461, 28 *cunctatur . . . sonans' Servius Aen. V 19 
125 *revocat . . . alto' schol. Hor. carm. I 29, 12 126 Servius Aen. 

IV 615 X 270 128 *Troiano8 . . . petunf Nonius 367, 7 131. sq. 

^rerum . . . manibus uostris' schol. Lucani YII 97 



VARIA LECTIO. 

ponitur versui 122, in Goth. tertio post v. 142 : et alii prorae , alii pup- 

pes, alii naves. 122 SE^ F QVE m. 2 in ras. F ferunt^ (erunt' 
in ras.) c 123 OBSTIPVERE FMy, item, nisi quod m. ant: corr, 
ex V, P OBSTVPVERE R ANIMIS FRy2h^cm. ANIMI MPylbl 

RVTVLI FRyV£m rutili. 62 RUTULIS MPyl nililif 61 animis Rutuli 

f " 
ut VIII 530 Asper, animi Rutulis Servius conterritu. y2 CONTERRI- 

TVR Py\ 124 TVRBATVS (V post. m.ant. corr. in I) P TVRBATVS 

HhlcX (turbali . f 62) CVNCTATVR (NCT m ras. et in spatio duarum 

z 

litt. , R in ras.) R cunctat (c post. in ras.) 6 125 ^melius . . . est 
accipere rauca sonans . . . quam rauca amuis * Servius revocat] V in 

M 

ras. ut vid. F PEDE F tiberin. 6l 126 cf. X 276 AD P At.. 
(t m. 2) y cessit fiducia Turno %, Servius Aen, IV 615 J27 ADQVE 

E * T 

R 128 IPSO^ F 129 neq/// 6 NEC R ignif 61 130 EXSPECTANS 
M Expect?. {vid. fuisse expectaf) 61 EXPECTANT FPyh2c EXSPECTANT 
R ex]^eci3ii Peerlkampus. ^non expectant Troiani ut Rutulorum telis 
aut ignibus pereanV Servius 131 DEMPTAEST R 132 in mauibus 
nostris schol. Lucani GENTIS MRhXc Comma post milia sustuli, 
ut sententia sit: tot milia efficiuut gentes Italae, quae arma ferunt. 



124 VERGILI AENEIS IX 

arina ferunt Italae. nil me fatalia terrent, 

siqua Phryges prae se iactant, responsa deorum : 

sat fatis Venerique datum, tetigere quod arva 135 

fertilis Ausoniae Troes. sunt et mea contra 

fata mihi, ferro sceleratam excindere gentem, , 

coniuge praerepta: nec solos tangit Atridas 

iste dolor solisque licet capere arma Mycenis. 

"set periisse semel satis est": peccare fuisset 140 

ante satis penitus modo nunc genus omne perosos 

femineum. quibus haec medii fiducia valli 

fossarumque morae, leti discrimina parva, 

dant^animos. at non viderunt moenia Troiae 



TESTIMONIA. 

135 sq. *sat ... Troes* Nonius 409, 4 138 *iiec ... Atridas' 

Cledonius 1884 138 sq. *an solos . . . Mycenis' Macrobius Sat. IV 

4, 11 *nec solos . . . dolor* Macrobius Sat. V 9, 2 Nonius 408, 14 

140 sq. 'sed . . . satis' lulius Rufinianus p. 270 R. 141 sq. 'pe- 
nitus . . . femineum' Charisius 188 P. schol. Hor. carm. I 21, 3 
*non . . . femineum' Arusianus p. 255 L. 144 sq. *at . . . ignes' 

Charisius 248 Diomedes 460. P. Arusianus p. 220 L. Claudius Sacerdos 



VARIA LECTIO. 

133 ITALiAE F italae (1 m. 2) y italae Nil (aex in ras.) b NIHIL 

A 

FMPRy 134 frygef b frigef c PRE F 135 cf. U 291 SWAT P 
DATVMEST FPRybc 137 fcindere c 138 nec] an Macrobii IV 
4, 11 exempl SOLVs (V corr. in 0) F 139 micenif bc 140 SED 
FPRbc Si. (i m. 2) y si 'nonnulli admodum vetustV Pieriani, % 

I i 

PERISSET F PERISSE R PERiISSE M periffe b perif.fe y2 periiffe y\ 

FVISSET (T m. 2 add) F ' 141 modo Dunc ed. Feneta, Marklandus 
ad Statii silv. V 3, 35 modo nec ^aliquot antiquissimi* Pieriani MODO 
NON FMPybCy Servius» grammaticorum exemplaria: defendere cona- 

N V 

tur Wagnerus lectt. Verg. 352 NON MODO R OME P PEROSOS 

V 

{corr. m. rec.) F PEROSSOS M perofufyl, Charisii cod. perofum y2, 
scKol. Hor. Med. 142 FVDVCIA R 143 MORAET R more y 

A 

LETIS M la&i y DISCRIMINE [sup. m. rec) F DISCRIMINE My 

A 

PARVAS P PARVO [corr. m. rec.) F PARVO MRy ; cf.m 685 144 
AD NON Pyl an non Diomedes non Charisii Neap. * an non . . . legitur 

e 

et at non * Servius : cf VII 363 monia y 



I 



VERGHil AENEI8 IX 125 

Neptuni fabricata manu considere in ignis? 145 

non armis mihi Volcani, non mille carinis 148 

est opus in Teucros (addant se protinus omnes 

Etrusci socios); tenebras et inertia furta 150 

[Palladii caesis summae custodibus arcis] 

ne timeant, nec equi caeca condemur in alvo: 

luce palam certum est igni circumdare muros. 

haut sibi cum Danais rem faxo et pube Peiasga 

esse feranl, decumum quos distulit Hector in annum. 155 

nunc adeo, melior quoniam pars acla diei, 

quod superesl, laeti bene gestis corpora rebus 

procurate, y\ri, et pugnam speraje parart.' 

interea vigilum excubiis obsidere portas 



TESTIMONIA. 



I 182 Victorinus ad Cic. p. 97 Or. 152 sq. *nec . . . palam' schol. 
Hor. carm. IV Q, 13 153 *luce p. ' Probi inst. 1 12, 2 154 Donatus 
ad Ter. Phorm. II 1, 78 155 ^decimum . . . annum^ schol. Hor. carm. 

II 4, 11 156 Nonius 2, 14 157 sq. Macrobius Sat. V 9, 4 VII 1, 23 
inscr. Neap. 6016 157 Servius Aen. XI 15 158 * et . . . parari * 
Servius Aen. XI 18 159 Priscianus 722 



YABIA LECTIO. 

145 IGNESP/Jylc igni Claudius Sacerdos, Charisii Neap. 
146 sq, post V, 72 posui. 147—158. 159—164 F fol LXXI 148 

VOLCANI (0 corr, in V) P uolcaNi (n in ras, duarum vel irium litera- 
rum) b uulcani c 150 focior {[ post. m. 2} y inhertia y \b\ cf. 

11 166 : om. ed, Parmensis. PALLADl F Palladii forjnam tuetur 

- famme 

Lachmantius Lucr. 328 LATE {corr. m. rec.) Fh LATE R 152 
ALVEO R 153 CIRCVMDATE (T m. rec. corr. in R) P 154 HAVD 

FMy2bc Pelasga] P in ras. F 155 FERANT FPyl petent y2 pulent 

I 
(pute in ras.) b putent in ras. c PUTENT MB DECVMVM F DECI- 

MVM MPRybc QVO^ R haector b 156 DIEIEST M2Rbc, Nonii 

exempL 157 leti y lecti Macrohii V 9, 4 Cantahr. CORPORE (E m. 

R 
2 corr. in k) F 158 PROCUBATE M VIRUS F parati Moret. sec, 

Macrohii exemph exc. Cantabr. V 9, 4, Cantahr.^Salisb. VII 1, 23 
1 

159 UIGULUM M 



126 VEBGILI AENEIS IX 

cura datur Messapo et moenia dngere flammis. 160 

bis septem Rutuii, muros qui milite servent, 

delecti; ast illos centeni quemque secuntur 

purpurei cristis iuyenes auroque corusci. 

discurrunt variantque vices fusique per herbam 

indulgent vino et vertunt crateras aenos. 165 

conlucent ignes, noct«m custodia ducit 

insomnem ludo. 

Haec super e vallo prospectant Troes et armis 
alta tenent, nec non trepidi formidine portas 
explorant pontisque et propugnacula iungunt, 170 

tela gerunt. instal Mnestheus acerque Serestus, 
quos pater Aeneas, siquando adversa vocarent, 
rectores iuvenum et rerum dedit esse magistros. 
omnis per muros legio, sortita periclum, 



TESTIMONIA. 



163 lolius Rufinianus p. 250 R. *purpurei c. i.' Servius.Aen. 

X 722 164 cf. Nonius ad 175 165 Nonius 326, 7 schol. Hor. 

carm. II 2, 13 Servius Aen. IV 51 ^indulgent v. ' Servius Aen. II 

776 ge. II 277 166 *noctem c. d.' Servius ge. 16 168 'haec . . . 
Troes* Diomedes 408 anon. de orthogr. 2798 P. 169 sq. *nec . . . 

explorant' Nonius 294, 15 



VARIA LECTIO. 



160 et moenia c. f . ^o; X 119 huc iranslalum putai Peerlkampus 

RE C B 

CINGE F INGERE M FLAMMA FRb 161 VIS [sup, m, rec.) 

F HlS M RUTULO M morof c : cf. 65 SENT F 162 DILECTI 

(I pr, corr. in E) P Dilecti yc cenli"* c SEQUUNTUR M fecuti (ti 

V r 

in ras.) b SECVTI7? 163 Purperei c Purperei y purpureis Rufiniani 

exempl, qui tamen purpurei legisse videtur; purpurei iiem Servius. 

IVVENIS ui vid, F 164 erbam b 165 uertuiT craleref (ui^ crateref 
m. 2 in ras , e post. corr, in a) 6 168 e] et, t. e. ec Diomedis Monac. 

_, ne 

armisj R in ras. ut vid. R 169 formide (e inf, corr. in i) y 
170 PONTES Rylc portif y\ & in ras. b ppugnacula (p in ras.) b 

171 INSTAT Pybc INSTANT M INSTANT R 173 ^iuvenum; legilur 
et iuveni * Servius 174 LEGIOEST R 



VERGILI AENEIS IX 1 27 

excubat exercetque Tices, qood cuique tuendum est. 175 

Nisus erat portae custos, acerrimus armis, ^ 

Hyrtacides, comitem Aeneae quem miserat Ida 
venalrix iaculo celerem levibusque sagittis; 
it iuxta comes Euryalus, quo pulchrior alter 
noo foit Aeneadum Troiana neque induit arma, 180 

ora puer prima signans intonsa iuventa. 
his amor unus erat, parilerque in bella ruebant: 
tum quoque communi portam stalione tenebant. 
Nisus ait: 'dine hunc ardorem mentibus addunt, 
Euryale, an sua cuique deus fit dira cupido ? 1 85 

aut pugnam aut aliquid iandudum invadere magnum 
mens agitat mihi nec placida contenta quietest. 
cernis, quae Rutulos habeat fiducia rerum. 
lumina rara micant; somno vinoque soluti 
procubuere; silent late loca: percipe porro, 190 

quid dubitem et quae nunc animo sententia surgat. 



TESTIMONIA,. 

175 ^succedunt variaiitque duces^ (sic libri), ^quod cuiqne tuendum' 
est^ Nonius 413,31, qui hunc et v. 164 et 222 conflavit. 177 Macro- 
bius Sat. V 15, 12 181 Macrobius Sat. V 13, 24 184 «Nisus a.' 

Probi inst. I 17, 7 'dine hunc a. m. accommodant' Appuleius de deo 
Socr. 15 184 sq. *dine . . . cupido' Servius Aen. X 689 185 *an . . . 
cupido' Servius Aen. I 293 VI 373 VIH 350 186 Nonius 323, 30 
188 ^quae . . . fiducia' Servius Aen. IX 164 189 Mumina r. m.' Ser- 
yius Aen. IX 239 'somno vinoque sepulti' Servius Aen. III 42 



VARIA LECTIO. 

177 sq. comilcm . . . sagittis damnat Peerlkampus, legii Servius. 

178 cf. V 68 SAGITTIIS M 179 it MoreU pr. : cf. VI 159. 448 

V 

ET MPRybc euriaiur&c 180 eneadem c 181 oraque prima puer m 

.N NE 

SIGNAS M 184 IDE (E inferior corr. in I) P diine h 185 de. 

/ 
61 EIT M 186 ALIQVIT MPRyl lAMDVDVM Rhc iadddum (ia 

E 

m. 2 in ras.. i corr. ex a) y 187 mihi m. % suprascr. h QUIETEST 

TE S t • 

M QVIETEEST Rybc QVIES^IT P 188 habea b 189 VINO 

suprascr. P sepulti mx^ Servius : cf. 236 H 263 190 lalc (1 m. 2) y 

R 

PEGIPE R prospice m 191 aut quae m anima y 



128 YEE6ILI AEMEIS IX 

AeDean aceiri omDes» popnlasqae patresqoe, 
exposcuDt miUiqae viros, qai certa reportenC. 
si tibi quae posco promittaDt (nam mibi facti 
fama sat est), tumulo Tideor reperire sub illo 195 

posse viam ad muros et moenia Pallantea/ 
opstipuit magno landum percussus amore 
Euryalns; simul bis ardentem adfatur amicam: 
'mene igitur socium summis adiungere rebus, 
Nise, fugis? solum te in tanta pericula mittam^ 200 

non ita me genitor, bellis adsuetus Opbelles, 
Argolicum terrorem inter Troiaeque labores 
• sublatum erudiit, nec tecum talia gessi, 
magnanimum Aenean et fata extrema secutus: 
est bic, est animus lucLs contemptor et istum 205 

qui vita bene credat enii, quo tendis, bonorem/ 
Nisus ad baec: 'equidem de te nil tale Terebar 
nec fas, non, ita me referat tibi magnus ovantem, 
luppiter aut quicumque ocuiis baec aspicil aequis. 



TESTIMONIA. 



199 sq. ^mene . . . fngis' Macrobias Sat. YI 6, 16 Nonius 401, 33 
202 sq. 'Troiae . . . enidiit' Nonias 385, 19 203 sq. 'nec . . . 

secntas' Nonias 316, 28 205 'est hic . . . conteraptor' Donatns ad 

Ter. Andr. V 3, 19 205 sq. 'est animns . . . honorem' schol. Hor. 

carm. III 14, 2 208 sq. 'non . . . luppiter' Priscianns 1023 *me 

. . . Inppiter' Servius Aen. IX 241 



VAKIA LECTIO. 



192 Aenea c aeneam y2 POPVLOS R populof c 193 Expof- 
funt c 196 fad yi 196 at yl 197 OBSTIPVIT MPRbc 198 

2 

Eurialuf c alTat c 199 summisj tantis Macrohii exempl. : cf, VII 315 

201 adfue . tuf b ofellef b 202 LABORIS M 203 ERVDIT R 
204 aenea c FAMA R 205 hinc cl ct istum] TI in ras, P 

206 EMIHI [corr, minio) M co bi qo b1 207—227. 228—233 F 

fol. LXXIl 207 ad (haec m. receniiss.) y AiT- MAfiG- P THE 

(H del. minio) M ..nil y2 NIH4L M NIHIL FPRy\b 208 NON 
suprascr. P * non: tdistinguendum, ut initium iurisiurandi sit ita me 
referal ' Servius refier& c 209 AVTt f AQVIC VMQVE P ASPICIS P 
EQVIS R 



VEBOtLt AeNEtS TX 129 

sed siquis, quae multa Tides discrimine (ali, 210 

siquis in adTersum rapiat casusve deusve, 

te superesse velim; tua vila dignior aetas. 

si^ qui me raptnm pugna pretiove redemptum 

mandet humo, solita aut siqua id Fortuna velabit, 

absenti ferat inferias decorelque sepulcbro. 215 

neu matri miserae tanti sim causa doloris, 

qnae te sola, puer, multis e matribus ausa 

persequitur magni nec moenia curat Acestae.' 

iUe autcm 'causas nequiquam neclis inanis, 

nec mea iam mutata loco sententia cedit: 220 

adederemus' aiL vigiles simul excitat, illi 

succedant aervantqne vices: statione reiicta 



TESTIMOinA. 

210-212 *sed . . . velim' Priscianus 1144 210 'sed . . . vides' 

Probi inst. I 17, 6 211 Priscianus 1145 214 'mandet h. s.' Aru- 

sianus p. 247 L. 214 sq. 'ant . . . inferias' Priscianus 1145 

217 sq. 'qnae . . . persequitur' Donatns ad Ter. Andr. V 4, 32 schol. 
Lucani II 303 Servins Aen. XI 35 222 cf. Nonius ad 175 



VA&IA liECTIO. 

210 TAUS R t..l y TALMI (TA m. ani. corr. in LE, I prior 

E fuisse potesi , puncium m. rec, duae liierae exlremae erasae) P^ ui 
discnmiiia leti scripturus fuisse videaiur librarius : cf, IX 143 X 611 

AD 

21-i VITI6N10R P a&haf y 213 m. 2 imo mg. add. b SHP 

P Si y PRAETIO E 214 MANDIT ui vid. Fl HVMO- SOLITA 
AVT FM flVMO SOLITA- AVT i>, Arusianus, Pnscianus 'mandet humo : 
mulii hic disHhguunty alH iunguni mandet humo solita' Servius : cf. V 
356 id om., ut solita dicaniur ea guae soliia sint, Hoffmannus spici- 
leg. 16. Non queriiur Foriunae iniquiiatem, sed ut v. 210 muilis idem 
accidere, ne singulare faium iimere videaiur, significat, 214 VITA- 
BIT B uelabat cl vetabil iesiaiur Priscianus 215 que] QVAE Pyl 

216 NE F MISERE F 217 mulf y tanlis Servius Aen. XI 35 

A 

A i{ ex sckol Lucani 218 AGESTE M 219 causas] A ait. fort. in 

AA 

ras. F INANES Pyc 220 MEIM MVTATA F 221 ATCELEREMVS 

f 
MPy Accelerem ^ bc 222 uice b * servantque vices : hic distinguen- 

dutn, atias sensus non procedil. , . . quidam servantque vices statione 

reiicta pro stationis reliclae vices servant inielligi volunt' Servius. Nuila 

post vices inierpunciio in M^. 

RIBBECK, yBBGIL. III. 9 



130 VEBGILI AENEIB 1% 

ipse comes Niso graditur, regemque requirunt. 

Cetera per terras omnis animalia somno 
laxabant curas et corda oblita laborum : 225 

ductores Teucrum primi et delecta iuventus 
consilium summis regni de rebus habebant, 
quid facerent quisve Aeneae iam nuntius esset. 
stant longis adnixi hastis, in scuta tuentes, 
castrorum et campi medio. tum Nisus et una ^ 230 

Euryalus confestim alacres admittier orant: 
rem magnam, pretiumque morae fore. primus lulus 
accepit trepidos ac Nisum dicere iussit. 
tum sic Hyrtacides: 'audite o meniibus aequis, 
Aeneadae, neve haec nostris spectentur ab annis. 235 

quae ferimus. Rutuli somno vinoque soluti 



TESTIMONIA. 



229 Nonius 339, 3 231 ^admittier o.' Charisius 248 Diomedes 

436 P. Isidorus orig. I 34, 3 Claudius Sacerdos I 94 232 *rem . . . 

fore' Donatus ad Ter. Andr. III 5, 4 Arusianus p. 247 L. 233 Ser- 

vius Aen. III 666 *ac ... iussit' Nonius 324, 3 235 *neve . . . 

annis' Arusianus p. 263 L. 



VARIA LBCTIO. 

E 

223 gradituf yl REGM F reuifunt ' antiqui aliquoV Pierii 

224 cf. III 147 TcETERA F 225 ORLATA F 226 DVCTORES P 

delecta iuventus : cf. IV 130 VIII 499 DELECTA, non praemisso 

et FMPRyh'^^ Pierii codices paene omnes antiqui, quotquot habuit. 

dilecta ci. et quihus in libris extet nescio. Legehatur in editionibus 

ante Pierium : cf. 246. 309 229 adnixi (ad m. 2) y adnixi (xi in ras.) 

s s 

c innixi Nonii exempl. ENCVT-ATQENTES [corr. m. ant. in ETCVTA 

TENENTES) P E TSCVTATENENTES FMRybc, Nonius, ?iisi quod tenen- 

tis yi et Nonii exempl, 230 CAMPIS M campi Servius tesiatur. 

t 
231 eurialuf yc admitier (er in ras.) b . orant y 232 Rem (R m. 2 

atramento scr., fort. C fuerat) h MORAT M 233 ACCIPIT M AT ut 

I s 

vid. Fi 234 hirlacidef h ^ 235 Aeneaeade h] 236 FERIMV P 

FEREMUSiJfl SOLVTIS i? foluti, adscr. m.' rec. YcpuMh b sepulti 

mx, Servii Par. (in Regin. deest hoc scholium) , hic rectius , ni fallor : 
cf 189 



VEROnJ ABNEIS IX 131 

conticuere; locum insidiis conspeximus ipsi, 

qui patet in bivio portae, quae proxuma ponto; 

inlerrupti ignes, aterque ad sidera fumus 

erigitur: si fortuna permittitis uti 240 

quaesitum Aenean et moenia Pailantea, 

mox liic cum spoiiis ingenti caede peracta 

adfore cernetis. nec nos via falUt eunlis: 

vidimus obscuris primam sub valiibus urbem 

venatu adsiduo et totum cognovimus amnem/ 245 

hic annis gravis atque animi maturus Aletes: 

Mi patrii, quorum semper sub numine Troia est, 

non tamen omnino Teucros delere paralis, 

cum talis animos iuyenum et tam certa tiilislis 

pectora/ (sic memorans umeros dexlrasque tenebat 250 

amborum et voltum lacrimis atque ora rigabat.) 

'quae vobis, quae digna, viri, pro laudibus istis 



TESTIMONIA. 



238 ^portae . , . ponto^ Servius Aen. IX 317 240 sq. 'si . . • 

Pallaatea' Priscianus 810 240 ^si ... uti' schol. Veron. 82, 26 

244 Noniiift 359, 27 Donatus ad Tef.hcc. V 3, 24 Charisius 188 

245 Nonius 290, 4. 275, 28 24C Donatus ad Ter. Andr. II 3, 15 hec. 
I 2, 92 Arusianas p. 233 L. lulius Rufinianus 246 H. ^aevi m. A.' 
Arusianus p. 246 L. 249 sq. 'tam . . . pectora' Servius Aen. I 576 

252 Macrobius Sat. YI 6, 12 



VARIA LECTIO. 

237 PROCVBVERE Pc procubuere, ai: cticuere y : cf. 190 ei 11 253 

238 UIUIO 31 biuico yl PROXIMA MPybc 239 acer m fomuf 
y 240 *a/fi hunc ordinem voluni: si fortuna p. u., Mox hic . . . Affore 
cernetis. nec nos v. f. euntis Quaesitum' e. q. s, Servius, Transposue- 
runi igiiur: 240. 242. 243. 241. Librorum ordinem servat Priscianus. 

241 el] ad c PALLATEA R 243 FALLET M EVNTES R 
244 primum Nonii exempl. primam conftrmani Charisius, Donatus^ 

MOEN 

Servius VALLIBVS P moenibuf, at fubualiil)? y : cf. 241 vallibus 
legii Servius. 245 afTiduo c 246 ADQVE R ANIMIS R ALETIS 

M 247 DII Pyi 230 Si y animorof, ui vid. yi ..umerof y2 

humerof c TENEBANT R tebat y 251 UULTUM MPlbc ADQVE R 

RIG&BAT P rigebat yl 252 pro ta.libuf . f.if (pro laudibuf 

9* 



132 V£RGILI ABNEIS IX 

praemia posse r^ar soivi? pulcherrinia primum 

di moresque dabunt vestri; tum cetera reddet 

actutum pius Aeneas atque integer aevi 255 

Ascanius, meriti tanti non inmemor umquam/ 

Mmmo ego vos, cui sola salus genitore reducto' 

excipit Ascanius, 'per magnos, Nise, penalis 

Assaracique larem et canae penelralia Vestae 

obtestor; quaecumque mihi iortuna fidesque esf, 260 

in vestris pono gremiis: revocate parentem» 

reddite conspectum; nihii iiio triste recepto. 

bina dabo argento perfecta atque aspera signis 

pocula, devicta genitor quae cepit Arisba, 

et tripodas geminos, auri duo magna talenta, 265 

cratera anticum, quem dat Sidonia Dido. 

si vero capere Italiam sceptrisque potiri 

contigerit victori et praedae dicere sortem. 



TESTIMONIA. 

254 — 256 'tum . . . Ascanius' Charisius l75 Priscianus 1013 
255 sq. ^actutum . . . Ascanius' lulius Rnfinianus 246 R. 255 'atque 
i. a. A.' Donatus ad Ter. eun. III 2, 20 Arusianus p. 236 L. 4nteger 
a. A.' Donatus ad Ter. Andr. I 1, 45 263 sq. *bina . . . pocula' 

Nonius 244, 6 266 Abbo Floriacensis in A. Mai auct. class. V 343 

268 *et . . . sortem' Servius Aen. IU 323 



VARIA LECTIO. 

iflifyl) y2 pro lalib. aufir in ras, hlmi, Macrohius : cf. 281 H 535 

pro laudibus islis ut X 825 legit Servius. 253 solvi et m 264 DII 

Py memoreryi q; suprascr. h ca&era y reddent CAarf^tV 

g:e S 

cod. 255 ADQVE R inter y 256 MERITl {ut vid.) P IMMEMOR 

PRh 258 EXCIPIAT P nifi yi PENATES MPly penator h\ pa- 

natof c\ 269 CANE My 260 obftector y\ 261 GREMIiS P GRAE- 

MIIS M reuocai-e y 262 TRISTI P recoepto h\ 263^INA M 
ADQVE R 264' PftOCVLA P coepit h\ 265 geminos] MINOS in 
ras. R 266 ahesse posse iudicavit Heynius^ eiecit Peerlkampus. In- 
terpretatur versum Servius. ANTIQVM Ry antiquum hc 268 

PRAEDE M DICERE MP dicere y DVCERE Rhcm, tuetur Marklandus 
ad Stalii silv. V 3, 92 *dicere sorlem, statuere. ahi proprie duccre 
legunt . . . [alii deicere legunt secundum itlud V 490] * Servius. deicere 
antiquiorem formam verhi quod est dicere Servium in codicihus inve- 
nisse siatuit Heinsius. rortem (f m. 2 in ras.) y 



VERGILI AENEIS IX 1 33 

vidisti quo Tiirnus equo, quibus ibat in armis 

aureus: ipsum illum, clipeum rrlstasque rubentis 270 

excipiam sorti, iam nunc tua praemia, Nise. 

praeterea bis sex genitor lectissima matrum 

corpora captivosque dabit suaque omnibus arma, 

insuper his campi quod rex habet ipse Latinus. 

te vero, mea quem spatiis propioribus aetas 275 

insequitur, venerande puer, iam pectore toto 

accipio et comitem casus complector in omnis. 

nulla meis sine te quaeretur gloria rebus; 

seu pacem seu bella geram, tibi maxima rerum 

verborumque fides.' contra quem talia fatur 280 

Euryaius: 'me nuUa dies tam fortibus ausis 

dissimilem arguerit; tantum: fortuna secunda 



TESTIMONIA. 



269 Macrobius Sat. VI 6, 12 270 sq. *ipsnm . . . sorti' Nonius 

293, 9 271 Arusianus p. 229 L. 275 sq. *mea . . . insequitur' 

schol. Hor. carm. I 30, 8 278 — 280 ^nulla . . . fides' Donatus ad 

Ter. eiin. III 1, 12 . 279 *8eu p. s. b. g.* Claudius Sacefdos I 74 
281 sq. Priscianus 881 



VARIA LECTIO. 



269 vidistis Macrohii Par. a EQV R QVIS in ras. vel eras, E 
270 clypeum bc RUBENTES M COMANTIS R, ut III 468 27 1 iam 
tua nunc y nuuc iam tua c nifae y 272 — 274 damnat Peerlkampus^ 
interpretatur Servius. 273 cap . liuof y dabat cl 274 IS M : cf. 
Lachmannus Lucr, 262. Sed Ladevicus perperam pro nominativo 
interpretatur : cf. Wagnerus lectt. Verg, 389 his Servius CAMPIS R 

8 

QVO^P QlJ0Silfyc2 275 PROPIIORIBUS Jlf 1 PROPRIORIBUS 
M2Pylcl 276 UENERANDAE M 277 CONPLECTOR Py 279 seu 
pacem s. b. geraro ad superiora retulit lahnius. 281 Eurialuf c 
Nisus ad haec ut 207 Prisciani exempl. dies umquam lam ex 447 
Prisciani o 282 AVGVERIT R ARGUERIT- TANTUM FORTUNA M 
'tantum: tantummodo hoc possum de me promittere ... nam aut dis- 
iunctiva parlicula est, non neganlis adverbium. [_quidam sic intelligunt: 
tajitummodo fortuna prospera non in contrarium recidat . . . alii ita pu- 
iant: me nulla dies dissimilem arguet, sive quae est hodie fortuna per- 
-manserit sive etiam laeta fuerit . . . et melius legitur sine aspiratione, 
i. e. aut adversa* Servius. 



1 34 VERQILI AENEI8 IX 

aul adversa cadat. sed te super omnia dona 

unum oro: genetrix Priami de gente vetusta 

est mihi, quam miseram tenuit non Ilia tellus 285 

mecum excedentem» non moenia regis Acestae. 

banc ego nunc ignarani huius quodcumque pericli est 

inque salutatam linquo : nox et tua testis 

dextera, quod nequeam lacrumas perferre parentis. 

at tu, oro, solare inopem et succurre relictae. 290 

hanc sine me spem ferre tui: audentior ibo 

in casus omnis.* percussa mente dedere 

Dardanidae lacrimas; ante omnis pulcher lulus, 

atque animum patriae striuxit pietatis imago. 

tum sic eflatur: 295 

'sponde digna luis ingentibus omnia coeptis. 

namque erit isla mihi genetrix nomenque Creusae 

solum defuerit, nec partum gratia talem 

parva manel. casus factum quicumque sequentur. 



TESTIMONIA. 



283 sq. 'sed ... oro' Servius Aen. VIII 303 287 Servius Aen. 

IX 61 288 4nque s. ].' Nonius 333, 23 Servius Aen. I 161 288 sq. 
*nox . . . parentis' Asper 114, 9 291 sq. *audentior . . . omnis' No- 
nius 442, 24 294 Nonius 402, 30 *patriae . . . imago' Macrobius 

Sat. IV 6, 9 



VAKIA LECTIO. 

283 aut y^bc HAVT MPE , Symmachum legisse putant , qui episi. 
1 28 haec scripserit: *nec umquam ie dissimilem scriptis iaiibus dies 
arguet. modo fortuna munifica prosperorum secundei optaia* haad y\ 

n ^ 

287 nunc ego c unc b inaram y^ naram y\ PERIcliest M 
pericli e (e m. 2 add,) b peri . ciie (cl fori. corr, ex d) y PERIGLI {om. 

est) PR 289 NEQAM M LACRIMAS Pybc 290 at] Hanc c te 
(e in ras.) b inopem] I m. 2 sed ant. in ras. P 291 S1#NE P 

METP 292CASSVSjR OMNES 7J/ percufFa y DEDERVNT i>i?y6 

d 

dedcr c : cf, Wagneri quaest. Verg. V 293 Dardaniae y 294 cf. 

X 824 ADQVE R flrixit b 295 effaluf yl affatur m 296 Sponde 

(d in ras») b Spondeo cm tuf y 298 talem] A m. 2 ant. in ras. P 
299 factum (ac m. 2, fort. ex a) y SEQVETVR Pb 



VEBOILI ABNEIS IX 135 

per caput hoc iuro, per quod pater ante soiebat: 300 

quae tibi poliiceor reduci rebusque secundis, 

haec eadem malrique tuae generique manebunt/ 

sic ait inlacrimans; umero simul exuit ensem 

auratum, mira quem fecerat arte Lycaon 

Gnosius atque habiiem vagina aptarat eburna. 305 

dat Niso Mnestheus pellem horrentisque leonis 

exuvias; galeam fidus permutat Aletes. 

protinus armati incedunt; quos omnis euntis 

primorum manus ad portas iuvenumque senumque 

prosequitur votis. nec non et pulcher lulus, 310 

ante amios animumque gerens curamque virilem, 

multa patri mandata dabat portanda: sed aurae 

omnia discerpunt et nubibus inrita donant. 

Egressi superant fossas noctisque per umbram 
castra inimica petunt, muitis tamen ante futuri 315 

exitio.- passim somno vinoque per herbam 
corpora fus^ videiit, arrectos litore currus. 



TESTIMONIA. 



300 Appuleius de deo Socr. 5 Donatus ad Ter. Andr. I 5, 46 adelph. 
III 2, 54 Arusianus p. 236 L. 302 Arusianus p. 246 L. Diomedes p. 
296 P. 303—307 Macrobius Sat. V 9, 5 304 *mira . . . Lycaon' 

Servius Aen. X 499 308—10 Macrobius Sat. V 9, 7 311 Servius 

Aen. III 342 312 'multa . . . portanda' Nonius 348, 27 312 sq. 

*8ed . . . donant' Servius Aen. IV 705 *sed . . . discerpunt' Servius 
Aen. X 652 314-323 Macrobius Sat. V 9, 8 314 *egressi s. f.' 

Caper 2241 315 sq. ^multis . . . exitio' Arusianus p. 231 L. 



VARIA LECTIO. 

300 capud c anle folebat m. 2 add. h ^02 malrif yl 303 
sic ait] Sicut yl inlacrumans *veieres' Pierii VMERO (V m. 2 anL 
in ras., fuii H ul vid.) P humero c 304 LYGAON M licaon yc 

305 ADQVE R 306 mnefteuf (mnefle in ras..) c *orrentif y 307 
Exuuiaf (f m. 2 add. ui vid.) y 308 INCENDVIST R ince.dunt h 
eunlif m ras. y1 312 porlenta yl SET M 313 INLITA R irrita 
(i posi in ras.) b irrita c 314 umbras *omnes antiquV Pieriani, % 
315 sq, mullis . . . passim eicii Peerlkamptts, inierpretaiur Servius 
castra petiint passim e. q, s, proposuii Dieischius in Fleckeiseni ann, 

LXIX 560 316 lino y erbam c VMfiRAM Rm, ui 314 317 littore b 



136 YERQILI AENEIS IX 

iDter lora rotasque Tiros; siinul arma iacere, 

vina simul. prior Hyrtacides sic ore locutus: 

'Euryaie, audendum dextra; nunc ipsa vocat res. 320 

hac iter est. tu, ne qua manus se attoUere nobis 

a tergo possit, custodi et consule longe; 

haec ego vasta dabo et lato te limite ducam.* 

sic memorat vocemque premit; simui ense superbum 

Rhamnetem adgreditur, qui forte tapetibus aitis 325 

extructus toto proflabat pectore somnum, 

fex idem et regi Turno gratissimus augur, 

sed non augurio potuit depellere pestem. 

tris iuxta famulos temere inter tela iacentis 

armigerumque Remi premit aurigamque sub ipsis 330 

nanctus equis ferroque secat pendentia coUa; 



TE8TIM0NIA. 

323 Nonius 417, 15 Servius Aen. IX 356 X 513 324—326 'simul 
. . . eztructus* Nonius 391, 31 324 'sic ... premit' Nonius 365, 11 

325 sq. \qui . . . somnum' Noniug 542, 16 'qui . . . extructus' 
lulius Ruiinianus p. 250 R. scbol. Hor. carm. II 3, 19 Senrius Aen. VII 
277 325 'qui f. t. a.' Charisius 45 'tapetibus a.* Probi ars minor 
546 inc. de orthogr. 2803 P. gramm. Vatic. in A. Mai auct. class. V 250 

326 *toto . . . somnum' Sergius in Donat. 7 p. 478 Endl. (1830- P.) 
328 Macrobius Sat. V 9, 10 329 Hemere . . . iacentes' Servius 

Aen. IX 375 330 * armigerumque R. p.* Nonius 365, 18 'armige- 

rumque premit' Servius Aen. II 530 



VARIA LECTIO. 

318 lora (1 m. 2 ul vid.) y tela 'nonnuUV Pieriani : cf. 329 
X S 

320 Euriale c UIDENDUM M 321 MANVSE P 322 lergo (ergo 

m. 2 in ras.) y 323 hEc c uanadabo yV uasta..bo y1 uaftabo c 

recto Macrobii exempl. ialo confirmat Servius Aen. X 513 TE 

suprascr, P LEMITE (E pr, corr. in I) P limine yi iimite confirmal 

Servius l. l 324 SIC M UOCET M SIMVL E NSE (E e( N m ras,) 
R 325 Ramnetem c 326 EXSTRVCTVS R 327 dux lo. Schrade- 
rus regni m 328 auguriis poterat Macrobii w, sed augurio Par. 1 

el potuit Salisb. dcpelle'^ y 329 TRES R iuxta (x in ras.) b 
telal LORA R : cf. 318 lACENTES Piyc 330 Remum DorvilL m. 2, 

N 

Sckraderus 331 NANCTVS Ry}, Mentel. pr. NACTVS 7> Nacluf (a in 
ras.f fortasse duarum lit.) b NACTUS Mc 



YEBOILI A£NEI8 IX 1 37 

tiMn capui ipsi aufert domino truncumque relinquit 

sanguine singultantem ; atro tepefacta crnore 

terra torique madent. nec non Lamyrumque Lamumque 

et iuvenem Serranum, illa qui plurima nocte 335 

luserat, insignis facie, multoque iacebat 

membra deo victus: felix, si protinus illum 

aequasset nocti ludum in lucemque tulis9et. 

inpastus ceu plena leo per ovilia turbans 

(suadet enim vaesana fames) manditque trahitque 340 

molle pecus mufumque metu, fremit ore cruento: 

nec minor Euryali caedes; incensus et ipse 

perfurit ac multam in medio sine noraine plebem, 

Fadumque Herbesumque subit Rboetumque Abarimque» 



TESTDfONIA. 



335 sq. 'illa . . . Inserat' Arnsianns p. 244 L. 337 sq. 'felix . . . 
talisset' Diomedes 407 *felix . . . ludum' Nonias 244, il 340 sq. 
'mandit . . . pecas' schol. Hor. epod. V 83 344 'Fadam . . . snbit' 

Konins 403, 33 



VABIA LECTIO. 

T 

332 capud c AUFER M reliquit h reliquit m 333 atro 
suprascr. y *atro poiesi ei superioribus adplicari, ui sii iniellecius: 
sangaine sirigultantem atro, poiesi ei sequeniihus iungi, sed melius se- 
queniibus* Servius. Posi siDgultantem inierp, M 334 no y lami- 
rum c lamuque (lam in ras,) h Nuroaraque conl. 454 lo. Sckraderus 

R 

335 SER.ANVM [erasa I vel L) Pi SERRANVM Pl quae Arusiani 
codd. 336 lACEBAIH (N corr. ex T, ui aliera T videaiur esse tn. % 

o 

sed ani.) P iacebant yl 337 de (e m. 2 in ras,) y Si in ras. ui 
vid,, fuii fori. ET P uilum yl 338 noctis Nonii 244 exempl. 

339 mPASTUS M inpaftuf (uf m. 2 m ras.) y LEO suprascr, M 



VILIA P 340 VAESANA P VESANA Bc MANDET M TRAHiT 

(H vel erasa vel in ras.) R thrait y 341 MUtTUM MP MVLTVM R 
' mutumque metu : scilicet pecus , nam male quidam accipiuni mutum 

frcmit de teone' Servius *^REMIT M 342 Ne c euriali yb 

M 

343 MULTA M multum y\ 344 Cadum Nonii exempl. Fandum, Pha- 
danum, Phadum, Thadum % HERBESSVM R HEBESVM Pyc hebe. fum b 
Herbaesum Nonii exempl. Herbosum, Hebusum, Heresum % ROETHVM 



1 38 VERGILI AENEIS IX 

ignaros, Rhoetum Tigilantem et cuncta Tidentem, 345 

s^d magnum metuens se post cratera tegebat; 

pectore in adverso totum cui comminus ensem ^ 

condidit adsurgenti et multa morte recepit. 

purpuream vomit ilie animam et cum sanguine mixta 

vina refert moriens; hic furto fervidus instat. 350 

iamque ad Messapi socios tendebal; ibi ignem 

deficere extremum et religatos rite videbat 

carpere gramen equos: breviter cum talia Nisus 

(sensit enim nimia caede atque cupidine ferri) 

'absistamus' ait, 'nam lux inimica propinquat. 355 

poenarum exhaustum satis est, via facta per hostis/ 

multa virum solido argento perfecta relincunt 

armaque craterasque simul pulchrosque tapetas. 



TESTIMONIA. 

347 sq. *pectore . . . condidit' Servius Aen. IX 443 ^totum . . . 

recepit' Nonius 383, 30 347 *totum c. c. e.' Probi inst. I 9, 3 
349 *purpuream v. i. a. ' schol. Hor. carm. I 24, 15 Lucani VII 622 
Servius Aen. I 98 U 532 VI 221 358 * pulchrosque t.' Nonius 229, 7 



VARIA LEOTIO. 

Pyc RHOETEVM R rhoetu b Rhoecum % ARARIM R habarim c abra- 

tim, haberim, aberim, hilarim, haburim, abaren, fabrum % 345 IGNA- 

E 

RVS {sed corr, m. ant) P Ignoraf cl RHOTUM M roethum c r&hum 
/ Rhoecum Schraderus Erylum Peerlkampus 346 cratera (c m. 2 in 
ras.) y tegeba.t h 348 *Cornuius nocte legit, et annotavii: utrum 
nocle pro morte? an cum mulla nox essel?* Servius 349 PVRPV- 

V 

REaM P Purpercam y * et multa morte recepit Purpureum : multi hic 
disiinguunt . . . alii multa morte recepit, ut sit: eduxit gladium cum muito 
cruore, ei sic inferuni: purpuream vomil ille animam' Servius, Post 
recepit interp. M ETCVM Pl V..ON ut vid. Pl 350 furtu:6l 

361 mefapi y IRIGNEM P ibignem y ubi ignem c 352 RIGATOS B 
354—366 Feron. fol. 235 o 354 ADQVE R Nimia — FERRi V 

cupidem cl 355 lux — proPlNQVAT V 356 exauftum y HOSTES 

MPly^ ^7 RELINQVNT Ry, item, sed ut nt in ras. sit, b relinquit c 
Q 
358 ARMA R pictos CharisiuSy inc. de orthogr. : cf VII 277 

tapetos Roitend. pr. , inc. de orthogr. tapetas testantur ceteri cum 

Servio. 



VEBaiLI AENEIS IX 139 

Euryalus phaleras Rbamnelis ci aurea bullis 

cingula, Tiburti Remulo ditissimus olim 360 

quae mittit dona hospitio cum iungeret apsens 

Caedicus (iile suo moriens dat habere nepoti), 

[post mortem bello Rutuli pugnaque potiti] 

haec rapit atque umeris nequiquam fortibus aptat. 

tum galeam Messapi habilem cristisque decoram 365 

induit. excedunt castris et tuta capessunt. 

Interea praemissi equites ex urbe Latina, 
cetera dum legio campis instructa moratur, 
ibant et Turno regi responsa ferebant, 
tercentum, scutati omnes, Volcente magistro. 370 



TESTIMONIA. 



Charisius 45 Probi ars minor 548 Probus de nom. 19 p. 218 Endl. ino. 
de orthogr. 2803 g^amm. Yatic. in A. Mai auct. class. V 251 Servius 
Aen. VII 277 359—363 Asper 113, 8 K. 359 sq. *Euryalus . . . 

cingula' Nonius 554, 17 * aurea . . . cingula' Servius Aen. IX 651 

360 cf. schol. Veron. 100, 13 K. * Tiburti . . . olim ' Servius Aen. 
XI 700 363 cf, schol. Veron. 100, 20 K. 367 Nonius 295, 16 

369 cf. schol. Veron. 101, 3 K. 370 Servius Aen. VII 274 XI 603 

*tercentum^c. o.' Servius Aen. I 114 



VARIA LECTIO. 

359 Eurialuf c RHAMNITIS ut vid. Mi ramiielif hc 360 TI- 
BVRTIS P tyburti c di.lirfimur {erasa aui c aut f) y 361 Post 
hospitio interp. P coniunger& yc APSENS M ABSENS PB Vybc 

V 

362 moriensj deest noia m apud Asprum 363 rutili h rutili c 
PUGNAM M PRAEDA R : cf. 450 *sane sciendum locum hunc esse 
unum de XII {al. XIII) Virgilii sive per naturam ohscuris sive insolu- 
bilibus sive emendandis sive sic relictis , ui a nohis per historiae anti- 
quae ignoraniiam liquide non intelliganlur* Servius, Legit Asper hunc 
versum (cf. schoL Veron.), spurium esse iudicavitWagnerus, infeli' 
cissime idem nuper vindicare conatus in lectt, Verg. 354. Ab eo ad- 
scriptum esse puio, qui nequiquam v. 364 inierpreiari vellei. 364 

ADQVl! R humerif yc APTANT V abtat ftc 365 mefapi y de- 
coram (a m. 2) y 366 et cedunt m 367—379 Veron. foL 2356 
369 *in omnihus honis regis dicHur inventum* Servius Paris. *aiio 
loco ostendit illos a Turno missos. (y) hoc loco adnoiant Prohus ei Sul- 
picius contrarium illi esse: VII 600' schol. Veron. Sane parum haec 
accurate narraia suni. 370 omif c VOLCENTE R Fy, iiem, nisi 

s r 

quod in ras., Pb UOLGENTE M uulcente c 



140 VER6ILI AENEIS IX 

iamque propinqiiabant castris murosque subibant, 

cum procul hos laevo flectentis limite cernunt 

et galea Euryalum sublustri noctis in urobra 

prodidit inmemorem radiisque adversa refulsit. 

haut temere est visum. conciamat ab agmine Volcens: 375 

'state, viri. quae causa viae? quive estis in armis? 

quove tenetis iter?' nihil illi tendere contra, 

sed celerare fugam in silvas et fldere nocti. 

obiciunt equites sese ad divortia nota 

hinc atque hinc omnemque abitum custode coronant. 380 

silva fuit late dumis atque ilice nigra 

horrida, quam densi complerant undique senles; 

rara per occuUos lucebat semifa calles. 



TESTIMONIA. 

371 Priscianus 1178 373 'sublustri' schol. Veron. 101, 6 K. 

375 Charislus 196 ^haud t. e. y.' Donatus ad Ter. eun.ll 2, 60 

376 sq. *state . . . iter' Donatus ad Ter. eun. IV 7, 34 376 Servius 
Aen. VIII 113 378 *et fidere n.' Priscianus 1191 Servius Aen. I 452 

'fidere n.' Servius Aen. VII 290 379 sq. ^obiciunt . . . huc illuc' 
Nonius 458, 19 379 Nonius 290, 24 *divortia' schol, Veron. 101, 12 
380 ^omnem . . . coronant' schol. Veron. 101, 14 K. 



VAKIA LECTIO. 



371 lAM M momQuabant — ^wBIBANT V portif (port in 
ras.) h porlis x> Priscianus, ut XI 621 MVROS Pybicl^ confirmare 
videtur Servius (muros muro Paris. muro Regin,) MVRO MRh^c% 
Prisciani, qui inter duo accusativi exempla hunc v, laudat, codd. : ul 
VII 161 372 flectentef c 373 EVRYLVM F eurialum b VMBRAM V 

374 mOdidit tVtMEMOREM V IMMEMOREM Rc , adumfa ci 
375 Uaud—agmine V HAUT MRyi HAVD Py^bc haut . . . vfsum 

T 

Volcenti tribuenda puiat Peerlkampus. TEMEREREES P TEMERE 



nu 



SESE M lemerere eft yt ag..ne y2 AGGERE Pyi uolcenf y VVL- 
s c 

CENS Fc UILCENS il/ ^377 ONTRA /> m^d^fidere V SED 
(D erasa) R SILVIS Py 379 OBICIVNTES P 380—405 Veron. 
fol. 240 380 HINC atque hinC V huc illuc Nonius ADQVE R 

D b M 

abilumctl; ABITUM iJf aditum 6 ADITVM iJFyl ADITV P 'melior est 
Uctio abitum quam aditum ^ Servius. * sic abilum , non aditum ' schol. 
Veron, CONPLERANT Pybc COMPLEBANT M : cf. V 107 383 

D 

LVCEBAT Pyb^ LVCEBANT R LUCEBAT M ducebat bim luceBkT V 



VEBGILI ABNEIS IX 141 

Euryalum tenebrae ramorum onerosaque praeda 

impediunt failitque timor regione viarum; 385 

Nisus abit. iamque inprudens evaserat hostis 

atque iocos, qui post Aibae de nomine dicti 

Albani (lum rex stabula alta Latinus habebat): 

ut stetit et frustra absentem respexit amicum. 

'Euryaie infelix, qua te regione reliqui? 390 

quave sequar, rusus perplexum iter omne revolvens 

fallacis silvae?' simui et vestigia retro 

observafa iegil dumisque silentilms errat. 

audit equos, audit strepitus et signa sequentum. 



TESTIMONIA. 



384 schol. Veron. 101, 19 386 cf. schol. Veron. 101, 17 4am- 
que . . . hostes' Arusianus p. 227 L. 387 'qai . . . dicti' schol. 

Veron. 101, 22 390 Servius Aen. XI 243 4nfelix' schol. Veron. 

102, 1 K. 



VABIA LECTIO. 

'ducebat . . . legitur et lucebat' Servius. 384 Eurialura c T£N£Bra« 
ramorum V 385 IMPEDIVNT (T m. 2 sed ant. in ras.) P INPEDIVNT 

M YkUA M 386 MSUS M abil y I AM (I m. 2 sed ant. in 

l 
ras., fuit fortasse N) P IMPRVDENS V EUASERtT M HOSTES 

Plc hofter y 387 ATQVE LOCOS MPyb^, defendit Wagnerus lecit. 
Verg. 410 ADQVE LOCOS R atque, lucof cx ac lucos m, si Hassleri 
sileniio fides est: Ladevicus. at locos Goth. sec. atque lacus Baptista 
Egnatius? adque lacus ut stetit coniungit Hoffmannus spicileg. 17, 
qui saltem v. 389 subsletit corrigere dehebat. Sed fortasse neque kic 
neque sequens versus nosiri poetae esi: ei v. 388 etiam Hoffmannus 
damnavit. quo schol Veron. 388 alta laiinuS V 389 Ut (U in 
ras. m. rec.) b Alii posi anorcum commate posito apodosin sequi 
statuunt. 390 INFELIX- M *se infelicem dicit» qui dolet; non illum, 
propter quem dolet* Servius, *melior haec disiinciio, ui infeliccm di- 
cai, quam ut ad se referat* schol. Veron. 391 QVaVE sequar V 

S V IS 

RURUS M RVRSVS PRybc rwrSVS V REVOLVEN. V RESOLUES M: 

cf. VI 29 * iter orane revolvens : Urbanus hucusque verha Nisi vult 

esse: alii poetae dani rursus perplexum i. o. r/ Servius. 392 m. rec. 

in mg. add. c silvas Hoffmannus spicileg. 18, verhis rusus . . . errat 

is 
poeiae iribuiis. vesiigia V 3^3 legitj T in ras. P DUM M 

394 EQVos V SEQVENTVTVM (TVM eras. et corr. in M)/> fequeutem y 



142 VERGILI AENEI8 IX 

nec longum in medio tempus, cum clamor ad auris 395 

pervenit ac videt Euryalum, quem iam manus omnis 

fraude loci et noctis, subito turbante tumultu, 

oppressum rapit et conantem plurima fruslra. 

quid faciat? qua vi iuvenem» quibus audeat armis 

eripere? an sese medios moriturus in enses 400 

inferat et pulchram properet per volnera mortem? 

ocius adducto torquens hastiie lacerto, 

suspiciens altum, Lunam sic voce precatur: 



TESTIMONIA. 



397 scbol. Veron. 102, 3 398 ^ac conantem p. f. ' Priscianus 

1183 399 sq. *quid . . . eripere' Macrobius Sat. IV 6, 12 Seryius 

Aen. IV 283 401 ^et ... mortem' Arnsianus p. 255 L. ^pnlchram 
. . . mortem' Asper 115, 18 402 Nonius 246, 29 cf. schol. Veron. 102, 
10 K. 403 Priscianus 1034 P. 



VARIA LECTIO. 



395 TVM M lum y aurir (a m. 2) y 396 euriaiam hc 397 

LOGI- M : nuUa interp. in P ^Balerius: fraude ioci polesl per se legiy 

deinde subiungi et noctis suhito t. t. . . . sed el alio modo haut absurda 

disiinctio, fraude loci et noctis, deinde suhito lurhante tumultu' schoL 

Veron, 'fraude loci et noctis. . . quidam noctis suhito turbante tumultu 

legunt* Servius. 398 'oppressum rapit: hoc est quem iam manus 

omnis rapit; nam male quidam videt rapi accipiunt. Quod si admiseris, 

vacat quem iam manus omnis* Servius rapiunt Peerlkampus et] 

ac Prisciani exempl. 399 quid faciat] heu quid agat? Servius Aen, 

D t . 

IV 283 QUI M facia (a post. in ras.) h iuueue (e post. in ras.) b 

armis V 4O0 mediof (o in ras.) h HOSTIS MRb : cf.WbW 

W)stis V ^quidam in enses legunt et melius hoc putant quam iu hostes* 

Servius 401 cf. ge. IV 218 Aen. XI 647 PVLCRAM Vc 

PROPET R ET (ERE in ras.) P properet per] propter Arusiani cod. 

V 

uolnera/ WL^ERA MPBbl XulneraV uulnerecl 403 allum.Lunam 
Bergkius ind. lect. Bal. aesl. 1860 p. VIII ALTAM LVNAM- ET MPybcmrf; 
ALTAM AD LVNAM ET RV altam luuam et cum interpunctione post et 
voculam Priscianus, eodemque artificio 'adfectatam structuram^ ex- 
plicare Asper studuil, altam Lunam deleto et {cf VI 186) ante Pierium. . 
Servari possit et, si vel v. 402 torquet scrihas (et proposuit torquetque 
Wagnerus lectt. Verg. 355) vel dissecto v. 403 post lunam duo hemi- 
stichia cum verbo finito additurum fuisse poetam staiuas. Quamquam 
quid addere poiuerit nescio. Tuetur et copulam comparaio Bom, IL 



▼BRGIIil AENEI8 IX 143 

'to, dea» tu praesens nostro sac4»iTe labori, 

astroriiin decus et nemorum Latonia custos. 405 

siqua tuis umquam pro me pater Hyrtacus aris 

dona tulit, siqua ipse roeis venatibus auxi 

suspendive tholo aut sacra ad fastigia fixi: 

hunc sine me turbare giobum et rege tela per auras/ 

dixerat, et toto conixus corpore fernim 410 

conicit: basta volans noctis diverberat umbras 

et venit abversi in tergum Sulmoois ibique 

frangitur ac fisso transit praecordia ligno. 

volvitur ille vomens calidum de peclore flumen 

frigidus et longis singultibus ilia pulsat. 415 

diversi circumspiciunt. hoc acrior idem 



TESTIMONIA. 



404 Servins Aen. X 421 cf. schol. Veron. 102, 16 405 ' astroram 
. . . nemomm' Anisianus p. 222 L. 406 sq. 'siqua . . . tulit' Dona- 

tus ad Ter. Andr. I 5, 57 408 *sacra ... fixi' Servius Aen. III 287 
XII 768 412 sq. *et . . . frangitur' schol. Hor. serm. II 1, 14 

412 'et . . . Sulmonis' Nonius 414, 9 Servius Aen. X 717 413 Pris- 

cianus 1272 414 sq. ^volvitur . . . frigidus' Nonius 311, 8 lalius 

Rufinianus p. 236 R. 414 Nonius 263, 17 416 Macrobius Sat. VI 

1, 36 . ^ 



VARIA I.ECTIO. 



XXII 247 Naekius in Caionis Dir. p, 299 UOCE, in mg. FORTE (m/ 

VI 186) M ore y2 (uoce yl) m : cf. I 614 II 524 XI 123 PRECa/t/r V 

404 SVccmRRE labori V fuccurre.. y fuccurri. h\ 405 LA- 

TONia CV^toS V 408 Sufpendiu&olo y kT P 409 Nuuc hi 
410 CONISVS R 411 hafta (f in ras.) b 412 ADUERSI MPRyhc^, 
Nonius, Servius. aversi Roitend. sec. * tergum pro tergus diodt . . . 
ui intelligamus hastam in sculum venisse ei illic esse coUisam, ui fran- 
gitur sii coUidilur, fisso scuti ligno eiiam praecordia penetrasse: aliler 
non procedit. . . . alii re vera in tergum voluni esse percussum , quod 
falsum esi. Nam quomodo ante fissum lignum esset et sic praecordia 
peneiraia? sciendum iamen, locum hunc unum esse de his quos inso- 

u 

lubiles diximus supra' (363) Servius f.Inaonirc 413 hac c 

FESSO P\ trausit] S in ras. R 414 Soluilur ut vid. b\ : cf 433 

FLUMEr M flumen (1 in ras) b 415 PVLSANT R plufal bl 

vs 
416 CIRCVMSPICIVENT (E era<^.) P ACRIOR MP\ ACRIVS Plyl 

(acrior y2) 



144 VBRGILI AENBIS IX 

ecce aliud soniiiia telimi librabal ab aare. 

dum trepidaot, it basla Tago per tempus utrumqoe 

stridens traiectoque baent tepefacta cerebro. 

sacTit atrox Volcees nec teli conspicit oa«|oam 420 

auctorem nec qno se ardens inmlttere possit. 

'lu tamen interea calido mihi sanguine poenas 

persolves amborum' inquit; simul ense reduso 

ibat in Euryalum. tum vero exterritus, amens 

conclamat Nisus, nec se celare tenebris 425 

amplius aut tantum potuit perferre dolorem. 

'me me (adsum qui feci), in me cooverlite ferrum, 

Rutuli! mea fraus omnis; nibil iste nec aosns 

nec potuit (caelom boc et conscia sidera testor), 

taotum infelicem nimium dilexit amicum/ 430 

talia dicla dabat; sed viribus ensis adactus 



TBSTIMOHIA. 



417 Servlas Aen. II 231 418 Nonias 408, 6 'it . . . atrnmqae* 
gerviafl Aen. IV 56 Priscianus 1101. 1184.1185 'tempas' Charisioa 21 
422 sq. *ta ... persolves* Macrobiaa Sat. VI 1, 15 423 sq. ^simal 
. . . Earjalam' Donatns ad Ter. Andr. I 5, 16 427 sq. *me . . . 

omnis* Charisias 251 Diomedes 441 P. Beda de trop. 377 C. ^me 

me . . . Rutoli' Claadius Sacerdos I 140 427 Donati ars III 5, 2 

*me me . . . feci' Priscianas 1036 Probi inst. I 0, 1 Inlias Rafi- 
nianas p. 233 B. Pompeias 459 schol. Persii 111 Servias Aen. VIII 144 

430 'nimium d. a.* Servius de fin. 5 p. 494 Endl. (1803. 1812 P.) 
Beda de metr. 2359 P. 431 sq. 'sed ... costas' Nonius 243, 22 



VARIA LECTIO. 

417 ALIUT Jlf/>y TELVMSVMMA i>6c AVRaE i> aurae y2 
418 IT MRybc, Nonii exempL^ prohavit Lachmannus Lucr. 2c9 IIT Py 
volal Montalb., Priscianus : c/*. 411. 698 XII 923 419 hae.fit (f. e. 

haefnt) y TEPEFACTO Pyl 420 UOLCENS M uulfenr c conpicit b 

UMQUA"^ M ufqua in ras. b 421 NE^ M IMMITTERE MR 

io 

423 quid y^ quit y\ reclufo (lu in ras.) b relicto Donati exempl. 
reduclo Burmannus : cf. XI 605 424 Euryalum propere Donatus 

amens] MENS R 426 lahorem m 427 ^E ME M 428 rutili c 
NEQVE R 429 HAEC Pi 430 niroium (um in ras.) b 431 adactuf 
enfif c 



YERailil AENEIS IX 145 

iraDsabiit costas et candida pectora rumpit. 

volvitur Euryalus ielo, puiclirosque per artus 

it cruor^ ioque umeros cervix conlapsa recumbil: 

purpureus veluti cum flos succisus aratro 435 

langiiescit moriens lassove papavera collo 

demisere caput, pluvia cum forte gravantur. 

at Nisus ruit in medios soiumque per omnis 

Volcentem petit, in solo Volcenle moratur. 

quem circum glomerati hostes iiinc comminus atque hinc 440 

proturbant. instat non setius ac rotat ensem 

fulmineum^ donec Rutuli clamantis in ore 

condidit advorso et moriens animam abstulit bosti. 

tum super exaniroum sese proiecit aniicum 

confossus placidaque ibi demum morte quievit. 445 



TESTIMONIA. 



433 sq. *volvitur . . . cruor' Macrobius Sat. IV 6, 14 435—437 

Macrobius Sat. V 10, 13 435 ^purpureus v. c. f. ' Asper 115, 11 

Probus de nom. p. 222 Endl. 436 sq. 'lasso . . . caput' Nonius 341, 7 

440 *quem . . . hostes^ Servius Aen. IV 154 442 sq. *donec . . . 
advorso' Nonius 459, 5 444 diff. vocum 3 p. 226 £ndl. 



VARIA LBCTIO. 



432 TRANSABIIT B, Siatius Theh, H 9 Iranfadiit bc TRANSADIGIT 

G 

Py, Nonius : cf. XII 276. 608 TRANSADIBIT M PECTORACANDIDA 
Rm ru.pit b RVPIT Rc 433 Soluitur ui vid, b\, SckraderuSy non 
male : cf. 414 IV 530 et X 590 XI 640 eurialur bc leto om, Macro- 
hii exempl, loeto (o post. in ras.) b pulcrof c ALTUS Ml 434 
ID Pyi ut vid, humerof yc CONLABSA MP conlapfa . b 435 

PVRPVREOS (0 corr, in V) P 436 laxo Macrobii Salish. 437 capud c 

s 
438 AD MPy medio c 439 UULCENTEM M Vt*fcenlem c 

uulfcenle c 440 oftef y HINCOMMINVS R ATQ- HINC literis mi- 



N 



norihus M 441 PROTURBAT My iuftit c fotiuf 61 442 

FVMINEVM P FulminG b nitili c hore c 443 advorso Nonius 

ADVERSO libri abftulit (abftu m ra$,) b . HOSTP P 444 IFUM M 

EXANIMUM Mcil^ exanimu (u m ras.) b exanimem y EXANIMEM />/?, 

diff-, vocum PROIICIT P 445 CONFOSUS M confoffof y 

BIBBECK, VEBGIL. III. IQ 



146 VERGIT^I ABNEI8 IX 

Fortunati anibo! siqaid mea carmina possant, 
nulia dies umqnam memori vos exlmet aevo, 
dum domus Aeneae Gapitoli inmobile saxum 
accolet imperiumque pater Romanus babebit. 

Victores praeda Rutuli spoliisque potiti 450 

Volcentem exanimum flentes in castra ferebant. 
nec minor in castris luctus Rhamnete reperto 
exsangui et primis una tot caede peremptis, 
Serranoque Numaque. ingens concursus ad ipsa 
corpora seminecisque viros tepidaque recentem 455 

caede locum et plenos spumanti sanguine riv^s. 
adgnoscunt spolia inter se galeamque nitentem 



TESTIMONIA. 



446—449 Seneca epist. 21, 5 447 Priacianns 748 scbol. Hpr. 

carm. I 32, 3 448 sq. *dain . . . accolet' Donatus ad Ter. Andr. I 4, 3 
schol. Hor. carm. IH 30, 9 448 'Capitoli i. s.' Lactantins de falsa 

relig. I 20 455 sq. ^tepida . . . locum' Macrobios Sat. YI 6, 3 



VARIA liECTIO. 

446 QVIT PR 447 uof (f in ras.) b 448 dom* (o in ras.) h 
IMMOBILE Rhc 449 AcMOLET P ACCOLLET M 450 nitiii h 

451 uolceulem (f m. rec.) h UULCENTEM M Vulfcenlem c EXANIMEM 
PRyc 452 ramifete c 453 EXANGUI M Exfangui . . et (et m. rec) b 
EXSANGVEM R ET m. 2 add. P perepmtif y peremtif (e post. in 

E no 

ras.) b 454 SARRANO M NVMA (MA in ras.) P numaq: {sup. m. 2) 
h Lamo Schraderus conl. 334 Remo suspicari aliquem posse monet 
Heynius conl. 330. ' decima antapodosis , quae fit quotiens commemo- 
ranlur ea quae non sunt ante praedicta. neque Numam induxit occi- 
sum' Servius Aen. IX 454. Quoniam Numa ad ^multam' illam ^sine 
nomine plebem' (343) referri omnino non potesl, vix dubilo quin poeta 
aut hic Lamoqde aut v. 334 Numamque scripturus fuiSset^ si absolvis- 
set poema. Et alterutrum fuisse qui corrigendo inferrent docent lihro- 
rum h ad v. 334 et P ad h. /. scripturae. 455 feminecef hc tepicia 

V 

(te m. 2 in ras.) b tepida. y2 TEPIDAM M TEPIDVM PRy\ RECENTI 
Py\ : cf Vin 195 'tepidaque recenlem Caede locum hypallage est 
pro tepidum locum recenli caede. Unde multi legunt tepidumque recenti 
Caede locum' Servius. tepidaque receutem testatur Servius apud Ma- 
crobium 4^6 PLENOS Ryc PLENOS P pleno"^ b PLENO Mijj fpu- 
manti y fpumanti. h SPVMANTIS MPR^, Servius 457 Agnofcunt bc 



YEROILI AENEIS IX 147 

Messapi et multo phaleras sudore receptas. 

£t iam prima novo spargebat lumine terras 
Titboni croceum linquens Aurora cubile: 460 

iam sole infuso, iam rebus luce retectis 
Tnrnus in arma viros, armis circumdatus ipse, 
suscitat, aeratasque acies in proelia cogit 
quisque suas Tariisque acuunt rumoribus iras. 
quin ipsa arrectis (visu miserabile) in hastis 465 

praefigunt capita el multo clamore secuntur 
Euryali et Nisi. 

Aeneadae duri murorum in parte sinistra 
opposuere aciem (nam dextera cingilur amni) 
ingentisque tenent fossas et turribus altis 470 

stant maesti; simul ora virum praefixa movebant, 
nota nimis miseris atroque fluentia tabo. 



TE8TIKONIA. 



459 sq. Mftcrobias Sat. Y 9, 11 459 Nonins 405, 8 465 sq. 

'qain . . . capita' Seryius Aen. II 558 468 sq. ^miiroram . . . amni* 

Priscianas 766 Servins Aen. IX 238 ^mororam . . . aciem' Seryius 
Aen. Vn 31 



VARIA LECTIO. 

h , h 

458 paleraf b 460 Titoni y Tiloni c LIQUENS^f 461 lamq. c 

T 

462 uirof (of in ras.) b ClRCVMDAgVS P circumdatuf (f in ras.) b 

463 praelia bi 464 SUAS M SVOS PRybc * quisque suos. scil co- 
miies. nam plenum est aeralasque acies' Servius Paris. et Begin. 
suos ut recte se kaberet, v. 463 cogunt scribendum fuisse concedo 
Wagnero quaest. Verg. XVI 2 465 om. P, m. rec. in mg, add., habet 

SE 

Servius. Quin b2 Tum, ut vid., bl arectif yb BflRABILE M 

V 

mirabile Servii Aen. II 558 exemph haftif (a in ras.) b 466 fequn- 

X 
tur h 467 nifi (iFi in ras.) b 468 AENEADE M Aeneade y in 

E 
om. R 469 Obpofuere ybi DEXTRA My DEXTRA Rb, Prisciani ra 

AMNI-S P Ablativum amni teslantur Priscianus et Servius. 

470 q: suprascr. b 471 MAESTI suprascr. m. rec. P VIDEBANT 

Py uidebant, in mg. m. rec. Ai mouebant, c 472 NOTAniMIS {corr. 

n. rec.) P miferi^ y 

10* 



1 48 VEBOILI AENEIS IX 

Interea pavidam volitans pinnata per urbem 
nuntia Fama ruit matrisque adlabitur auris 
Euryali. at subitus miserae calor ossa reliquit, 475 

excussi manibus radii revolutaque pensa. 
evolat infelix et femineo ululatu, 
scissa comam, muros amens atque agmina cursu 
prima petit, non illa virum, non illapericli 
telorumque memor; caelum dehinc questibus implet: 480 
'hunc ego te, Euryale. aspicio? tune ille senectae 
sera meae requies, potuisti linquere solam, 
crudelis? nec te, sub tanta pericula missum, 
adfari extremum miserae data copia matri? 
heu, terra ignota canibus data praeda Latinis 485 

alitibusque iaces, nec te, tua funera mater 



TBSTIMONIA. 



473 ^pennata' schol. Lucani I 471 . 474 sq. 'nuntia .. . Eniyali' 
lulius Ruiinianus p. 253 R. 474 ^matris . . . auris' Diomedes 429 
476 sq. ^excussi . . . inf-elik' Macrobius Sat. IV 1, 5 476 Quintilianns 
VI 2, 32 Nonius .298, 30 477—479 'evolat . . . petit' Priscianus 1105 
478 ^scissa c' Cledonius 1884 .Servius de ult. sjll. 1802 Sergius in Donat. 
1830 P. lulius Rufinianus p. 248 R. schol. Hor. serm. 11,5 Seryius Aen. 
VI 281 cf. Terentianus Maurus 1103 481 *hunc . . . aspicio' Charisius 
240 Donatus ad Ter. adelph. III 2, 14 Servius Aen. I 253 n 554 IV 237. 
674 VIII 427 X 670 XI 16 482 sq. 'potuisti . . . crudelis' Servius 

Aen. IX 289 485 ^canibus . . . marinis' Seneca epist. 92, 34 

486 sq. ^nec . . . lavi' Macrobius Sat. VI 2, 21 *nec . . . oculos' 

Donatus ad Ter. adelph. IV 2, 52 schol. Lucani V 280 (om. *te' et 
*mater') *nec . . . produxi' Nonius 372, 30 schol. Lucani II 298 



VARIA LECTIO. 

I 

473 pennata ctp, schoL Lucani 474 AURAS M 476 Euriali b 

A 

AD Pylhl AC R fubili hl (fubiluf 62) MSERE M mifere y\ 
476 expulsi Macrohii exempl. exc. Med, 2 RENSA (R corr. in P) P 

["enfa y 477 FIMINEO Pi ululat. 61 478 ADQVE R 480 QVAE- 

- A 

STIBVS R 481 euriale bc afpiceo 61 ILLA R 482 MEE M 

VM 

ftEREQVlES M 484 Affari c EXTREMIS P EXTREMIS M extrema % 
485 Neu 61 date Meniel alL, % 486 TE TVA FVNERA MPRybc, 
Servius, schoL Luc, Nonii Donati Macrobii exempl - te in tua funera 
Pseudodonatus enim lua funera MoreL sec. ego tua funera Parrhas. 
te ct tua funera Heumannus tristia funera Burrhannus fletu funera 



VERGILI AENEIS IX 149 

produxi pressive oculos aut yolnera lavi, 

veste tegens, tibi quam noctes festina diesque 

urgebam et tela curas solabar anilis. 

quo sequar? aut quae nunc artus avolsaque membra 490 

et funus lacerum tellus habet? hoc mihi de te, 

nate, refers? hoc sum terraque marlque secuta? 

figite me, siqua est pietas, in me omnia tela 

conicite^ o Rutuli, me primam absumite ferro; 

aut tu, magne pater divom, miserere tuoque 495 

invisum hoc detrude caput sub Tartara telo,. 

quando aiiler nequeo crudelem abrumpere vitam.' 

hoc fletu concussi animi, maestusque per omnis 

it gemitus: torpent infractae ad proelia vires. 

illam incendentem luctus Idaeus et Actor 500 

Ilionei monitu et multum lacrimantis luli 



TESTIMONIA. 

487 sq. * prodoxi . . . tegens ' ^Nonius 435, 5 * pressive . . . tegens ' 
Nouius 364, 29 *nec vulnera . . . tegens' Servius Aen. IV 683 

488 sq. ^tibi . . . urgebam* Nonius 418, 14 493 ^figite . . . pietas' 

Servius Aen. X 676 494 *me ... ferro' Servius Aen. XI 895 

495—497 Servius Aen. II 645 495 ^aut . . . miserere' Diomedes 412 



VARIA LECTIO. 

Peerlkampus , ingeniose, te tua funere Peirus Bemhus taeda funera 
Hoffmannus. Lihrorum scripluram cum Catroeo sic inierprelor : nec 
te, immo tua funera, produxi. Conira tua funera . . . tegens coniunxit 
Ladevicus posiiis 488 sq. ante 487. 487 praeffi y VOLNERA (0 

TE 

corr. in V) P VVLNERA MRybcm funera Macrobii Par. 1 488 VES 

R QVOD R 489 urgebam y Urguebam 61 anilef y ANILES 

MW2c 490 aut quael alq- c AVOLSA (0 corr, in V) P AVVLSA 

V c 

Hylbc 491 FUNES M 492 referf (f m. 2) y HO i> 494 PRIMUM 
Pi 495 summe Servius Aen, II 645 DIVOM (0 corr, in V) P diuum 
yhc 496 capud c 497 NEQO R 498 fl&um yl - meft' m. rec. in 
ras. c maestos Meniel. pr, m. 1 499 IT (T m. ani. corr. ex N) P 

m 

genituf b infractae ad proelia vires] AEADPROELLAlV in ras. R 

infacte (f corr, ex t vel c vel r) y praelia b 500 sq. ordine inverso 
ybc 500 IDEUS Mb AVCTOR R 501 om., sed ima pag. m. ant. 
add. P, inierpretatur Servius 



1 50 VURGILI AENEIS IX 

corripiunt interque manus sub tecta reponunt. 

At tuba terribilem sonitum procul aere canoro 
increpuit; sequitur clamor caelumque remugit. 
adcelerant acta pariter testudine Volsci 505 

et fossas implere parant ac vellere vailum. 
quaerunt pars aditum et scalis ascendere muros, 
qua rara est acies interlucetque corona 
non tam spissa viris. telorum effundere contra 
omne genus Teucri ac duris detrudere contis, 510 

adsueti longo muros defendere bello. 
saxa quoque infesto volvebant pondere, siqua 
possent tectam aciem perrumpere: num tamen omnis 



TESTIMONIA. 



503 sq. *at ... increpuit' Nonius 329, 23 Diomedes 498 P. Servius 
Aen. XI 474 503 Isidorus orig. III 19, 2 XVIII 4, 4 Terentianus 

Maurus 1855. 1912 Beda de metr. 2375 Marius Victorinus 2520. 2565 P. 
Marius Plolius p. 248. 250. cf. 285 G. Atilius Fortunatianus p. 339 Mal- 
lius Theodorus p. 551 G. *at . . . procul' Marius Victorinus 2564 P. 

* tuba . . . aere recurvo ' Augustinus de mus. IV 26 505 Nonius 

243, 29 508 Nonius 379, 23 ^unde spissa corona' Terentianus 

Maurus 1103 Sergius 1830 P. 510 'ac . . . contis' Nonius 556, 2 
511 Arusianus p. 211 L, 513 sq. ^omnes . . . casus' Augustinas de 

gramm. 2016 P. 



VARIA LECTIO. 



T f 



502 CORRIPIVN P manu c reportaDt 6, ut VII 574 : cf. IV 391 

M. 

VII 220 503 SONITVM P SONITU M procul] dedil libn quidam 

Isidori XVIIl 4, 4, Marius Victorinus 2565, ut saepissime, velut XI 799. 

aere recurvo praecepiorum suorum causa Terenlianus Maurus, 

item Augustinus : cf. VII 513 excilal horrida Beda 505 ATCELERAKT 

M Acceleranl bc uolci y uolfci (fci in ras.) b 506 INPLERE Py 

p 

UELLERE M PELLERE R :cf 519 UALLUM M vellere vallum legit 

s 
Servius 507 ADITVS Py CALIS P 508 RARASEST P : voluitne 

rarast? infloc& c 509—528. 530—535 F fol LXXIII 509 uirif 

(f e corr,) y 610 Omnem y\ 512 infefia c UOLUERANT M\ 

• • pere 

513 PERRVMPERENT F perrQ b num] CVM libri quam lo Schra- 
derus OMNES P-l omf c 



VERGILI AENEIS IX 151 

ferre iuvat supter densa testudine casus? 

nec iam sufficiunt. nam qua globus imminet ingens, 515 

immanem Teucri molem Yolvontque ruuntque, 

quae slravit Rutulos late armorumque resolvit 

tegmina. nec curant caeco contendere Marte 

amplius audaces Rutuli, sed pellere vallo 

missilibus certant. ' 520 

parte alia horrendus visu quassabat Etruscam 

pinum et fumiferos infert Mezentius ignis; 

at Messapus ecum domitor, Neptunia proles, 

rescittdit vailuin et scalas in moenia posclt. 

Vos, Calliope, precor, adspirate canenti, 525 



TESTIMONIA. 



514 Donati ars II 16, 5 Arnsianus p. 261 L. Priscianus 1101 P. 
*ferre . . . testudine Pompeius 403 L. *8ubter d. t.' Alcnini gramm. 

2141 P. 518 sq. *nec ... Rutuli' Servius Aen. XII 786 524 Ser- 
vius ge. I 264 525 Priscianus 731. 821 Donatus ad Ter. hec. IV 4, 

42 lulius Rufinianus p. 252 R. schol. Hor. carm. III 4, 3 Servius Aen. 

IX 258 XI 664 * vos . . . precor ' Claudius Sacerdos 89 Servius Aeu. 

X 188 



YABIA LECTIO^. 

I 

514 iuuat Menieh alt., %, Prisciani co, Arusiani cod, IVVAT (IVV 

V 

m, rec, in ras., V alt. corr. ex A) F iubat c iubat y, Prisciani Sangall. 

A * 1 E 

et Carolir. IVBET P iubet Donatus, Prisciani Bamh, Grut. LUBAT M 

fed qua 

LIBET Bbm, Augustinus SUBTER FMPybe 515 NEC M nam 

globuf (nam eras.) y 516 Inmanem b VOLVVNT FMRbc uohint y 
VOLVNT P 517 Volscos Peerlkampus armorum] MVRORVM F 

518 Tecmina b CVRRANT F CU/RANT My marti b 521 orren- 

dufy VISVMi?' ETRVSCA^i?^ 522 INFER^ Jlf MEZZENTIVS « 

ignef y IGNES FP2Rbc 523 at suprascr. y AD P Al (A m. 2 in 

n 

ras.) b EQVvM P equum ybc 524 Refcidit b Refcin.dit c scalas 

A 

in] SCALIS AD (SCAL m. 2, item reliqua , quorum loco m, 1 scriptum 

in 

fuisse videiur IMAS) P fcalaf ad y fcalaf in (in m. 2 in ras.) b fcalaf ad 
c, Servius ge, 1 264. Forlasse poeta scalas iam ad scripserat. monia c 

525 iJf a c CALIOPE M PRAECOR FM ADSPIRARATE P 



152 VERGILI AENEIS IX 

quas ibi tum ferro strages, quae funera Turnus 
ediderit, quem quisque virum demiserit Orco; 
et mecum ingentis oras evolvite belli. 

Turris erat vasto suspectu et pontibus altis, 530 

opportuna loco, summis quam viribus omncs 
expugnare Itali summaque evertere opum vi 
certabant, Troes contra defendere saxis 
perque cavas densi tela intorquere fenestras. 
princeps ardentem coniecit lampada Turnus 535 

et flammam adfixit lateri, quae plurima vento 
corripuit tabulas et postibus haesit adessis. 
turbati trepidare intus frustraque malorum 
velle fugam. dum se glomerant retroque residunt 
in partem, quae peste caret, tum pondere turris 540 

procubuit subito el caelum tonat omne fragore. 



et meministis enim, divae, et memorare potestis. 529 



TESTIMONIA. 



528 Macrobius Sat. VI 1, 18 535 Isidorus orig. IX 3, 21 Aldhel- 
nius de re gramm. in A. Mai auct. class. V 590 537 ^et ... adesis' 
Priscianus 892. 893 Arusianus 233 L. ^ postibus h. a.' Servius Aen. 

IX 762 539 sq. 'dum . . . caret^ Arusianus p. 258 L. 



VARIA LECTIO. 

526 SIBI R TVM FRh TVNC MPyc 528 ingentef el 
I 
EUOLUITE M 529 = VII 645 : om. FMPyhemi\> , non legii Servius 

{nam quod ad h. v. in interpolatis lihris saeculi XV , velut Bononiensi, 

extat seholion deesl in Paris, Regin.) MORARE R 530 fubfpecu c 

531 Oportuna hc omnif y\c 532 ITALIS R 533 TROESACRI 

CONTRA R 534 INTVRQVERE Pv INTORQUE •.*.• RE M FENEStRAS 

P 535 TrINCEPS M LAMPAD^ P 536 QVaE P 537 ponlibus 
lo. Schraderus ADESIS Pyh, testanlur Servius et Priscianus (adessis 

HA 

Prisciani Sangall Grut. Carolir.) ADHESSIS R ADESIS M ad . efif c 
adhaesis Arusiani Gud. aenis eiusdem Amhr. 538 malorum (I corr. 



ex i) y 539 RETR P 540 pefte (e pr. in ras.) h poste Arusiani 
c 

cod. ^ARET M tum] T in ras. P turr . . f 61 



YEROILI AENEIS IX 153 

semineces ad terram, immani mole secuta, 

coDfixique suis telis et pectora duro 

transfossi ligno veniunt. yix unus Helenor 

et Lycus elapsi. quorum primaevos Helenor, 545 

Maeonio regi quem serva Licymnia furtim 

sustulerat vetitisque ad Troiam miserat armis, 

ense levis nudo parmaque inglorius alba; 

isque ubi se Turni media inter milia vidit, 

liinc acies atque hinc acies adstare Latinas: 550 

ut fera, quae densa venantum saepta corona 

contra tela furit seseque haut nescia morti 

inicit et saltu supra venabula fertur, 

haut aliter iuvenis medios moriturus in hostis 

inruit et, qua tela videt densissima, tendit. 555 

at pedibus longe melior Lycus inter et hostis 

inter et arma fuga muros tenet altaque certat 

prendere tecta manu sociumque attingere dextras. 

quem Turnus, pariter cursu teloque secutus. 



TESTIMONIA. 



544 *Helenor' Probi inst. II 1, 33 546 sq. Macrobius Sat. V 12, 9 
548 Nonius 554, 24 ^parmaque i. a.' Servius Aen. VII 796 

551—553 Macrobius Sat. V 13, 25 553 'supra v. fi* Nonius 555, 29 

557 sq. * alta . . . dextras ^ Priscianus 743 559 sq. * quem . . . 

victor' Nonius 329, 17 



VARIA LECTIO. 

542 Seminecaef yl AT i> TERRA P fMMANl P inmani c 

544 ligno] N fort. in ras. R eieuor c 545 om., m. rec. in mg. add. 

I 

y, legit Servius. LHCUS M licuf (1 in ras,) h corum c PRIMAE- 
V#S P PRIMAEVVS MRc pri . m . . uf 6 1 elenor c 546 Meonio h 
quem (e m. 2, corr. forl. ex a) y SERVAT R licimnia c 547 AT 

M\P 548 leui iVoniV (0 exc. Bamb. nodo b 550 Hic c ADQVE 

H 551 fepta c 552 fuit y2 R V IT (V in ras.) P ruit yi . HAVD 

MPybc NECIAMORTI R MORTIAI^CU P 553 SV^PRA P 554 

Haud bc moriturof b nOSTES R 555 QUAfi M uidit b\ 
556 AD ^lcl melior (li in ras.) b licuf bl 557 Post arma interp. 
P 558 saxa Moret. pr. DEXTRA R 



154 VERGHil AENEIS IX 

increpat his viclor: 'nostrasne evadere, demens, 560 

sperasti te posse manus?' simul arripit ipsum 

pendentem et magna muri cum parte revellit: 

qualis. ubi aut leporem aut candenti corpore cycnum 

sustulit alta petens pedibus lovis armiger uncis 

quaesitum aut matri multis balatibus agnum 565 

Martius a stabulis rapuit lupus. undique clamor 

tollitur: invadimt et fossas aggere compient; 

ardentis taedas alii ad fastigia iactant. 

nioneus saxo atque ingenti fragmine montis 

Lucetium portae subeuntem ignisque ferentem, 570 

Emathiona Liger, Gorynaeum sternit Asilas, 

hic iaculo bonus, hic longe failente sagitta, 

Ortygium Caeneus, victorem Gaenea Turnus, 

Turnus Ityn Cloniumque, Dioxippum Promolumque 

et Sagarim et summis stantem pro turribus Idan, 575 

Privernum Capys. hunc primo levis hasta Themillae 

strinxerat^. ille manum proiecto tegmine demens 



TESTIMONIA. 



560 sq. ^nostrasne . . . manus' Nonius 294, 5 563^567 Macro- 

bius Sat. V 12, .12 566 'Martius . . . lupus' schol. Hor. carm. I 17, 9 
Servius Aen. I 273 569 * atque . . . montis ' Charisius 105 P, 

571 *Corinaeum s. A.' Macrobius Sat. V 15, 10 576 sq. * hunc . . . 

strinxerat' Nonius 403, 12 



VARIA LECTIO. 

r 
563 cygnu c 565 malri y MATRIS Rc 567 fossas] FOSSAS 

ADQ- R CONPLENT Py 568 ARPENTES R 569 ADQVE R 

INGENTiS M FRAGMENE ut vid. R 570 SVBEVNTEM IGNES Ryl 

M 

fubeuntem igne h SVBEVNTE -G^MINIS (E ante G corr, ut vid, in I, m 
mg, m. rec, iguef) P 571 EMAThIONA P CORYNEVM MRy cori- 

neum c Sed Asilas demum X 175 cum Aenea Tuscis ab oris advenire 

1 
narratur. 573 Ortigium 61 Ortigeum cl 574 ITYN PRybc TYN M 
Itym Mcntel. alt., % DIOXIPPUMQ- R dioxipfum yl promulum yb\c 
575 ETSAGARIMETET P IDAM Pybc 576 capif c capyi yl 

THEMILLE M temille b temiUe c bll STRIXERAT R tecmine c 



VERGiLI AENEIS IX 1 55 

ad volnus tulit; ergo alis adlapsa sagitta 

et laevo infixa est iateri manus abditaque inlus 

spiramenta animae letali volnere rupit. 580 

stabat in egregiis Arcentis fiiius armis, 

pictus acu chlamydem et ferrugine clarus Hibera, 

insignis facie, genitor quem miserat Arcens, 

eductum Hatris luco Symaethia circum 

flumina, pinguis ubi et placabilis ara PaUci: 585 

stridentem fundam positis Mezentius hastis 

ipse ter adducta circum caput egit habena 

et media adversi liquefacto tempora plumbo 



TESTIMOKIA. 



580 Aldhelmus de re gramm. in A. Mai auct. class. Y 587 4e- 
tali V.' Augustinus de gramm. 1981 581 — 585 Macrobius Sat. V 19, 15 

581 Arusianus p. 262 L. 582 'pictus a. c. ' schol. Persii 1 18 
Hor. serm. I 1, 5 *ferrugine c. H.' Isidorus orig. XIX 28, schol. 
Hor. epod. V 21 Servius Aen. XI 772 ge. I 466 583 schol. Veron. 
82, 8 587 Nonius 243, 11. 246, 28 588 sq. Priscianus 890 
588 Miquefacto t. p.' Servius Aen. I 44 



VARIA LBCTIO. 



578 At yl uolnuf y VVLNVS Bhc fagitla e (e in ras.) b fagitta 
eft c 579 INFIXA EST MRhc : cf, 1 45 ADFIXA EST Py, ut Ovidii 

metam. XII 387 AT^ADDITA (D pr. corr. in B) M a.ditaque h 

580 SPIRAMENTAniMAE P Spiramentanimae y uoluere y VVLNERE 
Rhc rumpit hmx 581 sqq. cf. VII 762 sqq. XI 769 sqq, aegregiif 
y 582 Picthuf y CLAMYDEM My2h clamidem ylc hybera h 
583 miserat, Arcens interpungi iuhei Servius, quo filii quoque nomen 
commemoretur 584 matrif y, Macrohii exempl. MARTIS MPRhil^, 

r V 

Servius mAii^ c loco c lucof.hym&hia y SYMETHIA TJf sumoe- 

tia Mentel. pr. fimoethia 62 SHYMETHIA P fimethya c SIMOENTAQVE 

R f...lhia h\ 585 cf VII 764 PALICI Pyhc^, confirmant singula- 

rem numerum Servius et Macrohius PALECI M PAICI R Palicis Peerl- 

kampus Palicum Cerda Palici ul nominativum pluralis commate posi ara 

posilo olim Wagnerus, qui nuper lectt. Verg. 413 genetivum singularis 

defendit Ovidii epist. ex Ponto II 10, 25. Eundem locum et Firmici 

astron. I praef laudaverat Otlo lahnius in philologi I 648 586 PO- 

I H 

SITHS M MEZZENTIVS MR ASTIS M haftif, at armif y ARMS 

Rcm, ut X 52 587 capud c habenas Nonii 243 exempL 588 tem- 

pore cl 



156 YEBaiLI AENEIS IX 

diflQdit ac multa porrectum extendit harena. 

Tum primum bello celerem intendisse sagittam 590 

dicitur ante fjgras solitus terrere fugaces 
Ascanius fortemque manu fudisse Numanum, 
cui Remulo cognomen erat, Turnique minofem 
germanam nuper thalamo sociatus habebat. 
is primam ante aciem digna atque indigna * relatu 595 

vociferans tumidusque novo praecordia regno 
ibat et ingentem sese clamore ferebat: 
'non pudet obsidione itenim valloque teneri, 
bis capti Phryges, et morti praetendere muros? 
en qui nostra sibi belio couubia poscunt! 600 

quis deus Italiam, quae vos dementia adegit? 
non hic Atridae nec fandi fictor Ulixes: 
durum a stirpe genus natos ad flumina primum 
deferimus saevoque gelu duramus et undis, 
venatu invigilant pueri silvasque fatigant, 605 

flectere ludus equos et spicula tendere cornu. 
at patiens operum parvoque adsueta iuventus 



TESTIMONIA. 



593 ^cui . . . erat^ Arusiauus p. 248 L. lulius Bufinianus p. 248 R. 
Pompeius 99 L. Servius ge. III 148 Aen. 1 267 595 Probi inst. I 

11, 1 596 Humidus . . . regno' lulius Rufinianus p. 249 R. 598 

'non p; o. i.' Probi inst. I 8, 6 599 *bis c. P.' Macrobius Sat. IV 

3, 7 lulius Rufinianus p. 272 R. 600 Servius Aen. IV 213 602 

Priscianus 1196 605 *venatu i. p.' Arusianus p. 239, L. Philargyrus 

ge. IV 158 ^silvasque f.* Servius Aen. VIII 94 607 *parvoque a. 
i.' Servius ge. II 168 



VARIA LBCTIO. 

589 hac yl arena c 592 Afchauiuf y 594 talamo b 
595 Hif y ADQVE R 596 Volciferanf yl nou . bi 597 clamore 
. . . rebat b 599 frigef b MORTE Mi Marli %, ' aliquot antiqui ' Pienani, 



AE re 



non male. morti Servius legit. PR^TENDERE M praelende b 

600 pofcant b 601 ITALIAMM P2 lATRlMIAM, ut vid. Pi {ut ATRTOAE 
videatur scripturus fuisse librarius) 603 ab Sprotianus STiRPE P 

A V 

604 SEUO M duro» at feuo c DVRO Py DIRAMUS M 605 fati- 
gant (ti in ras.) b 606 ludif y2 luduf yi 607 cf. ge. II 472 AT 
(A in ras.) b AD PRci 



VERGILI AENEIS IX 157 

aut rastris terram domat aut quatit oppida bello. 

omDe aevom ferro teritur, versaque iuvencupi 

terga fatigamus hasta; nec tarda senectus^ 610 

debilitat vires animi mutatque vigorem: 

canitiem galea premimus, semperque recentis 

comportare iuvat praedas et vivere rapto. 

vobis picta croco et fulgenti murice vestis, 

desidiae cordi, iuvat indulgere choreis, 615 

et tunicae manicas et habent redimicula mitrae. 

vere Phrygiae (neque enim Phryges), ite per alta 

Dindyma, ubi adsuetis biforem dat tibia cantum. 

tympana vos buxusque vocat Berecyitia Matris 



TESTIMONIA. 



608 Nonius 272, 17 609 *omne . . . teritur' Priscianus 1177. 1197 

609 sq. * versa . . . hasta ^ Konius 304, 3 Charisius p. 243 Diomedes 
373. 446 Cledonius 1884 Beda de metr. 2347 P. Isidorus orig. I 33, 12 
Claudius Sacerdos I 115 Pompeius 442 L. 610 Charisius p. 4 
*terga f. h.' Maximus Vict. de fin. 5 p. 457 Endl. Sergii fragm. 9 p. 
198 Endl. Sergius in Donat. 7 p. 478 Endl. (1830 P.) Servius de ult. syll. 
1802 Marius Victorinus 2472 Diomedes 425 P. Martianus Capella III 
278 Pompeius 33. 47 L. 612 *canitiem g. p.' Seneca de otio 1, 4 
Nonius 365, 12 614 Nonius 3, 16 615 *iuvat i. c' Servius Aen. 
VI 643 616 Gellius VI 12, 6 Nonius 350, 22. 536, 22 Aldhelmus in 
A. Mai auct. class. V 530 617 *o . . . Phryges' Macrohius Sat. V 
9, 13 Nonius 3, 18 schol. Lucani V 358 Servius Aen. I 468 IV 215 

*o . . . Phrygiae' schol. luvenalis II 65 617 sq. *ite ... cantum' 

schol. Hor. carm. IV 1, 22 619 sq. *tympana . . . Idaeae* schol. * 

Hor. carm. III 19, 18 *buxu8 . . . Idaeae*^ Servius Aen. XII 764 
619 Cledonius 1896 P. 



VARIA LECTIO. 



P 

608 Aud c DVOMAT P cuatit Nonii exempL opida h 

opida y 609 aeuom y AEVVM MRhc te .rilur y TERRITVR P 

610 ^ERGA M sera Leid, pro varia leciione, 'tarda senectus.-in 
alus sera seuectus * Servius 612 PRAEMIMUS M RECENTES Rc 

H 

613 cf. VII 749 CONPORTARE Pyh et m ras. h 615 COREIS R 

di / 

coreif c 616 ante 615 poni malit Heynius. remicula c 617 Q- 

[corr. inO)M UIRI R frigie h phrigef h 618 Dindima y 

M 

Dindim . a h ADSVETVS (V alt. in ras.) P adfu&uf yl BIFORE MP 
619 Timpana h uocant bcx berecynthia y berecinthia h VERE- 

E 

CYNTHIA R BERECHYNTIA M berechvntia c 



ua y 

M I 



158 yERaiUi aeneis ix 

Idaeae: sinite arma viris et cedite ferro/ 620 

Talia iactantem dictis ac dira canentem 
non tulit Ascanius, nervoque obversus equino 
intendit telum diversaque bracchia ducens 
constitit, ante lovem supplex per vota precatus: 
'luppiter omnipotens, audacibus adnue coeptis. 625 

ipse tibi ad tua templa feram sollemnia dona 
ct statuam ante aras aurala fronte iuvencum 
candentem pariterque caput cum matre ferentem, 
iam cornu petat et pedibus qui spargat barenam/ 
audiit et caeli genitor de parte serena 630 

intonuit laevom, sonA una fatifer arcus: 
ecfugit horrendum stridens adducta sagitta 
perque caput Remuli venit et cava tempora ferro 
transigit. *i, verbis virtutem inlude superbis! 
bis capti Phryges baec Rutulis responsa remittunt/ 635 



TESTIMONIA. 

624 Cledonius 1884 P. 625 Servius ecl. IV 50 627 Macrobius 
Sat. III 5, 8 Servius ge. II 395 Aen. III 21 V 366 *et . . . aras' 

schol. Lucani I 611 634 'i . . . superbis^ Arusianus p. 235 L. 

'verbis . . . superbis' Servius Aen. II 64 635 *bi8 c. P. ' Servius 



VARIA LECTIO. 

620 IDEAE MPRyhc SINETE R ce.dite c caedite yh 'cedite 
. . . aut caedite' Servius 622 obuerfuf equino m. rec. m ras. c con- 
versus equino Dorvill. m. 2 623 m. rec. in mg. add. c INTENDIT 
Pyc ut 590. 665 CONTENDIT MRh ut V 513 XII 815 BRACHIA Mh 

624 SUPLEX M praecatuf y 625 orapf hc annue c 626 AT 

T 

MP folemnia y 627 FRONM P 629 =-- ecl III 87 : om. Goth. 
iert. fpurgat yi HARENAM (ARENA in ras.) R arenam c 630 
AIJDIT R 631 LAEVVM P^Ryh leuum c LETIFER Pycm, ut X 169 
632 Ecfugit «>1 ETFYGIT PJiy2c, Pieriani EFFUGIT Jlfyl 'et fugit. 
melius effugit (efugit Regin. effudit Paris.) * Servius ADLAPSA Py, 

ut 578 et XII 319 elapfa cm 633 CAPVTTREMVLI P CAPUTTREMULI 
M 634 TRANSl^IT P TRANSADIGIT R : cf. XII 276 Tranfiit ut vid. 

yl : cf. 413 XII 926 TRAICIT MutX 400 XI 685 Traicit b Traiecit y2cm 
•I- suprascr. M, eras. h, om. Jfm ii eras. y 635 hec m. rec. in 

ras. c RUTULI^ M rutUif h 



VEROILI AENEIS IX 159 

hoc tantum Ascanius. Teucri clamore secuntur 

laetitiaqiie fremunt animosque ad sidera tollunt. 

aetheria tum forte plaga crinitus ApoUo 

desuper Ausonias acies urbemque videbat, 

nube sedens; atque his victorem adfatur lulum: 640 

'macte nova virtute, puer: sic itur ad astra, 

dis genite et geniture deos. iure omnia belia 

gente sub Assaraci fato ventura resident, 

nec te Troia capit.' simul haec eflatus ab alto 

aethere se misit, spirantis dimovet auras ^ 645 

Ascaniumque petit. forma tum vertitur oris 

antiquom in Buten (hic Dardanio Anchisae 

armiger ante fuit fidusque ad limina custos, 

tum comitem Ascanio pater addidit). ibat ApoUo 

omnia longaevo simUis, vocemque coloremque 650 

et crinis albos et saeva sonoribus arma, 

atque his ardentem dictis adfatur lulum: 



TESTIMONIA. 



Aen. XI 306 641 'macte . . . puer* Nonius 341, 29 schol. Hor. serm. 
I 2, .31 Porapeius 174. 208 L. Servius Aen. XI 855 *sic . . . astra'- 

Seneca epist. 48, 11. 73, 15 642 *dis ... deos* schol. Hor. carm. IV 
5, 1 Servius Aen. I 6 V 45 X 228 644 *nec . . . capit' Servius Aen. 
I 5 VII 158 Vin 363 647 sq. *hic . . . custos' Priscianus 1177 

Servius Aen. I 726 « 



VARIA LBCTIO. 

636 afchaniuf y fequuntur b 638 AETERIA E appoUo y 

640 ADQVE R affatur c 641 sic] hac Seneca epist. 73 642 Diif b 

r 
genitur . b 643 afaraci b refideut (e posL corr, ex u, ut vid.) y 

• • mi 

residunt % 644 TROIANA M affatus m 645 SEMISIT Py\ fenfk c 
SEMITTIT My^lb SEMITTITET R SPIRANTES ilf2 DEMOVET R 
646 FORMA Pfibc forma y FORMAM, sed M posU abras., M: cf. XII 224 

647 ANTIQVOM Pi ANTIQVVM P^Rybc ANTIQVOM M butem c 

qui Servius Aen.l 726 649 Tuuc b Hunc c aDDIDIT (A m. 2 
add.) P 650 sq. : cf. IV 558 sq. 651 CRINES R FLAVOS R, m. 
rec. in ras. c : exVf 559 652 ADQVE R affatur c 



160 YEBOnil AENEIS IX 

'sit satis, Aenide, tdis iDpune Niunanuin 

oppetiisse iuis; primam hanc tibi magnus Apollo 

concedit laudem et paribus non inndet armis: 655 

cetera parce, puer, bello/ sic orsus ApoUo 

mortalis medio aspectus sermone reliquit 

et procul in tenuem ex oculis evanuit auram. 

adgnovere deum proceres divinaque tela 

Dardanidae pharetramque fuga sensere sonantem. 660 

ergo avidum pugnae dictis ac numine Phodl)i 

Ascanium prohibent, ipsi in certamina rursus 

succedunt animasque in aperta pericula mittunt. 

it clamor totis per propugnacula muris, 

intendunt acris arcus ammentaque torquent. 665 

sternitur omne solum telis, tum scuta cavaeque 

dant sonitum flictu galeae, pugna aspera surgit: 

quantus ab occasu veniens pluvialibus haedis 



TESTIMONIA. 



653 *8it 8. A.' Probi inst. I 9, 9 653 sq. 'sit . . . tuis' Priscia- 

nu» 583. 730. 1244 656 *cetera . . . bello' Servius Aen. X 133 

656 sq. 'sic o. A. mortalis visus' Diomedes 373 660 ^pharetram . . . 
sonantem' Servius Aen. IV 149 661 sq. *ergo . . . prohibent' Priscia- 
nus 1123 661 'ergo . . . dictis' Arusianus p. 210 L. 665 ^ameuta- 
que t.' gloss. in Barthii adv. XXXVII 5 666 *8temitur . . . telis' 

Nonius 380, 16 668 sq. * quantus . . . humum ' schol. Hor. carm. III 
7, 6 668 ^quantus ab o.' Probi inst. I 6, 9 - 'pluvialibus h.* schol. 
Hor. carm. UI 1, 24 Serviss ge. I 205 



VABIA LECTIO. 

653 acMide (Ni in ras. irium lit.) b aenidae Probi cod. AENEADAE 
R aeneidae % Aeneide Servius Aenide iestatur Priscianus ' Post telis 
inierp. P IMPVNE Eb NVMANVM (N alt. in ras., m. I fori. LI) P 

numanum (a in ras.) b 654 OPPETUSSE P Opp&iffe y OPPETISSE 
MR tuis] 1 in ras. P appollo y 657 Mortalef c ASPECTV 
MPR afpectu, in mg. ai uifuf y : cf. IV 277 visus Diomedes 658 = 

IV 278 659 Agnouere c procere^ y 661 AC fori. in ras. R ET M 
numina y 664 ID Py ET Ml CLAMOR TOTIS- P totif clamor c 
665 acref c ARMENTA R 666 caue y 667 dant] NT in ras. 

ui vid. P SONITVm P fluctu y\ ADFLICTV R ATFLICTU M ad 

flictum Paldamus ' flictu pro afflictu ' Servius 668 "qUANTUS M 
PLUBIALIB- M aedif y HERBIS R 



VEROILI AraCBIS IT 161 

verberat imber bumiun, qnam muita grandJDe nimbi 

in vada praecipitant, cum luppiter borridus austris 670 

torquet aquosam biemem et caelo ca?a nubiia rumpit 

Pandarus et Bitias, Idaeo Alcanore creti, 
quos lovis eduxit luco silvestris laera 
abietibus iuvenes patriis et montibus aequos, 
portam, quae ducis imperio commissa» recludunt, 675 

freti animis, ultroque inTitant moenibus hostem. 
ipsi intus dextra ac laeva pro turribus adstant, 
armati ferro et cristis capita alta corusci: 
quales aeriae liquentia flumina circum, 
sive Padi ripis Alhesim seu propter amoenum, 680 

consurgunt geminae quercus intonsaque caelo . 
attollunt capita et sublimi vertice nutant. 



TESTIHONIA. 



671 Uorquet a. h.' Servius Aen. I 108 Vm 429 675—682 Macro- 
bias 8at. Y II, 26 675 Nonins 249, 12 Servius Aen. UI 428 676 

'freti a.' Arusianus p. 231 L. 677 Servius Aen. Vni 653 'pro 

t. a.' Charisius 209 679 sq. * quales . . . ripas ' Diomedes 459 

680 Priscianus 981 



VABIA LECTIO. 

669 humu (m in ras.) b qua. (^m. 2) & nybi bi 670 

N UBIL 

prae.pitant 61 HAUSTRIS M aufter cl 671 tHMmA M 

672BTi> BITUSP WEO MEybc 673LVC0.SP lERA ilf 

1 

HIERA Rbc 674 PATRIIS IWENES Pyc AEQVAS (AS eras., A corr. 

in I) P'aequif yl 675 est commissa Macrobii Salisb. 676 animis 

Peerlkampus : cf. 703 ARMIS libri 677 hac y . leua y 678 CO- 

RUSCANT M coruscis Macrobii exempl 679 QUALIS M LIQUEN- 

TLA. MPR, Diomedis exempL lique.tia (erasa n) yb liquetia c, Oblon- 
gusPierii, % 'Liquetia legendum est, non liquentia' Servius : cf. Plinius 
n. h. III 18, 126, qui Liquentiam appellat. Inde a Vergilio adiectivum 

Liquentia facium esse sibi persuasit Paldamus. 680 ripas Diome- 
dis exempl. AhTESIM P ATESIM Mc a.tefim y alhefin b 

AMONVM R 

t 

BIBBECK, VEBOIL. III. \\ 



] 62 VERaiLI AENEIS IX 

inrumpunt aditus Rutuli ut videre patentis 

continuo Quercens et pulcher Aquiculus armis 

et praeceps animi Tmarus et Mavorlius Haemon 685 

agminibus totis: at versi terga dedere 

aut ipso portae posuere in limine vitam. 

tum magis increscunt animis discordibus irae; 

et iam coUecti Troes glomerantur eodem 

et conferre manum et procurrere longius audent. 690 

Ductori Turno diversa in parte furenti 
turbantique viros perfertur nuntius, hoslem 
fervere caede nova et portas praebere patentis. 



TESTIMONIA. 

684 *pulcher quoque Aquiculus' Macrobius Sat. V 15, 8 685 

Priscianus 1122 *MavortiuB Haemon'' Macrobius Sat. V 15, 8 

690 Nonius 268, 17 



VABIA LECTIO. 

683 — 687 5tc distinxi, patentis. Gontinuo . . . Haemon Agminibus 
totis aut versi Servius ei reliqui, Non assentiendum censeam si quis 
propier v. 693 verha v, 683 aditus . . . patentis inierpolaia vel adeo 
reliqua sic in artum contrahenda suspiceiur : inrumpunt Quercens e. q. s. 

683 rutili b PATENT.S R patentef, at patentif y PATENTES P2c 

684 CONTINV R Q- RECENS M quer . ens y Querquens * aniiqui aliquot ' 
Pieriani QVERCVS R pulcer y AQVIGVLVS MPyh, Macrobii exempl. 

cu 

AQVICOLVS (0 corr. in V) R aquiiuf c aquiiicus, aquilurus, equicolus % 
685 TMAROS R MARUS M, Prisciani Bong. , defensum nuper a 
Wagnero lecii. Verg,^S conl. inscr. Neap. Momms.7 18, Grui. jt?.334, 6, 
Muratori p. 1767, 14 : cf. eiiam Silius lial. VI 74. 98. 136 .ma.ruf b 
Timarus Parrhas., Prisciani Vindob. limarys Monac, tinarus Grut. 

VT 

thamarus Zulich. : cf. Fleckeiseni annal LXXVII 196 686 AVERSI P 
AVTVERSI (AVT in ras. duarum lilt.) R AVTVERSI (I corr. ex E) M 
autuerfi bc aut . uerfi y2 ut . auerfi yl adversi Parrhas. 687 IPSI R 

689 CT i!f Et (t in. ras.) c eodem] INVNVM R ut SOl 690 manum] 
gradum Nonii exempL : cf. ge. III 169 Aen. VI 488 procedere Morei. 
sec, Nonii exempl, audent (n in ras.) b audet Nonii exempl ardent 

V 

Leid. 692 profertur cl nontiuf c oftem y 693 prebere y 
patentef c 



YERaiLI AENEIS IX 163 

deserit inceptum atque immani concitus ira. 
Dardaniam ruit ad portam fratresque superbos. 695 

et primum Antiphaten (is enim se primus agebat), 
Thebana de matre nothum Sarpedonis aUi, 
coniecto sternit iaculo; volat Itala cornus 
aera per tenerum stomachoque infixa sub altum 
pectus abit: reddit specus atri volneris undam 700 

spumantem, et fixo ferrum in pulmone tepescit. 
tum Meropem atque Erymanta manu, tum sternit Aphidnum, 
tum Bitian ardentem oculis animisque frementem 
non iaculo (neque enim iaculo vitam ille dedisset], 
'sed magnum stridens contorta phalarica venit, 705 

, fulminis acta modo, quam nec duo taurea terga 
nec duplici squama lorica fidelis ei auro 
sustinuit: coulapsa ruunt immania membra. 
dat tellus gemitum, et clipeum super intonat ingens. 
talis in Euboico Baiarum litore quondam 710 



TESTIMONIA. 



697 'nothum S. a.' Servius Aen. X 471 699 sq. *sub . . . abit' 
Augustinus de gramm. 2015 P. 701 *et ... tepescit* Servius Aen. 

IX 419 705 sq. 'sed ... modo' Nonius 555, 14 709 *et ... in- 

gens' Nonius 196, 23 *clipeum . . . ingens' Cledonius 1896 P. Ser- 

vius Aen. III 286 



VARIA LEGTIO. 



A 

694 ADQVE E inmani bc . 695 DARDAN1¥M P DARDANIAM 

(M in ras. ut vid.) R AT Mi FRATRIS M 697 notum y NOTUM 

M 698 Coniect! y VOLAT (0 fort in ras.) P 699 STflOMACO Mh 
ftljiomacho y 700 REDIT R VOLNERIS Pi VVLNERIS MPlRyhc 
702MEROPENi? ADQVE i? ERYMAN THA i>iJy erimanta 6 eri- 

mantha c ftnit y, item, sed t pr, in ras, h aiidnum Oblongus Pierii 

Nl . 

a.fidnu c APHEDNUM M aphydnu b afidnim y AFID¥M P ACHIDNVM R 
apidnum, afitmum, asilnum, asidnum, asidum, aphinum, aphium» aphipnum, 

T 

afigjttum, apronum ceteri 703 bitiam yc 706 CERGA M 708 IN- 
MANLA. PRbi menbra b 709 clypeu b 710 QVALIS Pybcm. Ser- 
ms, ut 1 430. 498 H 223. 471 IV 143 V 213. 273 VI 784 VHI 589 IX 563 
X 565 XI 492 ge. UI 196 IV 511 baiarum y littore h 

11* 



164 VBRaiLI AENfilS IX 

saxea pila cadit, magnis quam molibus ante 

constructam ponto iaciunt; sic ilia ruinam 

prona trahit penitusque vadis inlisa recumbit: 

miscent se maria, et nigrae attolluntur harenae; 

tum sonitu Prochyta alta tremit durumque cubile 715 

Inarime lovis imperiis inposta Typboeo. 

Hic Mars armipotens animum viresque Latinis 
addidit et stimulos acris sub pectore vertit 
inmisitque Fugam Teucris atrumque Timorem. 
undique conveniunt, quoniam data copia pugnae ' 720 

bellatopque animo deus incidit. 
Pandarus ut fuso germanum corpore cernit 
et quo sit fortuna loco» qui casus agat res, 
portam vi magna converso cardine torquet, 
obnixus latis umeris, multosque suorum 725 



TESTIMONIA. 

716 Priscianus 736 schol. Lucani V 101 717 sq. *hic ... addidit' 
Servius Aen. X 2i 723 *qui ... res' Charisius 70 . 725 *obnixns 

1. u.' Diomedes 371 



YABIA LBCTIO. 



711 moliibuf y\bl 712 PON. TO (N m ras.) P 714 cf. III 557 

at ■^ 

MARlA R toliuntur {corr. m. rec.) b HERENAE M arenae c 

715 Tum (T m.2)b prochita c PROCYTHA M PROCVTHA R 



716 INARIMAE JR IMPOSTA P inpo.ta b INPOSTAQVE E TYPHEO 
P TYPHAEO M tiphoeo (o pr, eras.) y tvpheo b 718 cf. VI 101 

T ' IM 

fup c 719 IMMISIT Pyb A^RUM M FVftOREM (F corr. in T) P 
720 qm y quo b 721 ANIMOS M animo . c anirais Goih. iert. 
animos probai post Heinsium Naekius ad Catonis Pir.6^ P-98, VergUii 
esse negat Lachmannus Lucr. 242 722 cernit, add, m. 2 'A' uidit b 
VIDIT Pyc 723—794 admodum corrosis foliis duobus JR 723 QVIS 
PRylb2 qui testatur Charisius 724 in mg. add. A M MAGNA M, 
ut ge. 1 169 IV 174 MVLTA PRybc : cf ge. UI 220 Aen. I 271 al. 

D 

multa vi^m conuerfo cardine (oca in ras.) b CARMINE M cardQne 
cl 725 sq. hic om., sed sequuntur in texiu post v. 732, praefBrea 
add. ima pag. liieris minoribus ei adpositis notis BCM 725 HUMERIS 
M imo mg.j yc MULTUS Ml imo mg. 



YEROILI AEKEIS IX 165 

moenibus exclusos duro in certamine linquit; 

ast alios secum includit recipitque ruentis, 

demens, qui Rutulum in medio non agmine regem 

viderit inrumpentem ultroque incluserit urbi, 

immanem veluti pecora inter inertia tigrim. 730 

continuo nova lux oculis effiilsit, et arma 

borrendum sonuere; tremunt in vertice cristae 

sanguineae, clipeoque micantia fulmina mittil: 

adgnoscunt faciem invisam atque immania membra 

turbati subito Aeneadae. tum Pandarus ingens 735 

emicat et mortis fraternae fervidus ira 

eiTatur: 'non haec dotalis regia Amatae, 

nec muris cohibet patriis media Ardea Turnum. 

Qastra inimica vides; nulia hinc exire potestas.' 

oUi subridens sedato pectore Turnus 740 

'incipe, siqua animo yirtus, et consere dextram: 

hic etiam inventum Priamo narrabis Achillem.' 

dixerat. ille rudem nodis et cortice crudo 



TESTIMONIA. 

730 Priscianns 757 731 'continuo .. . effulsit' Servius Aen. IX 

110 732 sq. Hremunt . . . mittunt' Macrobius Sat. V 13, 35 737 

^non . . . Amatae^ Servius Aen. XI 369 742 ^hic . • . Priamo n. * 

Probi inst. I 9, 5 'hic e. i.' Probi inst. I 10, 3 



VARIA LECTIO. 

727 in mg. noia D M ATIOS (T corr. in L) P RUENTES M2c 
730 INMANEM M TIGRIN Py ligrim iestaiur Priscianus 731 
OFFVLSIT E ui 110 effulsit confirmai Servius Aen. IX 110 , 732 m 
mg. A M tremunt m. rec. suprascr. c sub vertice Macrebii 
exempL crifte m. rec. add. c . Hic sequuniur 726 ei 726, sed nota 
4> utrimque in mg. adposita in M 733 in mg. B M clypeo h CLIPEI 

P clip*e! y MITTET (E corr. in I) M mittunt y MITTVNT PR, Ma- 
crobii exempl. uutant % 734 Agnorcunt hc ADQVE R inmania bc 

A M 

menbra b 735 AENEADE M 736 BORTIS M fraterna y 

IRAfi M 737 affatur m 738 mun . f b PATRIS R 741 ANIMI R 
confe. .re y 742 narrabif (f m. 2) y ACHILLE^V M 743 rude 
OT. 2 suprascr. b 



166 VERGILI AENEIS IX 

• intorquet summis adnixus viribus haslam: 
excepere aurae; volnus Saturnia luno 745 

detorsit veniens, portaeque infigitur hasta. 
'at non hoc telum, mea quod vi dextera versat, 
effugies; neque enim is teli nec volneris auctor/ 
sic ait et sublatum alte consurglt iif ensem 
et mediam ferro gemina inter lempora frontem 750 

dividit inpubesque immani volnere malas. 
fit sonus, ingenti concussa est pondere tellus: 
conlapsos artus atque arma cruenta cerebro 
sternit humi moriens, atque illi partibus aequis 
huc caput atque illuc umero ex utroque pependit. 755 

diffugiunt versi trepida formidine Troes: 
et si continuo victorem ea cura subisset, 
rumpere claustra manu sociosque inmitlere portis, 
ultimus ille dies bello gentique fijisset; 
sed furor ardentem caedisque insana cupido 760 

egit in adversos. 



TBSTIMONIA. 



744 *adnixus v. h.' Diomedes 371 747 Isidoras orig. XVIII 

7, 10 Servius Aen. II 468 755 Macrobius Sat. IV 3, 8 759 

Nonius 417, 22 



VARIA LECTIO. 



745 EXCEPERe P Excipere y VOLNVS (0 corr. in V) P VVLNVS 

N E 

MRyhc 746 UENIES M 1^1 AD ui vid. B vi] libi m DEXTRA 
M LIBRAT Pyc : cf. X 42 f. 773 *versat, Itbrat iaclal , et est Ennia- 
num (inc. libr. Wiy Servius 748 EFFVGIES^S P ES Py, m. rec. 
in ras. b teli m. rec. in ras. b VOLNERIS (0 corr. in V) P VVL- 
NERIS MRybc 749 Accuratius edocendus erat lector, Turnum locu- 

tum esse. 751 inraani bc uolnere y VVLNERE MRbc 752 ronitur 

cl concoffa eft c 753 conlapfof (o post. m. 2) y CONLAPSUS MPlc 
ADQVE R 754 ADQVE R Ibb capud c ADQVE R humero y 

PERENDIT P 757 fi m. 2 suprascr. c 758 MAN R mana y 
IMMITTERE MP immitere y 760 infana , ai inrafa y : cf. VI 823 in- 
fanda m 



VERGILI AENEIS IX 167 

principio Pbalerim et succiso poplite Gygen 

excipit; hinc raptas fugientibus ingerit bastas 

in tergus (luno vires animumque ministrat); 

addit Halym comitem et confixa Pbegea parma, 765 

ignaros deinde jn muris Martemque cientis 

Alcandrumque Haliumque Noemonaque Prytanimque. 

Lyncea tendentem contra sociosque vocantem 

vibranti gladio conixus ab aggere dexter 

occupat (buic uno desectum comminus ictu . 770 

cum galea longe iacuit caput), inde ferarum 

vastatorem Amycum, quo non felicior alter 

ungere tela manu ferrumque armare veneno. 



TBSTIMONIA. 



762 Priscianus 757 763 sq. ^hinc . . . tergus' Charisius 54. 118 

Nonius 414, 6 *ingerit h. in t.' Servius Aen. I 211 *in tergum 

fugientibus i. h.' schol. Hor. carm. III 2, 16 764 *Iuno . . • ministrat' 
schol. Hor. a. p. 191 Servius Aen. I 8 766 Servius Aen. X 23 

767 Macrobius Sat. V 17, 17 Diomedes 442 Priscianus 1026 769 

'conixus . . . dexter' Diomedes 371 773 Velius Longus 2223 Cassio- 
dorus 2295 'ungere t. m.' Probi ars minor 829 gramm. Vat. in A. 

Mai auct. class. V 318 *ferrum . . . veneno' Quintilianus VIII 6, 12 
Macrobius Sat. VI 6, 17 schol. Veron. 81, 7 K. 



VABIA LECTIO, 



762 falarim c, Prisciani co PHALARIN Py ararim Prisciani (p. 

Terminaiionem in im teitalur Priscianus gigen b 763 cf, XII 330 

hinc] IN R 764 TERGVS R, testantur Charisius et Servius Aen. 

1211 TERGVS P TERGUM Myhc, Nonius huic luno schol. Hor. 

VM 

(nunc Med.) 765 halim h alim c HALYN Py CONFIXA P CON- 

VM a 

FIXA M confixura y pliegia c 766 CLENTES Mi CIENTES 

M2P2Ryc 767 ALCAN.RVM R ALCANDVM P HALYUM M alium 
bc NOEMVNA P wOEMONA R j^rYTANIM R PIIRYTANIM M pryta- 
uim Prisciani codd. prilanim bc PRYTANIN P, Macrobii exempl. 
pritanin y pritanin, prinlanin, paratanin Diomedis codd. 768 iincea yl 

M E 

lingea y2hc TENDENTES M 769 cONEXVS ut vid. R DEXJRA M 
(lextra c 110 hunc 61 defeclura yl, ui VIU 438 DEIECTUM MPy2hc: 

long-e V 

cf. X 319. 753 XI 642. 665. 83'3 DefgCTVM R 771 galea.iacit y2 ga- 
leaeiacit y\ lACVIT P 772 amicum yblc , 773 c/". X 140 . UNGERE 
M, lesianiur Servius, Velius Longus, Cassiodorus ung . ere y2 VNGVERE 



168 YERaiLI AENEIS IX 

et Clytium Aeoliden el amicum Cretbea musis, 

Crethea musarum comitem, cui carmina semper 775 

et citharae cordi numerosque inlendere nervis. 

[semper equos atque arma virum pugnasque canebatj 

Tandem ductores audita caede suorum 
conveniunt Teucri, Mnestheus acerque Serestus, 
palantisque ^ident socios hostemque receptum.. 780 

et Mnestheus 'quo deinde fugam, quo tenditis?' inquit. 
'quos alios muros, quae iam ultra moenia habetis? 
unus homo et veslris, o cives» undique saeptus 
aggeribus tantas strages inpune per urbem 
ediderit? iuvenum primos tot miserit Orco? 785 

non infelicis patriae veterumque deorum 
et magni Aeneae, segnes, miseretqiie pudetque?' 
talibus accensi firmantur et agmine denso 



TESTIMOiaA. 



774 sq. *et ... comitem' Prisciauus 737 774 'et a. C. m.' Aru- 
sianus p. 210 L. 775 'Crethea m. c' Servius Aen. XII 538 777 

*8emper . . . virum' Probi inst. I 9, 12 782—787 Macrobius Sat. V 

9, 14 783 sq. * vestris . . . aggeribus ' Servius Aen. XI 398 785 

^primos iuvenum . . . Orco' Priscianus 602 



VARIA LECTIO. 



Ey\b, Probi Bob. m. pr. VNGVERE (V pr. in ras. , vid. fuisse A^) P 
tingere Bentleius ad Lucan. III 266 ARMaRK veneW R 774 GLI- 

TIUM Mbl clithium c AEOLIDEN M aeolyden y eolidem bi CRETEA 
Mc 775 CRETEA M CARMINa seWER R 776 CITHARE R CHI- 
TARAE M cythare b 777 secundis curis poeia vix relicturus fuisse 
videbatur Heynio ADQVE R 778 TANDEMIAM (lA eras. ut vid.) R 

M 

779 fernuf b 780 PALLANTIS R Palentef c 781 At b FVGA 

V afia 

P INQIT M 782 om. m QVAEVE VLTRA Pc quaeue uUra y quae 
ultra iam exc. Burmanniana quaeue altera Moret. sec. aut quae iam 

. / u 

Macrobii (o 783 urif b M cief b feptuf c 784 IMPVNE R 

NE 

785 primos iuvenum Priscianus IVVENVM R 786 NONINFELICIS 
M deorum, at malorum y : cf. XI 280 parentu m. ant, in ras. b : cf, 
H 448 V 39. 576 788 acce . fi bl FIRMANT VRET R 



YERGILI AENEIS IX 169 

consistunt. Turnus paulatim excedere pugna 

et fluvium petere ac partem, quae cingitur unda; 790 

acrius hoc Teucri clamore incumbere magno 

et glomerare manum. ceu saevom turba leonem 

cum telis premit infensis, at territus ille» 

asper, acerba tuens, retro redit, et neque terga 

ira dare aut virtus patitur, nec tendere contra 795 

ille quidem hoc cupiens potis est per tela virosque : 

haut aliter retro dubius vestigia Turnus 

inproperata refert, et mens exaestuat ira. 

quin etiam bis tum medios invaserat hostis, 

bis confusa fuga per muros agmina vertit; 800 

sed manus e castris propere coit omnis in unum, 

nec contra vires audet Saturnia luno 

sufQcere, aeriam caelo nam luppiter Irim 

demisit germanae hau moUia iussa fereniem, 

ni Turnus cedat Teucrorum^moenibus altis. 805 

ergo nec clipeo iuveuis subsistere tantum 

nec dextra valet: iniectis sic undique telis 



TBSTIMONIA. 



794 ^asper . . . redit' Macrobius Sat. VI 1, 30 796 *potis . . . 

virosqne ' xArosianns p. 255 ' 803 sq. *■ aeriam . . . ferentem ' Servius 
Aen. V 606 IX 2 806—814 Macrobius Sat. VI 3, 4 



YABIA LEOTIO. 

789 PVGNAE PR : cf, X 441, fortasse ut homoeoteleuton vitaretur. 
unda] amni bmx, ut 469 791 ACRIV^ R 792 SAEVOM (0 corr, 
in V) P SAEVVM MRybc leonum b\ 793 telis PREMIT R premet 
h\ AC MR 795 . ra 61 I.ra b2 NEQVE R 796 occupienr y 
po . tir (l e corr,) b virosque] per ignes Jrusianus , ut U 664. per 
hostes Venet., ut II 358. 527 XII 682 797 HAVT R Aiit c HAUD MPyb 

dubiifcK 798 EXTUAT M 799 medium cl hofler.y IIOSTES 
P'2c 803 eriam y IREM M\ 804 dimittit Servius Aen, V 606 

hau' c haud yb HAVT MPR lUSSA suprascr. M 805 CAEDAT M 
teuchrorum b 806 iuuenis clypeo Mentelrpr. clypeo b CLIPEOS 
(S fere abrasa) M clypeus Macrobii Salisb, -807 obiectis Macrobii 
exempl, VNDig^t/e telis P 



1 70 YERaiLI AENEIS IX 

obruitur.. strepit adsiduo cava tempora circum 

tinnitu galea, et saxis solida aera fatiscunt, 

discussaeque iubae capiti, nec sufficit umbo 810 

ictibus: ingeminant hastis et Troes et ipse 

fulmineus Mnestheus. tum toto corpore sudor 

liquitur et piceum (nec respirare potestas) 

« 

flumen agit; fessos quatit aeger anbelitus artus. 

tum demum praeceps saltu sese omnibus armis 815 

in fluvium dedit: ille suo cum gurgite flavo 

accepit venientem ac mollibus extulit undis 

et laetum sociis abluta caede remisit. 



TESTIMONIA. 



809 *tinnitu g.' Pompeius 471 L. 810 sq.. *nec . . . ictibus ' 

Nonius 386, 8 810 *nec s. u.' schol. Lucani VH 608 814 *flumen 
a.' Probi inst. I 4, 10 815 sq. *tum . . . dedit' Nonius 387, 5 Pris- 

cianus 1205 'saltu . . . dedit' Arusianus p. 224 L. 



VARIA LECTIO. 



808 OBRVlTVr— P STREPITU M\yl affiduo hc 809 

ET 

TINNITm— P Tinnitu . h GALEAE M 810 DlSCVSSae— P 

Difcu . fae [eras, r vel n : m. 2 f) y 812 MNESTEVS R an cum 

propter ».815? 813 Li. quitur h NECRESPIRARE (NECRES in ras.) 

re 

i? necfpirare y 814 *Prohus aii: commodius hic est aeger quam in 
quinio (432), quamvis consueiudo sit Virgilio isia mutandi. Quidam 
acer legunt, et volunt in quinto aeger aplius dictum de sene, hic de 
iuvene acer melius convenire.* Servius 815 faltu precepf in ras. y2 
816 uaflo, ai flauo y VASTO Pc, ut l liS III 197 VI 741 817 Acci- 
pit 6l fugientem m, ^antiqui plerique' Pieriani, % exlu.Iit (u « 
corr,) b 

VERGILI. MARONIS AENEIDOS J] LIBER- VUII. EXPLIC- || INCIPIT- 
LIBER' X- (Sequeniis folii pag. prior vacua relicta, in aliera versus 
undecim, quos vide in Prolegom.) R FINIT AENEIDOS LIB NONVS 
INCIPIT DECIMVS y EXPLCT || INCIPIT LIBER X h 



P. VERGILI MABONIS 

AENEIDOS 

LIBER DEGIMVS 



r anditur interea domus omnipotentis Olympi, 
conciliumque vocat divom pater atque hominum rex 
sideream in sedem, terras unde ardtius omnis 
castraque Dardanidum aspectat populosque Latinos. 
considunt tectis bipatentibus, incipit ipse: 5 

'caelicolae magni, quianam sententia vobis 
versa retro tantumque animis certatis iniquis? 



TESTIMONIA. 

AENEIDOS X. 1 Quintilranus I 4, 28 IX 4, 49 Diomedes 494. 497 
Marius Victorinus 2567 Priscianus de XII vers. Aen. 185 schol. Hor. 
carm. II 12, 9 cf. sehol. Veron. 102, 21 K. 2 Macrobius Sat. VI 1, 10 
Marius Victorinys 2518 4 cf. schol. Veron, 102, 26 5 ^coijsidunt 

t. b.' Servius Aen. I 374 ^considunt t.' Probi inst. I 11, 1 6 sq. 

*caelicolae . . . retro' Servius Aen. V 13 6 'quianam' schol. i Veron. 
102, 29 



VARIA LECTIO. 

Aeneidos X. 1—26 Veron. fol. 260 1 cf. XII 791 OMNI- 
POOTENTIS M olimpi hc 2 DIVOM (0 corr, in V) P DIVVM MVyhc 
ADQVE R 3 INSEDEM suprascr. M, in ras. h in seimii V 

D 

terras MnDE V AR^VVS P OMNES MP2yh 4 ADSPECTAT M 
A»SPECTAT P fpectat y 5 hipatenmN^ V 6 Caelicole y quia 

wAM V quena (ena in ras.) b quianam testantur Servius et schol. 
Veron. fentenlia (fente in ras.) h 7 tantum — mi^VIS V CER- 
TATIS (R m ras.) P certatur Menag. alt. 



1 72 YERGILI AENEIS X 

abnueram belio Italiam concurrere Teucris. 

quae contra vetitum discordia? quis metus aut hos 

aut bos arma sequi ferrumque lacessere suasit? 10 

adveniet iustum pugnae (ne arcessite) tempus, 

cum fera Carthago Romanis arcibus olim 

exitium magnum atque Alpes inmittet apertas: 

tum certare odiis, tum res rapuisse licebit. 

nunc sinite et placitum laeti componite foedus.' 15 

luppiter haec paucis; at non Venus aurea contra 
pauca refert: 

'0 pater, o hominum rerumque aeterna potestas! 
(namque aliud quid sit, quod iam inplorare queamus?) 
cernis ut insultent Rutuli Turnusque [feratur 20 

per medios insignis equis tumidusque] secundo 



TESTIMONIA. 

8 Arusianus p. 210 L. Servius Aen. I 261 *abnuerain^ schol. 

Veron. 102, 31 K. 9 'aut hos' schol. Veron. 103, 1 K. 13 *Alpes 
i. a.' Isidorus orig. XIV 8, 13 schol. Lucani I 183 16 'luppiter haec 
p.' Servius Aen. X 621 *at ... contra' Servius ge. I 431 18 

schol. Hor. carm. III 1, 5 *potestas' schol. Veron. 103, 2 K. 20 

'tumidusque feratur' schol. luvenalis VIII 40 



VARIA LECTIO. 



re 

8 bellO V concurre h 9 CO«/ra — m^/VS V 10 aut — 
lacesseM. V hosjofy ^uafit y 11 Adueniat y lustu^ V 

pugne w. ant, suprascr. c ne in ras. b acenfite cl , 12 roman . f 

' 1 

61 laEXITUMifcf ADQVEi? IMMITTET F 14. fwm c^RTARE F 
tum res—licebit V licebit] E in ras. P 15 nunc — coMPONITE 
V LAETI PLACIDUM M placidum y2 placitum Servitis confirmat 
COMPONITE MBb CONPONITE Py phoeduf y 16 iuppiter — aT V 
nun. 61 \1 pauca refert V iSVkter — aeternk V oHOMI- 
NVMP OMNIVM R diuumque in ras., in mg. t regiiq; (g corr. in r) b 
diuuq: cm, schol. Hor. : cf. XII 829 19 namque — implorarE V 

_us 
ALIVT MP IMPLORARE Rb QVEAMm5 V QUEA' M queamuf 

(amuf in ras,) b QVIEaMVS P 20 cernis — ferat\R V r&uli y 

• FERATVR 

TVRNOS (0 corr, in V) P Q. »i. 2 sup. R SECU»»^ M lumi- 
dusque feratur schol. luvenalis 21 intra lineas insertus in M, inter- 
pretatur Servius^ : cf. XII 478 Non eques , sed pedes pugnaverat Tur- 

nus. per — secundO V infiguefdl tumidof y timiduf c 



YERGILI AENSIS X 173 

Marte ruat? non clausa tegunt iam moenia Teucros: 

quln intra portas atque ipsis proelia miscent 

aggeribus moerorum et inundant sanguine fossas. 

Aeneas ignarus abest. numquamne levari 25 

obsidione sines? muris iterum imminet hostis 

nascentis Troiae [nec non exercitus alter;] 

atque iterum in Teucros Aetolis surgit ab Arpis 

Tydides. equidem credo, mea volnera restant 

et tua progenies mortaiia demoror arma. 30 

si sine pace tua atque invito numine Troes 

lialiam petiere, luant peccata neque illos 

iuveris auxilio; sin tot responsa secuU, 

quae superi manesque dabant: cur nunc tua quisquam 

vertere iussa potest aut cur nova condere fata? 35 

quid repetam exustas Erycino in litore classes, 

quid tempestatum regem ventosque furentis 



TESTIMONIA. 

I 

i 29 *equidem . . . restant' Servius Aen. VIII 385 31 Priscianus 

999 *8i ... tua* Alcuini gcamm. 2140 P. *si . . . numine' Ser- 

vius Aen. IV 56 33 sq. *si . . . dabant' schol. Hor. carm. saec. 37 

34 ^quae . . . dabant' Seryius Aen. X 65 36 Servius Aen. I 39 



YABIA LBCTIO. 

22 marte — ffiVCRo^ V Marte ruat (arte ruat in ras) b claure 
cl CLAUSTftA M : cf, IX 758, quo servato non claustra tegunt, non 
moenia TFakefieldus, non male 23 QVm — V ADQVE R 2i cf 
XI 382 AGG^nBVS V MOERORVM (OE corr. in V) P moerorum 
(moe in ras.) b merorum c2 MURORUM MR Vycl moerorum Servius 
tesiatur SANguine V ¥ OSSAS Pyb , Servius fosSAS V FOSSAE 
MRc 25 numquam] QVA in ras, R LEvari V 27 troie y 
nec . . • alter hemistichium frigere sensit Heynius , non interpretatur 
Servius 28 ADQVE R &olir y SURGET Myb 29 Tididef yc 
VOLNERA (0 corr, in V) P VVLNERA Rybc 30 MORTALIa P 31 

V 

ADQVE R inui . to b nomine y, Prisciani Par, R et Bong, Teucri 

6 

Prisciani o exc, Sangall. 32 petire b 33 SINI R si schol. Hor, 

nc 

34 cur m. 2 suprascr. c nu 6 35 fleclere m, Menagiani, % 
IVRA R POTES R 36 referam m memorem Servius Aen. I 39 ut 
VI 123. 601 VIII 483 ericeno (eroecino?) cl li.tore b littore c 

37 uento^ b FURENTES Mc 



174 VERGIIiI AENEI9 X 

Aeolia excitos aut actam nubibus Irim? 

nunc etiam manis (haec intemptata manebat 

sors rerum) movet et superis inmlssa repente 40 

Allecto, medias Italum bacchata per urbes. 

nil super imperio moveor: speravimus ista, 

dum fortuna fuit; vincant quos vincere mavis. 

sl nulla est reg^o, Teucris quam det tua coniunx 

dura, per eversae, genitor, fumantia Troiae 45 

excidia obtestor, liceat dimittere ab armis 

incolumem Ascanium, liceat superesse nepotem. 

Aeneas sane ignotis iactetur in undis 

et, quamcumque viam dederit Fortuna, sequatur: 

hunc tegere et dirae yaleam subducere pugnae. 50 

est Amathus, est celsa mihi Paphus atque Cythera 



TESTIMONIA. 



42 * nil . . . moveor ' Diomedes 407 anon. de orthogr. 2798 P. 44 sq. 
*si ... dura' lulius Rufinianus p. 271 P. Servius Aen. X 72 *qaam 
. . . dura' Servius Aen. II 7 45 sq. ^per . . . obtestor' Donatus ad 

Ter. Andr. I 5, 56 III 3, 9 hec. III 3, 27 47 *liceat s. n.' Nonius 

393, 22 Claudius Sacerdos I 120 Servius Aen. I 267 bO Servius 

Aen. I 678 



VARIA LECTIO. 

39 NANIS (1 corr, in E) P MANES Myhc intemtata hc 40 

/ i HI 

MOUET M inmifa h 41 Alecto bl 42 NIL P NIHIL Ry 44 

•e* A 

uuUa h Post Teucris interp. P quam (a in ras.) h QVfiM P 
45 'coniunx dura: hic disiinguendum' Servius EUERSAE M euerre y 

F 

S^VMANTIA P troie y 46 LICET R liceat (i m. 2) y DEMITTERE 
Py 47 Incolumen c 48 PROCVL R pcul (cul in ras.) c sane Servius 
lestatur iactetur ignotif (iactetur in ras.) b INVNDIS (VNDIS eras., 
m. 2 ORIS) P : cf. ge. III 225 inorif, at inundif y 49 cf. XI 128 
QVACVMQVE P ut XII 626, haud male 50 DIRaE P dire y DVRAE R 
pugne y 51 amathof/// (hof in ras.) h est om. m CELSA 
MIHI PAPHUS MPbCy et nisi quod PAPHOS Rm celfa.mihi paphuf y 
celsa Paphos 'expositus Palatinus cod.' Pierii, Menag. pr., Servii 
exempl. ADQVE R cythera hc CYCHERA M CYTHERA, add. in 
mg. alta P ALTA CYTHERA R : cf. 86 alla cythera y 



VEBGILI AENEIS X 175 

Icialiaeque domus: positis inglorius armis 

exigat hic aevbm. magna -dictone iubeto 

Carthago premat Ausoniam: nihil urbibus inde 

obstabit Tyriis. quid pestem evadere belli 55 

iuvit et Argolicos medium fugisse per ignes 

totque maris vastaeque exhausta pericula terrae, 

! dum Latium Teucri recidtvaque Pergama quaerunt? 

non satius cineres patriae insedisse supremos 
atque solum, quo Troia fuit? Xanthum et Simoenta 60 

redde, oro, miseris iterumque revolyere casus 
da, pater, Iliacos Teucris/ tum regia luno 
acta furore-gravi 'quid me alta silentia cogis 
rumpere et obductum verbis volgare dolorem? 

I Aenean hominum quisquam divomque subeglt 65 

p bella sequi aut hostem regi se inferre Latino? 

' Italiam petiit fatis auctoribus (esto) 



TESTIMONIA. 



59 Arusianus p. 236 63 sq. *quid . . . vulgare' Nonius 182, 29 

*quid . . . rumpere* Macrobius Sat. IV 2, 2 Nonius 382, 27 Servius 
Aen. II 129 III 246 63 ^quid me a. s.' schol. Veron. 103, 5 K. 
65 *Aenean h. q.' Probi inst. I 4, 21 Diomedes 425 67 Pri«cianus 

747 *fati8' schol. Veron. 103, 8 K. 



VARIA I^ECTIO. 

52 ingloriif yi inglori! f y2 53—77 Veron. fol 241 53 EXIGET 
F62C1 AEVOM (0 corr. in V) P AEVVM MRVyXhc ditione yc 
imBETO V 54 Cartago h AVSONiaM V NIL Pyh 55 tiriif y 

56 IVVET P luu' , at iuu& y mediof (of iVi ras) h FVgisse per 
igmS ui vid. V 57 exaufta yh pericuhk V 58 REDIVIVA R 
'recidiva, renasceniia' Servius RECIDiwa — ^'mAERVNT V 59 CI- 
NERES PATRIOS R PATRIAE CINERES Py cineres Troiae Arusianus 

insedisse supremos V 60 ADQVE Rci * XAnihum ei simoe^TA 
V xantum y SEMOENTA M fimohenta c 61 revolvere V 62 

teucri'^ b Tum — iwNO V TVM (T in ras.) R 63 graW V 

ne c alia V 64 OBDVITVM V VOLGARE (0 corr. in V) P VVL- 

GARE MRVyihc uigilare m 65 Aeneam yc DIVOM (0 corr. in V) P 

DIVVM MVyhc 66 regi. h regif cl 67 petiit fatis hc, Prisciani 

I 
eccempl PETIT FATIS M PETIT FATIS PRV peti.it falify falis 



/ 



t76 VEBGILI AENEIS X 

■ 

Cassandrae inpulsus furiis: num linquere castra 

hortati sumus aut vitam committere ventis,' 

num puero summam belii, num credere muros 70 

Tyrrhenamque fidem aut gentis agitare quietas? 

quis deus in fraudem, quae dura potentia nostra 

egit? ubi hic luno demissave nubibus Iris? 

indignum est Italos Troiam circumdare flammis 

nascentem et patria Turnum consistere terra, 75 

cui Pilumnus avos, cui diva Venilia mater: 

quid face Troianos atra vim ferre Latinis, 

arva aliena iugo premere atque avertere praedas? 

quid soceros legere et gremiis abducere. pactas, 

pacem orare manu, praefigere puppibus arma? SO 



TESTIMONIA. 



68 ^Cassandrae i. f.' schol. Veron. 103, 9 Servius Aen. X 110 
*linquere c' Diomedes 436 71 * Tyrrhenamque f.' Donatus ad Ter. 

Andr, IV 3, 1 72 sq. *quis . . . luno' lulius Rufinianus p. 271 R. 
*quae . . . egit' Servius Aen. X 44 74 — 77 lulius Rufinianus p. 270 

R. 76 cf. schol. Veron. 103, 11 K. *cui P. a.' Servius AenT VI 90 

*cui diva V. m. ' Arusianus p. 248 L. Servius Aen. VI 90 78 

*arva . . . premere' Nonius 192, 28 79 *et . . . pactas' Donatus ad 

Ter. hec. V 1, 21 Nonius 439, 12 Arusianus p. 213 L. 80 Servius 

Aen. I 183 



VARIA LECTIO. 

petiit *nonnulli admodum vetusii' Pieriani, quod probare videtur etiam. 

Lachmannus Lucr. 208 68 Carfandre y IMPVLSVS R inpulfjf c 
LInQVERE P 69 uentif. at teucrif y ut XII 60 ventis Servius legil 

70 Non puero y NON PVERO P 7 1 Thyrrenam (r post. e corr.) y Thyrre- 
nam b Tyrrenam c VE iJ Fc, in ras. b aut] ET B, gentef c agitta- 
re y 72 QVaE P NOSTRA PB, Vybc, Servii exempl, lulius Eufinia- 

A 

nus NOSTRI M: conferunj VIII 514 73 . ubi b fflNC M iuno/// c 
74 INDiynwM EST V succendere Rufinianus: cf, IX 153 75 nascen- 
/eM V 76 om. Rufinianus AVOS (0 corr. in V) P AVVS MRyhc 

AroS V diuii///cl VENELIAPyl VEN.LU V uenia c mater V 
77 FACERE R facE. V ATRAM Pyl atra Servius FErre — V 
//ferre b 78 sq. inverso ordine m 78 pmere (pm in ras.) b 

ADQVE R evertere m pda c 79 socios legere Hoffmannus spici- 

re i 

leg, crit. 20 lege b gremif c 80 MANVET R prefigere y 



tu potes Aenean ^antbus subducere Graium 

proque viro nebulam et ventos optendere inanis, 

tu potes in tolidem classem convertere nymphas: 

nos aliquid Rutulos coQtra iuvisse nefandum est? 

"Aeneas ignarus abesf: ignarus et absit. 85 

est Papbus Idaliumque tibi, sunt alta Cythera: 

quid gravidam bellis urbem et corda aspera temptas? 

nosne tibi lluxas Phrygiae res vertere fundo 

conamur? nos, an miseros qui Troas Achivis 

obiecit? quae causa fuit, consurgere in arma 90 

Europamque Asiamque et foedera solvere furto? 

me duce Dardanius Spartam expugnavit adulter. 



TESTIMONIA. 

81 fragm. de qaant. 12 p. 504 Endl. 81. 84 (om. 82. 83) Isidoras 
orig. U 30, 13 83 Servius Aen. IV 228 XII 320 85 Macrobius Sat. 
IV 6, 24 86 *sunt a. C Servius Aen. I 657. 680 88 sq. 'aversa 

cam obelo (<^ ) ad ea ponitur quae ad aliquid respiciunt, ut nosne tibi 
Phryg^ae . . . Achivis subegit* Isidorus de notfs sententiarum I 20, 17 

^aversa obelismene in ore ponitur quae ad aliquid respiciant ut 
nosne • . . fryglae' anecdotum Paris. v. Bergkius in diar. suis 1845 
p. 87. cf. Suetonius Reifferscheidii p. 140 89 sq. *an . . . obiecit' 

Donatus in Ter. eun. V 7, 13 92 sq. Diomedes 433 schol. Hor. carm. 
I 15, 13 92 Quintilianus IX 2, 49 Charisius 247 Diomedes *457 Ser- 
vius Aen. I 526. 650 *me d. D.' Probi inst. I 6, 1 *me d.' Claa^ 
ditts Sacerdos I 82 



VARIA LBCTIO. 

81 aeneam c graiium ci 82 OPTENDERE M OBTENDERE 
PRyhc obtendere (ob in ras.) h INANES P'2y\c 83 om, Francianus 
lu Marklandus ad Stalii silv. III 2, 81 ET lihri POTIS M petef 
y\ lotidem (tot m. 2) y CLASSES Mc ut 36, Servii Aen. IV 228 
XII 320 exetnpL nimphaf c 84 ALIQVIT Pi ut vid. , Ry autem 
Isidori Gud. 2 contra Rutulos Isicforw^ inuiffe c So Non per- 
suasit Wagnerus, rectius distingui absit: Est . . . Cythera. Quid e. q. s. 

APSIT (P corr, in B) P 86 PAPHYS R citaera c 87 cordia 61 

89 Nulla post nos inierp. P achiuaf (corr. m. ant.) h\ 90 

obiecit] subegit (i. e. subiecit) Isidori Paris. teste Th. Mommseno in 

V 

BergkH et Caesaris diariis a. 1846 p. 87 91 Eoropa h 92 sq. ad- 
firmari per ironiam, non interrogari volunt Quintilianus^ Charisius, 
Biomedes p, 457 92 suhdistinctionem , hoc est punctum suh versu 
ponendum, praecipit Diomedes.^ 

RIBBECK, YERaiL. III. 12 



178 VeBOlLl AEMBI& X 

» 

aut ego tela dedi fovive Cupidine bella? 

tum decuit metuisse tuis: nunc sera querellis 

haut iustis adsurgis et inrita iurgia iactas/ 95 

Talibus orabat luno, cunctique fremebant 
caelicolae adsensu vario, ceu flamina prima 
cum deprensa fremunt silvis et caeca volutant 
murmura, venturos nautis prodentia ventos. 
tum paler omnipotens, rerum cui prima potestas, 100 

infit (eo dicente deum domus alta sileseit 
et tremc facta solo telhis, silet arduos aether, 
lum zephyri posuere, premit placida aequora pontus): 
'accipite ergo animis atque haec mea figite dicla. 
quandoquidem Ausonios coniungi foedere Teucris 105 

hau licitum,- nec vestra capit discordia finem: 



TESTIMOMIA. 



94 *tum . . . tuis^ Arusianus p. 247 L. lulius Bufinianus p. 247 B. 
Cledonius 1924 95 '^tque i. i. i.* Servius Aen. I 102 96 'talibus 
o. I.' Servius Aen. IV 219. 437 100—103 Macrobius Sat. VI 2, 26 

100 sq. 'tum . . . iufit' Donatus ad Ter. Andr. I 5, 50 101—103 
Macrobius Sat. V 13, 38 



YASIA LECTIO. 

V 

93 fovique schol, Hor, capi . . dine y BELLA (ELLA in ras.) R 

94 TVNC PRyc. Rufinianus QUERELLiS- SERA ilf QVERELUS 
P QVAERELLIS Rh querelif c 95 IIAUD My^hc irrila h lacUf y 
96 luno] DICTIS (T superne eras.) P ut VI 124 dictif . al iuno y 

f iD 

REMEBANT P remebant yl 97 CAELICOLE M afrenfu c ' flarama y 

98 DEPRENSA (ENSA in ras. , in spatio quinque literarum) R de- 

prefenra cl depressa Parrhas., Marklandus ad Statii silv. I 2, 45 , re- 

futatus ah Handio FREMVNT- P gemunt Marklandus l. L 99 

SUM 

UENTIS M 100 PRIMA R PRIMA M SVMMA Pbcm , Macrohu et Do- 
nati exempl. Tumma, at prima / 102 TREMIFACTA R trema facta cl 

solo] silet Peerlkampus , arduof c arduf y ARDVVS MPRh 103 

a 

tephyri cl venti Macrohii VI 2, 26 exempl. premit y placid c 

I o 

ponduf cl 104 = III 250 ADQVE R 105 AVSONI^S P aufoniif y 

aufoniam ut vid. c\ coniugi y TEVCROS Py\ 106 Ilau c HAVT 
MPRyi Ilaud h LICITVMEST Rc, Servii exempl. ura b ullii (Uii in 



VERQII.t AENEtS X 179 

quae euique est fortuna hodie, quam quisque secat spem, 

Tros Rntulusne fuat nuUo discrimine habebo. 

[seu fatis Italum castra obsidionc tenentur 

sive errorc malo Troiae monitisqu& sinistiris.] 1 1 

nec populos solvo: sua cuique eiorsa laborem 

fortunamque fferent. rex luppiter omnibus idem. 

fata viam inTenieat.' Stygu per flumina fratris, 

per pice torreulis atraque voragine ripas 

adnuit et totum nutu treme fecit Olympnm. 115 

hic finis fandi. solio tum luppiter aureo 

surgit, caelicolae medium quem ad limina ducunt. 

Interea Rululi portis circum omnibus instant 
sternere caede viros et moenia cingere flamiuis. 



TESTIMONIA. 



107 Nonius 404, 9 108 *Tros R. f.' Diomedes 376 «Tros Ru- 
talusTe' Consentios p. 2050 P. 111 ^nec . . . solvo' Nonius 390, 33 

112 *rex . . . idem' Servius Aen. II 326. 617 IV 581 X 689 114 
^apud poetas etiam ipse rex lupiter per torrentes ripas et atram yora- 
^em lurat' Minucius Felix Octav. p. 330 116 sq.. *hic . . . surgit' 
Nonius 205, 6 116 schol. Hor. serm. I 8, 43 'hic f. f.' Charisii 

exc. 555, 27 K. Probus de nom. 20 p. 218 Endl. 118 Servlus Aen. 

X 20 



YAItlA LECTIO. 

ras.) c 107 om,, in mg. superiore lii, min. add. P CUIQ-EST M 
odie 7 108 TROftS P rutulof yh NE MPR, Diomedis Par. A ef 

V 

Monac, ne {corr. m. rec.) b ue ycm, Diomedis Par, B, Conseniius 

u 

Puisehii FIAT M luat (l in ras.) e lual m 109—112 rescindii 
Peerlkampus 109 *sic disiingue: Itaium, e/ tn/er castra obsidione 
teDentiir, scilicet Troianorum ' Servius caflro yl 110 VE Pylbl 

u •^ 

qe 62 111 populos Nonius RVTVLOS libri solvo ea menie accipio, 

qua Properiius V 4, 59 ^UISQ- iJf, quod aut pro quibusque haberi 
aui ex quoique orlum videri potest. 112 quae b 113 inueniant 

ylclm nigiifelc 114 TORRENTES il!f2c 115 Adnuat cl nolu c 

V 

olympbQHi b olympom c 116 foliu cl tui. 6 117 caelicole f 
que {* fort.m. 2) b : cf. Wagnerus lecii. Verg. 387 118 Posi Rutuli 
interp. P PORTIS (R in ras., vid. fuisse S) P portafftl 

12* 



180 VERGILI AENEIS X 

at legio Aeneadum vallis obsessa tenetur, 120 

nec spes uUa fugae. naiseri stant turribus altis * 

nequiquam et rara muros cinxere corona 

Asius Imbrasides Hicetaoniusque Thymoetes 

Assaracique duo et senior cum Castore Thymbris, 

prima acies; hos germani Sarpedonis ambo 125 

et Clarus et Thaemon Lycia comitanlur ab alta. 

fert ingens toto conixus corpore saxum, 

haut partem e.xiguaifi montis, Lyrnesius Acmon, 

nec Clytio genitore minor nec fratre Menestheo. 

hi iaculis, illi certant defendere saxis 130 



TESTIMONIA. 

124 *A8saracique d.' Servius Aen. X 541 • 128 'haud partem e. m.' 
Seneca suas. 6, 24 B. Servius Aen. XII 687 129 Priscianus 736 
*nec f. M.^ Macrobius Sat. V 17, 19 "^ 



VARIA LECTIO, 

120 AD PByl ast Servii exempL aeniadum 61 121 fuge y 
MISERIS ^6c2 122 NE^QVICQVAM P nequicquam y ,&y Alii 
post corona forliler interpungunt, 123 A . fiuf yi lASlUS I^c lA . fiuf 

luc 

y2 INBRASIDES Mc HICETAMIUS M HI^^ETAONIVS P &lao- 

h 
niuf y THYMOETES (E post. in ras,) R timOelef 61 timoelef c 

124 thy . brif b THYBRIS MPyc * senior cum Castore Tliybris (thibris 

Regin. Par.) : possumus et solum Tybrira (tibrim Regin. thybrim Par.) 

senem accipere, possumus et Castorem, si legamus et senior cum Ca- 

store [Tybris.] (thibris Par., om. Regin.). nam amphihologia esl' Ser- 

h 

vius. J25 hof (f in ras.) b o? y farpedonif (f jor. in ras.) b 

126 THAEMON LYCIA P themon licia y2 Ihemonacia ut vid. yl themon 

lycia b HAEMON LYCIA MR emonlicia c al'a y2 IDA Pyi : cf. V 254 

XII 412 alta Seroius 127 connixuf 6 128 Aut y Haud bc lyrnefiuf 

c T 

(e et f post. in ras.) b AGMON Pyb2c ACMO'^ M 129 NECLY^IO P 

T 

Nec clitio c Nec . clitio (c ^ost, in ras.) b frater yl frate. y2 mene- 

e 

stheo Prisciani Par. R et Bongars. menesteo eiusdem Lugd. mneflheo 
hc minestheo Prisciani Carolir. MNESTHEO MPRy, Prisc, libri ceteri, 
Macrohii exemph ^non Mnestheo, de quo paulo post dicturus esty le- 
gendum est, ne versus non stet, sed Meneslheo* Servius 130 faxof 
(o corr. in \) c 



YfiRGIU AENEIS X 18! 

« • 

. molirique igoem nervoque aptare sagittas. 
ipse iiiter medios, Veneris iustissima cura, 
Dardanius capul ecce puer detectus honestum, 
qualis gemma micat, fulvom quae dividit aurum, 
aut collo decus autcapili; vel quale per arlem 135 

inclusum buxo aut Oricia terebintho 
lucet ebur; fusos cervix cui lactea crinis 
accipit et molli subnectens circulus auro. 
te quoque magnanimae viderunt, Ismare, gentes 
volnera derigere et calamos armare veneno, 140 

Maeonia generose domo, ubi pinguia culta 
exercenlque viri Pactolusque inrigat auro. 
adfuil et Mnestheus, quem pulsi pristina Turni 
aggere moerorum sublimen gloria tollit, 



TESTIMONIA. 



132 'Veneris i. c' Servius Aen. I 678 III 476 IV 2 VI 691 133 
Servius Aen. I 289 134 Servius Aen. I 593 136 *aut O. t.' schol. 
Hor. carm. III 7, 137 sq. *fu8os . : . accipit' Priscianus 1121 P. 

137 'fusos ,\ . crinis' schoi. Persii 1 29 142 'Pactolusque i. a.' 
Isidorus orig. XIII 21, 21 143 *adfuit et M.' Donatus ad Ter. eun. 

IV 6, 1 144 ^aggere m.' Diomedes 435 



VARIA LECTIO. 



131 Mo.liri y 132 medior, m mg. primor y iurtirriini b 
133 capud c 134 FVLVOM (0 corr. in V) P FVLVVM MRyhc 136 

V l 

Incluxum h boxo h AVT (T m. 1 ul vid., corr. in C) P au y 

c 
ORYCIA Pc orylia (l corr. in c) h ORYCI R ORYCIA M corvcia y 

TEREBENTO M 137 fusus cervix schoL Persii CEKVIX FVSOS Pyc 
latea b CRINES Rc collaque schol. Persii : cf. VIII 660 138 mollif 

A 

fubnectenr b\ MOLLIS SUBNECTIT M 139 MAGNANIME M magnanime 
y 'magnanimae gentes . . hic esi ordo, aliter non stat versus' Servius 

uideruiT (uiT in ras.) h 140 uolnera y VVLNERA MRhc DIRI- 
6ERE Myibc 141 Meonia (eo in ras.) b Moenia c\ generof. b\ 

genere cl MODO M ubi] cui m 142 PACTOLOS R 143 Atfuit 
& mnertheuf in ras. y ATFVIT P ET suprascr. M mnefteuf b 

144 moropum b\ BIEORVM (E corr. in R) P MVRORVM Ry]b\cm 
fublimen y\ SVBLIMEM MPRy2c rubiime b 



182 YERGILI AENfilS X 

et Capys: hinc nomen Campanae ducitur urbi. 145 

llli intcr sese duri certamina belli 
contulerant: media Aeneas freta nocte secabat. 
namquc ut ab Euandro castris ingrcssus Etruscis 
regem adit et rcgi memorat nomenque genusque 
quidve petat quidve ipse ferat, Hezentius arma t50 

quae sibi conciliet, violenta()ue pectora Turni 
edocet, humanis quae sit fiducia rebus 
admonet inmiscetque preces: haut fit mora, Tarchon 
iungil opes foedusque ferit; tum libera fati 
classem conscendil iussis gens Lydia divom, 155 

externo commissa duci. Aeneia puppis 



TESTIMONIA. 



147 ^medfa . . . secabat* Servius Aen. X 215 148 sq. Servius 

Aen. Vni 607 148 *castris i. E.' Arusianus p. 239 L. 149—154 

*regem . . . ferit' Charisius 250 Diomedes 439 Beda de trop. 370 Cap. 

149 Priscianus 1202 P. Nonius 237, 26 Isidorus orig. I 35, 4 Donati 
ars III 5, 2 Pompeius 456 L. ^regem . . . memorat' Claudius Sa- 

cerdos I 128 152 *humanis . . . rebus' Servius Aen. VIII 150 

153 sq. 'haut . . . ferit' Noniua 311, 17 154 sq. ^tum . . . divom* 

Arusianus p. 244 L. 156 sq. ^Aeneia . . . tenet' Charisius 128 

156 *Aeneia p.' Diomedes p. 310 P. Charisii exc. 535, 7 K. 



VABIA LECTIO. 

A E 

145 capir bi hinc iioSi in ras, b CAMPANE P CAMPAfiNA Jkl 
campane y URBE (E corr. in I) M 147 Conlullerantyl freta 
(fret in ras.) b feccabat yl 148 ingreff. b\ 149 ADIIT P 

MEMORANT R decusque Diomedes, ut II 89 150 ' muHi auiem quid- 
que petat quidque ipse feral dicunt oportuisse dici* Servius quidue ferat 
quidue ipse petat Charisii cod, quidve ipse] AVTQVIDVE (AV et VI ei 

ipFe 

VE in ras,) P aut quidue y Videntur fuisse qui quidve [vel quidque) 
petal aut ipse ferat scriberent. MEZZENTIVS B MEZZENTIUS M 
me . zentiuf b 151 VIVOLENTA P 152 etdocet (t. e. ecdocet) Charisii 
cod. 153 IMMISCET MR admiscet Charisii cod. PRECES (S m ras.) 
P PRAECES M Alii hic apodosin , cuius protasin v. 148 statuuni, 

concludunt. aui y haud 6o MAIORA il!f t.archon/;' larcon c 

TARCIIO R *hoc nomen ubique Graece ponit excepto uno loco (VIII 603)* 

Servius 154 fedufiVi ra^. 6 ferit] FERT /> ..ferit y facli 

Arusiani'Gu, fatis Servii exempl. Genetivum teslatur Arusianus. 

155 DIVOM (0 corr. in V) P DIVO R DIUUM Mybc 156 DVCE (E corr. 



VBRaiLI ABNEIS X 188 

prima tenet, rostro Phrygios subiuncta leones, 

imminet Ida super, profugis gratissima Teucris. 

hic magnus sedet Aeneas secumque volutat 

eventus belli varios, Pallasque sinistro 160 

adfixus lateri iam quaerit sidera, opacae 

noctis iter, iam quae passus terraque marique. 

Pandite nunc Helicona, deae, cantusque movete, 
quae manus interea Tuscis comitetur ab oris 
Aenean armetque rates pelagoque vehatur. 165 

Massicus aerata princeps secat aequora tigri: 
sub quo mille manus iuvenum, qui moenia Clusi 
quique urbem liquere Cosas, quis tela sagittae 
gorytique leves umeris et letifer arcus. 
una torvos Abas: huic totum insignibus armis 170 

agmen et aurato fulgebat ApoIIine puppis. 
sescentos illi dederat Populonia maler 



TESTIMONIA. 



164 Diomedes 450 166 sqq. cf. Macrobius Sat. V 15 166 

Priscianns 761 schol. Hor. carm. III 30, 13 167 sq. ^sub Massico 

duce mille manus iuyenum venisse dixit, qui moenia Clusi quique Cosas 
liquere' Macrobius Sat. V 15, 7 168 *quique . . . Cosas' Arusianus 

p. 266 L. 169 Nonius 556, 27 170 *una t. A.' Pompeius 333 L. 
172 sq. Priscianus 1198 P. 



YABIA LECTIO. 



in I) P enea y enaeia b 157 fubiunta y 158 Inminet b 161 

A T H . 

querit y OPACE M opace y 162 IBEM M TERrA P . . mari y 
163 = VII 641 SELICONA P CASTVS (STV in ras. ut vid.) R 
MONETE Pyl : cf, VII 641 165 Aeneam c 167 CLAVSI P 

168 COSAS Mhc, legit Arusianus, ut Straho V p. 225 COSSAS R co . fa 

s 

y COSAM P • Cosas , civitas Tusciae , quae numero dicitur singulari 
secundum Sallustium {kist. \b\D.y Servius Tagitte y 169 Gorythiy 

CORYTIjPiJ Cory.thift Chorili c co rici AowtM5 huraerifyc umerif 
(if in ras.) h LAETIFER M J70 TORVOS (0 post. corr. in V) P 
TORUUS iJfyfic abhafy 171 appolline y 172 Sexceutof c PO- 

PVLON! R 



184 VERGILT ABNEIS X 

expertos belli iuvenes, ast llva trecentos 

insula inexbaustis Gbalybum generosa nnetaUis. 

terlius ilie hominum divomque interpres Asilas, 175 

cui pecudum fibrae, caeli cui sidera parent 

et linguae volucrum et praesagi fulminis ignes, 

mlUe rapit densos acie atque borrentibus hastis. 

hos parere iubent Alpheae origine Pisae, 

urbs Elrusca solo. sequitur pulcherrimus Aslur, 1S0 

Astur equo fidens et versicoloribus armis. 

tercentum adfciunt (roens omnibus una sequendi) 

qui Caerete domo, qui sunt Minionis in arvis, 

et Pyrgi veteres intempestaeque Graviscae. 

Non ego le, Ligurum ductor forlissime bello, 185 



TESTIHOKIA. 



173 *expertos b. i.' Arusianus p. 227 L. 175—177 Servius Aen. 

VIII 429 176 sq. Servius Aen. III 359 179 'Alphea . . . Pisae' 

Priscianus 587 P. 180 sq. ^sequitur . . . armis' Charisius p. 250 P. 

Beda de trop. 376 C. ^sequitur . . . fidens' Donati ars III 5, 2 

Claudius Sacerdos I 137 Diomedes 440 Pompeius 458 Servius Aen. IX 
774 183 Priscianus 633 Servius Aen. VIII 597 cf. schol. Veron. 103, 
17 K. 184 Diomedes 407 cf. schol. Veron. 103, 27 K. 



VARIA LECTIO. 

173 Experto'^ y TRECENTOS INSUL A- M * Prohm trecenlos mh- 

distingui vult, ui insula sequentibus iungatur* Servius 174 calibum bc 

175 DIVOM (0 corr. in V) P DIUUM Mybc SASILAS Ry\ 176 

A 

fabre y\ 177 LINGVE P lingue y PRESAGI My falmine fegnef yl 

178 AOCIAE M ADQVE R ^'orrentibur h hafter h ARMIS 
Pc : c/*. 181 armif, at ariir y 179 Alpheae origine Lachmannus Lucr, 
160: cf. Wagnerus lectt. Verg. 356. ALPHEAE ARORIGINE P AL- 

PHAEAE ARORIGINE R alphee ab origine c alphee ab origine y ALPHEA 
AR ORIGINE M, Priscianus alpea ab origine h\ 'l80 VRRIS R ASTVR 

V 

PRhc, Macrohius, Beddy Claudius Sacerdos aftor y aftor Charisii et 

Donati cod. ASTYR M, Diomedes 181 ASTVR Pc, Claudii Sacerd. 

y * 

cod., Servius Astor Donati cod. Aftur y ASTYR MRb VERSCOLO- 

RIRVS P 183—196 Veron. 234 a 183 CHERETE M : cf. Varronis 

originaiionem apud schol. Veron. car&e (a corr. in ae , r m. 2) y 

184 pirgi c • GARISCAE R 185 NON TEGO V /br/tSSIME V 



VBBGnil AEIIEIS X 185 

transierim, Cinyre, et paucis connitate Cupavo, 

cuius olorinae surgunt de vertice pinnae, 

crimen, Amor, vestrum formaeque insigne paternae; 

namque ferunt luctu Cycnum Phaethoutis amati, 

populeas inter frondes umbramque sororum 190 

dum canit et maestum musa solatur amorem, 

canentem molli pluma duxisse senectam, 

linquentem terras et sidera voce sequentem. 

filius, aequalis comitalus classe calervas, 

ingentem remis Ceutaurum promovet: iUe 195 



TESTIMONIA. 



188 'crimen a. v.' Macrobius Sat. IV 6, 18 schol. Lucnni IX 425 
Sorvius Aen. II 65 VII 339 ^crimen' schol. Veron. 103, 29 189 

Macrobius Sat. V 14, 16 cf. 16, 4 190 Servius Aen. VI 659 193 

'sidera v. s. ' Servius Aen. X 65 195 sq. ^lle i. a.' Arusianus p. 

238 L. 



YARIA LECTIO. 

186 cinyre 62, MenteL pr. CINIRE F6lc2 (Cinirus in MacrobiiW 

i 

15, 5 exempL dicUur) cinere y cinere cl, ^plerique Pieriani CINYRAE 
M cinira Vots. alt. (Cinyra et viiiosam synaloepham esse monuil Lach^ 
mannus Lucr. 272) CINERA (I in ras.) P CVMARRE R cigna m 'Cycne; 
{om. Par.) Ci|Qare quidam duci nomen datum tradunt a Cunaro monte, 
qui in Piceno esl ' Servius [deest totum schol. in Regin.) : de profhon" 

R 

torio Cunero Plinius n. h. III 13, 111 CVPAO. (post vid. erasa vel 

" V 

I vei E vel F vel L vel ?; AO perfossae ut vid.) P CupdVO V cupa])0 y 
187 olorine y De — V dE R penne c 188 reiciendum censet 
Heynius: hemistichium crimen aujor vestrum posterius adiecium videtur 
Ladevico. crimen, Amor, vestnim Sprhigelius: cf, I 140 1X625 
Eadem erat sententia eorum , qui teste Servio veslrum pro tuum acce^ 
perunt conlato ipso IX 525: quamquam in Servianis perverse ad 
Cpgnum adlocutio referiur. crimen amor vestrum significare ^ originis 
vestrae, o pinnae, causa est amor' putat Wagnerus: atque ita sane 
inieliexit Asper forme y forma 61 forlunac prop. Wagnerus 
paterne y 189 cicnu 61 PHAETONTIS M phoetontif c phetontif yh 

V 

PETHONTIS R \ 90 frondes V 191 solalur] T in ras. R 192 PftlMA 

(I corr. in L) P 194 AEQUALI^ M equalef c 196 iVigrcNTEM V 
CENTat/ruM V ' - ' 



* 

186 ' VERGILI ABNEIS X 

instat aquae saiumque undis immane minatur 
arduus et longa sulcat maria alta carina. 

Ille etiam patriis agmen ciet Ocnus ab oris, 
fatidicae Mantus et Tusci iilius amnis, 

qui muros matrisque dedit tibi, Mantua, nomcn 200 

(iMantua, dives avis; set non genus omnibus unum: 
gens illi triplex, populi sub gente quaterni, 
ipsa caput populis, Tusco de sanguine vires). 
hinc quoque quingenlos in se Mezentius armat, 
quos patre Benaco velatus harundine glauca 205 

Mincius infesta ducebat in aequora pinu. 
it gravis Aulestes centenaque arbore fluctum 
verberat adsurgens, spumant va^da marmore verso. 
hunc vehit immanis Triton et caerula concha 



TESTIMONIA. 



196 *saxum . . . minatur' Nonius 502, 27 199 Priscianus 684 

Servius ecl. IX 60 ^fatidicae . . . Tusci' Probi inst. II 1, 21 

^fatidicae M.' Charisius 48. 111 P. exc. Charisii 543 K. (91 Endl.) Clau- 
dius Sacerdos II 13 200 cf. schol. Veron. 103, 30 K. 201 sq. 

schol. Veron. 104, 6 K. 202 Servius Aen. II 278 VIII 475 XI 9 
205 sq. 'velatus h. g, M.' Servius Aen. VIII 33 207 sq. Priscianns 

591 *it ... «dsurgens' Priscianus 1353 (de fig. num. 6, 24) 207 

cf. schol. Veron. 104, 13 K. 209 *hunc . . . Triton' Probi inst. I 

4, 11 Servius Aen. X 166 



Varia lectio. 



196—208 Veron, fol 234 h 196 aquae V inmane c 

minaTVR V 197 krduus— V fulca y fuigat c VLTA P 

198 OGNUS MPyh 199 mantofyc, Prisciani Sangall, Lugd, 
mantof (o in ras.) b Mantus iesianlur grammaiicu 201 ManTVa 
lASes avis sel^ V auif om, P, suprascr, y SED PByhc 

202 ILLIS V POPVLI TRiPLEX B 203 ipsa—popuLlS V capud b 

POPVLI B 204 hinc — inV HIN^ P QVINGEnTOS B QVIN- 
GENTOS (0 in ras., in spaiio duaf. lii.) P MEZZENTIUS MBbl 
205 VENACO PBy\ arundine c 206 mincius infeSTX V PINV (V 
in ras., ui vid.) Pb pinu. c PIN. F 207 FLVCTVS Bb 208 MAR- 

MORAE M raamore y 209 HVNC (V fort. in ras.) B inmanif q 
CHERULA M 



VERGILI AENEIS X 187 

exterrens freta, cui laterum lenus hispida nanti 210 

frons bominem praefert, in pristim desinit alvos: 
spumea semifero sub pectore murmurat unda. 

Tot lecti proceres ter denis navibus ibant 
subsidio Troiac et campos salis aere secabant. 

lamque dies caelo concesserat almaque curru 215 

noctivago Phoebe medium pulsabal Olympum: 
Aeneas (neque enim membris dat cura quietem) 
ipse sedens clavomque regil velisque ministrat. 
alque illi medio in spatio chorus ecce suarum 
occurrit comitum: nymphae, quas alma Cybebe 220 

numen habere maris nymphasque e navibus esse 
iusserat, innabant pariter fluctusque secabant, 
quot prius aeratae steterant ad litora prorae. 



TESTIMONIA. 



2J0— 212 *cm ... unda' (om. 211) Arusianus p. 264 L. 210 sq. 
*cui . . . praefert' Priscianus 1203 Uaterum . . . praefert' Nonius 

377, 27 210 *laterum . . . nanti' Diomedes 404 211 Nonius 535, 28 
213 Priscianus 1355 (de fig. num. 7, 29) . 215 sq. *alma . . . 
Phoebe' Macrobius Sat. YI 5, 12 215 4amque . . . concesserat' 

Servius Aen. X 1 218 Arusianus p. 247 L. Servius Aen. V 868 

220—222 *qua8 . . . iusserat' Servius Aen. IX 117 222 'adnabant p.' 
Probi ars minor 836 (gramm. Vatic. A. Mai V 319) 223 Velius Lon- 
gVLs 2231 P. 



VARIA LECTIO. 

210 hispida] I post in ras. B 2U PRISTIN Py, Nonii Leid. m. 1 
pistrim DorvilL, *multi' Heinsiani ALVOS (0 corr, in V) P ALUUS 

Myhc 212 femiferoryl caeruleos Arusiani cod. 213 TOT M 
lecti . c iuueiies % , Prisciani Par. P, ul VIII 179 X 836 bis Pris- 

cianus - DENiS (S in ras. ul vid.) P 214 cf. I 35 capff c 

AERAE M 216 olimphum b 218 cf. VI 302 CLAVOM (0 corr. in 
V) P CLAVVM MRybc geril Arusiani Gu. 219 ADQVE Rc IN- 
SPIRATIO R 220 comytum y nimphae b CYRERE R cibebe bl 

cybele cm Cybebe Servius 221 NOMEN P Nomen y ufphaf b 
que e] QVE R nauibuf (ui m. 2) y 222 adnabant testatur Probt ars 

V ' AE 

minor fluctof b 223 = IX 121 QV^T P QVOD R, quam scrip- 
iuram reprehendit Velius Longus QUO^ ilf ^ERATE^ il/ STESE- 



18S VERGn^I AENEIS X 

aiignoscunt longe regem lustrantque choreis. 

quarum quae fandi doctissima Cymodocea 225 

pone sequens dextra puppim tenet ipsaque dorso 

eminet ac laeva tacitis subremigat undis, 

tum sic ignarum adloquitur: 'vigilasne, deum gens, 

Aenea? vigila et velis inmitle rudentis. 

nos sumus, Idaeae sacro de vertice pinus, 230 

nunc pelagi nymphae, classis tua. perfidus ut nos 

praecipitis ferro Rutulus flammaque premebat, 

rupimus invitae tua vincula teque per aequor 

quaerimus. hanc genetrii faciem miserata refecit* 

et dedit esse deas aevomque agitare sub undis. 235 

at puer Ascanius muro fossisque tenetur 

tela inter media atque ardenlis Marte Lalinos. ^ 



TESTIHONIA. 



225- Probi inst. I 6, 3 226 *dextra p. t.' Priscianus 761 

228 sq. Wigilasne . . . vigila' Priscianus 730. 1068. 1118 Donatns ad 
Ter. hec. III 5, 8 Servius Aen. II 148 233 *rumpimus . . . vincula^ 
Nonius 382, 17 • 



YARIA LECTIO. 

PRORAE 

RANT P fterant c AT P PUPPIS' M, ut III 135. 277 VI 901 

VIII 497 naves Oblongus, Velius 224 Agnorcunt bc choraeir b 

225 naudi Marklandus ad Statii silv. II % 19 cvmocea y cymodo- 

c 

caea c 227 Imiuet 61 Imminet 62 AT M 228 IGNAVVM R 
alloquitur hc 229 IMMITTE MRc inmittere yl RUDENTES MPl 

230 'NOS M SUMUS, M IDaEAE R IDEAE Mb 231 nymphe y 
nimphae b fervid\is Schraderus conl. IX 72 perfidiis Servtus legit 

232 PRAECIPITES Rc PRECIPITES M rutulof y flama (fla m 
ras.) h* 233 rumpimus 'aliquol' Pieriani, Servii et Nonii exempL 

234 gen . trix 61 235 AEVOM Pl AEVVM MP2Rybc 236 — 261 

Veron. fol. 265 236 Ad y E/ V{an set voluerat?) puer — tenelur V 

V 

moro (moero?) c 237 Nihil agnosci potuit in V ADQVE R 

ARDENTIS Py\ , ut Schraderus coniecerat arPentir y2 orrentif 6 HOR- 
RENTIS MR horrentef c 



VERGILI AENEIS X t89 

iam loca iussa tenent forti permixtus £trusco 

Arcas eques: medias illis opponere turmas, 

ne castris iungant, certast sententia Turno. 240 

surge age et Aurora socios Tenieute vocari 

primus in arma iube et clupeum cape, quem dedit ipse 

invictum Ignipotens atque oras ambiit auro. 

crastina lux, mea si non inrita dicta putaris, 

ingentis Rutulae spectabit caedis acervos.'. 245 

dixerat, et dextra discedens inpulit altam 

bailt ignara modi puppim: fugit illa per nndas 

ocior et iaculo et ventos aequante sagitta. 



TESTIHONIA. 



238 sq. *iam . . . eques' Servius Aen. VIII 547 239 *ArcaB e.' 

Probi inst. I 4, 13 241 cf. schol. Veron. 104, 20 K. 242 cf. schol. 
Veron. 104, 16 K. 243 'atque .. . auro' Nonius 242, 9 244 sq. 

Donatus ad Ter. hec. III 1, 6 248 *et yentos a. «.* Arusianus p. 

214 L. 



YABIA LECTIO. 



238 *hoc xoTor vo aicmcifASvov accipiendum esL nam intelligimus 
eum equites misisse per terram* Servius, cf. VIII 547 TENENT M 

el ut vid, V TENET PRybc PERMIS/w* e/RVSCO V 239 ILLI^ M 

240 NEc P Nec y CERTAST V CERTAEST MPRyhc^ cerUef cV 

242 CLVPEVM V CLIPEVM MPRbXc clypeum y62 CARE (R corr, 

in P) P ipse] IGNI V, quod inlerpretatur Haterianus apud schoL 

Veron. ingens cm, ^aliquot antiquV Pieriani, Meniel. alt. cum aliis 

243 ADQVE R aro e corr, m. rec. ora cl 244 CRA^/jwa — iNRITA 
V lux] LVXSI P irrita h 245 Ingentef c rutulae — acervos V 

rutile b SPECTARIT Rbc, prohavit Bentleius ad Ter. hec^Hl 1,6 
rpectabit (t posL m. 2) y SPECTARIS MP, tesiatur Donatus 'jcrastina 
lux [si ad Aeneam referas, spectabis , . . si autem ad lucem, spectabil 
legas. Crastina lux suspendendum quidam,.*'] spectabit est vera lectio 
. , . nam male quidam spectabis legunt . . . ctlii more antiquo lux pro 
luce accipiunt . . , Longus ait: deest venerit, unde et tp^e spectabis 
legit* Servius. caedis] genlis y [teste Heinsio) % 246 DlXera/ — V 

"DIXERAT M dextra. b DISCENDENS R IMPVLIT MRhc alta 

(a in ras.) h altiin c 247 HAVD MPVyhc ignara — undAS V 248 

OCIOr et iaculO V YENToj aEQVANTE V uento^. {eras. r, ut vid,) y 



190 VERGILI AENEIS X 

inde altae celerant cursus. stupet inscius ipse 

Tros Anchisiades; animos tamen omine toUit. 250 

tum breviter super aspectans convexa precatjur: 

'alma parens Idaea deum, cui Dindyma cordi 

turrigeraeque urbis biiugique ad frena leones, 

tu mihi nunc pugnae princeps, tu rite propinques 

augurium Pbrygibusque adsis pede, diva, secundo/ 255 

tantum effatus. et interea revoluta rubebat 

matura iam luce dies noctemque fugarat: 

principio soclis edicit, signa sequantur 

atque animos aptent armis pugnaeque parent se.' 

iamque in conspectu Teucros babet et sua castra, 260 

stans celsa in puppi. clipeum cum deinde sinistra 

extulit ardentem, clamorem ad sidera tollunt 

Dardanidae e muris, spes addita suscitat iras, 

tela manu iaciunt: quales sub nubibus alris 



TESTIMONIA. 



254 sq. Priscianus 657 *tu . . . augurium* Priscianus 799 

261 'stans . . . puppi' Donati ars II 16, 5 263 ^Dardanidae e m.' 

Probi inst. I 18, 12 264—266 Macrobius Sate V 10, 1 264 sq. 

^quales . . . tranant' Aldbelmus de re gramm. in A. Mai auet. class. 
V 592 



YABIA LECTIO. 



249 <4iae ceLERANT V 250 ««iMOS V nomine yl 251 

A 

SVPER ASPECTANS PV SUPERASPECTANS My SUPERAASPECTANS 

^Rhc precator y 252 IDEA Pylc icea yl dyndiina y diudiina 6l 

dindimiti c 253 FbRENA (F in ras., fuit vel I vel L vel T; E quod 

B 

seq. erqs.) P 256 r^t;oLVTA V RVEBAT P : cf, 241 ru.ebat y 
RVEBAT Bbc RUEBAN M ruebat explicare conalur Servius 257 

flgarat (a pr. in ras.) b 258 SOciis -r V educit yl 259 ADQVE R 

armis — se V 260 lAM ^ 261 Stant y Alii levi distinclione 
coniungunt clipeum . . : anlentem cum aniecedeniibus ei post ardentem 
fortiier interpungunt. clypeum y deinde «INISTRA V 26ii e om. 
R, suprascr. hc spcs . . . iaciunt damnat Peerlkampus, sed ipsa tela 
cum clamore iacia gruum per aeihera cum clangore voiiiantium imagi" 
nem poetae in menlem vocaverunt. 264 QVABLES (E pr. eras.) P 



VfiRaiLI AENEI8 X 191 

Strymoniae dant signa gnies alque aelhera tranant 265 

cum sonitu fugiuntque notos damore secundo. 

at Rutulo regi ducibusque ea mira videri 

Ausoniis^ donec versas ad litora puppes 

respiciunt totumque adlabi classibus aequor. 

ardet apex capiti cristisque a vertice flamma 270 

funditur et vastos umbo vomit aureus ignis: 

non secus ac liquida siquando nocte cometae 

sanguinei lugubre rubent aut Sirius ardor, 

ille sitim morbosque ferens mortalibus aegris, 

nascitur et laevo contristat lumine caelum. 275 

Haut tamen audaci Turno fiducia cessit 
iitora praecipere et venientis pellere terra. 277 



ultro animos tollit dictis atque increpat ultro 278 



TESTIICONIA. 



265 sq. 'atque . . . sonitu' Seryius Aen. X 356 265 ^Strymoniae 
., . grues' Priscianus 716 267 sq. *at . . . Ausoniis' Diomedes 450 

270—275 Macrobius Sat. V 10, 2 270 sq. Macrobius Sat. V 13, 35 

^ardet . . . funditnr' Nonius 240, 21 ^cristis . . . funditur' Nonius 
313, 8 273 'sanguinei 1. r.' Pompeius 338 L. Servius Aen. XII 338 

'lugubre' Sergius in Donat. 1851 P. 274 sq. *ille . . . nascitur' 
Servius ge. I 218 275 *et . . . caelum' Servius Aen. IV 294 276 

ServiusAen. X 270 *haut t. a.' Probi inst. I 10, 2 



VARIA LECTIO. 



265 Strimoniae ybic ADQVE R 266 arctos Peerlkampus : cf. 

Statius Theb. V 11 sqq. 267 AD R DUCIB. M ea] FAMA M 

266 Auroniur cl littora b\ LITOR& M littore cl 269 adlapi y 
270 — 275 fortasse post illa stans celsa in puppi v. 261 aliquo tnodo 
inserere statuerat, 270 Ardet (d corr, ex c) y CAPITIS i?, Macro- 
hii V 10. 2 Par. 1 a] AC PRyc, Macrobii exempL 271 et] ac b 

aureyfy AEREUS Mx, Macrobii V 13, 35 exempl : cf. 884. 887 

IGNES P^ylb 272 a*" c LIQVIDAS R 273 Sanguinei (i post. in 
ras.) c sanguineae x^ Pompeius LVGVBRaE P lucubre yl ardor; 

nie Wagnerus 274 fi.tiin b 275 leuo y 276 cf IX 126 TlAUD 
Mbc at non audaci Servius Aen, X 270 ut IX 126 277 displicet 
Gruppio in Minoe p. 203 Littore c\ uenienlcfc 278 = IX 127 
om. MPymy non interpreiatur ^rvius. • ADQVE R 



192 VEBOILI AENEI8 X 

^quod votis optastis, adest, perfringere dextra: 279 

in manibus Mars ipse viris. nunc coniugis esto 

quisque suae tectique memor, nnnc magna ref^rte 

facta, patrum laudes. ultro occurramus ad undam, 

dum trepidi egressisque iabant vesUgia prima. 

audentis Fortuna iuvat/ 

baec ait et secum versat, quos ducere contra 285 

vel ^uibus' obsessos possit concredere muros. 

Inlerea Aeneas socios de puppibus altis 
pontibus exponit. multi servare recursus 
languentis pelagi et brevibus se credere saltu, 
per remos aiii. speculalus litora Tarchon, 290 

qua vada non sperat nec fracta remurmurat unda, 
sed mare inoffensum crescenti adlabitur aestu, 
advertit subito proram sociosque precatur: 
'nunc, o lecta manus, validis incumbite remis; 



TESTIMONIA. 



280 'in . . . viris' Servius Aen. X 773 280 sq. 'coniiigis . . . 

memor' schol. Lncani VII 347 284 Macrobias Sat. VI, l 62 Nonius 

431, 9 442, 23 287 sq. 'socios . . . exponit' Nonius 299, 6 291 

Servius ge. I 326 



VABIA LECTIO. 

S 

279 OPTATIS P obtaftif y ADESt P perf ingere b 280 VIRI 
R fit efto c 281 Post suae el meraor dist, P TECTISQVEM P 

• • • 

MEMOR. P MOR R REFERTE P referte yV REFERTO MRy^hc Te- 
ferto autem pro referat: alii hic distinguunt, ut sit referat modo unus- 
quisque facta patrum et laudes . . . alii distinguunt nunc magna referto 
facta' Servius. 282 FACTA PATRUM LAUDES' M, post facla et laudes 
interp. P 283 Tum b{ EGRESSIS MP EGRESSl Rybc gressas 
^quidam* Pieriani *si egressi, figurate dictum est^ Servius 284 
AVDENTES M'lPlybc 286 COrfCREDERE M 288 MULTI.- M 
289 Languenlef yl 290 SPICULATUS ]6i litlora c 291 SPERAT 
PRyb^c : cf. 303 SPIRANT M, Servius ge. I 326 fpira///6l 'spirant 
. . . legitur et sperat, quod et melius est ' Servius 292 aESTV P 

293 ATVERTIT Py PRORAS SOCIOS M PRORASOCIOS R PRORAS 
SOCIOS Pybcm 294 NUNG M incnmbe^^ (e corr. in i) y 



VEBOILI ACNEIS X 193 

tollite, ferte rates; inimicam findite rostris 295 

hanc terram, sulcumque sibi premat ipsa carina. 

frangere nec tali puppim statione recuso 

arrepta tellure semel/ quae taiia postquam 

effatus TarchoD, socii consurgere lonsis 

spumantisque rates arvis inferre Latinis, 300 

donec rostra tenent siccum et sedere carinae 

omnes innocuae, sed non puppis tua, Tarchon. 

namque ioflicta vadi* dorso dum pendet iniquo, 

anceps sustentata diu, fluctusque fatigat, 

soWitur atque viros mediis exponit in undis; 305 

fragmina remorum quos et fluitantia trastra 

impediunt, retrahitque pedem simul unda relabens. 

Nec Turnum segnis retinet mora, sed rapit acer 
totam aciem in Teucros et contra in litore sistit. 
signa canunt. primus turmas invasit agrestis 310 

Aeneas, omen pugnae, stravitque Latinos 
occiso Therone, virum qui maximus ultro 



TESTIHONIA. 



296 'sulcum . . . carina' Nonius 364, 27 301 sq. *et . . .' inno- 

euae* Nonius 444, 27 303 ^dorso . . . iniquo' Servius Aen. I 110 
306 sq. ^fragmina . . . impe'diunt* Arusianus p. 241 L. 308 Probi 

inst. I 7, 2 310 'svgna c.'. Prisoianus 1263 



VASIA LEOTIO. 

M 

295 INimCA' M 296 PRAEMAT M PRAEMAT Bbi 297 PUP- 

PIM My]b puppiT(rf>i ras.) c puppify^ PVPPES PR riatio"^ b 
299 larcon b SOCIIS M 300 SPUMANTES Mc ralif 6l 

A 

301 TENT R 302 INNOCUE M innocue y innocuae Nonius et Servius 

s 
legeruni. non (on in ras.) b 303 VADI P VADIS MRybc * Probus 

A 

vadi dorso pro vado dicium puiaV Servius 304 SVSTENTAT P 
ruflentat yi 305 ADQVE MiR 306 FRACMINA R fluuilantia c 

M 

TRASTRA M TRANSTRA PRybc 307 pedem Menag. pr., % PEDES M 
pedef *62 PEDES PRybXcm 308 SIGNIS Pl 309 iittore c litora y 

310 agreftef y\ agrenif (reflif in ras.) b 31 1 'aENEAS M PUGNA 
M pugo . c 312 thaerone c 

EIBBECK, YEBOIL. III. ]3 



t94 VERGIIil AENEIS X 

.Aenean pctit: hQie gladio perque aerea suta, 
per tunicam squalentem auro latus haurit aperiunri. 
inde Lichan ferit, exsectum iam matre perempta 3t5 

et tibi, Phoebe, sacrum: casus evadere ferri 
quo iicuit parvo? nec ionge Cissea durum 
immanemque Gyan, sternenlis agmina ciava, 
deiecit Leto: nihil illos Herculis arma 
nec validae iuvere manus genitorque Melampus, 320 

Alcidae comes usque gravis dum terra labores 
praebuit. ecce Pharo, voces dum iaclal inertis, 
intorquens iaculum ciamanti sislit in ore. 
tu quoque, ilaventem prima Janugine malas 



TESTIMONIA. 



314 Gellius II 6, 4 Nonius 319, 25. 404, 14 *per . . . auro' 

Macrobius Sat. VI 7, 6 Nonins 452, 27 Servins Aen. II 277 *latus 

h. a.' Isidorus orig. I 20, 2 XVIII 33 schol. Lucani X 387 Hor. epod. 
V 31 Servius Aen. I 738 II 600 V 137 ge. III 105 322 * ecce . . . 

inertis* Nonius 328, 6 *voces . . . inanes* Servius Aen. I 102 

324 Probi inat. I 17, 3 Servius Aen. X 390. 



YARIA LECTIO. 

313 Aenean y Aeneam c Tuta y 314 tonicam c SQVaLENTEM 
R haurit] AIIRIT M 315 lican b licham c FERRIT Pyi 

EXECTUM M exeplum c &rectum, i. e, ecfeclum Ohlongus 316 AT P 

e 

phoebo y 317 quo, /. e. quorsum Marklandus ad Sialii silv, I 
2, 88 : cf. Servii verha * et respexil ad illud, quod ferrum nunc iuvenis 

vitare non potuit , quod parvus evasitJ Quo y QVOB^ P QUOD Mb 

Quod, in mg. m. 2 i Cui c CVI R *quod (quo?) licuit parvo: legitur et cui 

Vicmi^ Servius ceffea cl 318 Inmanem 6c GIAN-^l fternentefc 

AGMINE (E m. rec. corr. in A) M 319 teJo Schraderus conl. XI 665 

A h 

erculif b 320 UALIDE M ualide y melampuf h 321 Alcide y 

D N 

^UM M 322 PRAeBVIT R PHARO My PHARO» P Paro Nonii 
exempl. * Pharon . . . legitur et Pharo . . .ut sit dativus ah eo quod esi 
Pharus' Servius iectat c inherlif b INERTES My2 inaucs Servius 
Aen. l 102, sed inertes hic. 323 CLAMANTIS MPycl : cf. 347 damanli 

ieslatur Servius 324 TU M QVE R FAVENTEM R LAN- 

V 

G VINE P languinc, ut vid., y\ langi . . ne y2 



VEROILI AENEIS X 196 

'duni sequeris Clytium infelix, nova gaudia, Cydon, 325 

Dardania stratus dextra, securus amorum, 
qui iuvenum tibi semper erant, mlserande iaceres, 
ni fratnim stipata cohors foret obvia, Phorci 
progenies, seplem numero: seplenaque tela 
coniciunt, partim galea clipeoque resultant 330 

inrita, deflexit partim stringentia corpus 
alma Venus. fidum Aeneas adfotnr Achaten: 
'suggere tela mihi: non uHum dextera frustra 
torserit in Rululos, steterunt quae in corpore Graium 
Iliacis campis/ tum magnam corripit haslam 335 

et iacit: illa volans clipei transverberat aera 
Maeonis et thoraca simul cum pectore rumpit. 



TESTIMONIA. 



326 ^Dardania s. d.' Asper 112, 5 K. 326 sq. 'secums . . . erant* 
Servins Aen. I 350 330 sq. lulius Rufinianus p. 240 R. 331 Abbo 
Floriacensis in A. Mai auct. class. V 334 333 — 335 *suggere . . . 

campis' Isidorus orig. II 30, 7 333 ^suggere t. m.' Probi ars minor 
822 (gramm. Yatic. in A. Mai auct. class. V 317) 



VARIA LEOTIO. 

325 clytium (y m. 2) y clilium c diciii h Clytius IX 774 inier 

ue ^ N 

Trmanos irucidatos referlur, cidon h\ 327 iunu h ERAT M 

mireraDder c LACERES Mv 328 PHORCHI PB phorci (i m. 2 in 
ras.) y 329 NUMEROS M 330 conniiunt lulii Ruftniani exemph 

E 

PARTEM MiR clypeo y 331 DEFIXIT (1 pr. corr. in L) P 

NG 

STRIMNTIA M slringentia Servius legit 332 affatur b adfatuf yV 

E 

333 suffice schol Barthii ad Stat. Theb. VII 593 DEXTRA M 334 • 

sparserit schol. Barthii l. L STETERINT M fteterant c fteterant y2m, 
Isidori Qud. a QUAE M QVE Rym q: b ^ordo est: suggeretela mihi, 
quae in campis liiacis in Graecorum stctere corporibus. . . . qui vero ste- 
tenintque . . per coniunctionem , non per pronomen leguni, hi neque 
sichaud {non que, set autem?) dehuisse dici putant et mutatam a poeia 
coniunctionem. alii que coniunctionem pro enim ponunt' Servius. 
gra.ifi b 335 magnum yl 336 CLIPEI.- M clypei y tranfuerberat 
aera (fuerber m. 2 in ras., at aera add. m. eadem) h 337 MAEONHS M 

T M 

HORACA M Ihoraca (thora in ras.) b thoracha c RVWIT P RVPIT R 

13* 



196 VBRaiLI A£NEIS X 

huic frater subit Alcanor fratremque ruenteni 

sustentat dextra: traiecto missa lacerto 

protinus hasta fugit servatque cruenta tenorem, 340 

dexteraque ex umero nervis moribunda pependit. 

tum Numitor iacuio fratris de corpore rapto 

Aenean petiit; sed non et Ogere contra 

est licitum, magnique femur perstrinxit Acbatae. 

hic Curibus fidens primaevo corpore Ciausus 345 

advenit et rigida Dryopem ferit eminus hasta 

sub mentum graviter pressa pariterque loquentis 

vocem animamque rapit traiecto gutture; at ille 

fronte ferit terram et crassum vomit ore cruorem. 

tres quoque Threicios Boreae de gente suprema 350 

et tris, quos Idas pater et patria Ismara mittit, 

per varios sternit casus. accurrit Halaesus 



TESTlkONIA. 



338 sq. *fratrem . . . dextra* Servius Aen. X 304 340 schol. 

Lucani III 467 350 sq. Gellius XIII 21, 11 



YARIA LECTIO. 
DEX 

339 TRA M traiecto] * quae fuerit tnissa retroacto lacerto ' 
Servius, qui fteri posse ut legerit reiecto {an al reiecto?, nisi forte de 
LucreUana forma redducto cogitare malis) monet Feerlkampus conl. 

X 652. XI 605 , adducto nova ipse coniciens. LAG£RTOS M 341 

e 

Dextra c humero bc humoro (o post. corr,, ut vid. , ^ar e) y 

342 l^UM M 343 Aenea c PETIT MPRy petit (t post. in ras.) b 

EFFIGERE Rlc, {[ pr. in ras) b 344 acatae y 345 GVRRIBVS 

c s 

, Ry\ FIDENS- M primeuo y LAUftUS M LAVSVS PRyb, (u pr. 
in ras.) c : cf. VII 707 ' hic Curibus . . et est ordo : tunc fidens pri- 

maevo corpore advenit Clausus (lausus Regin.) Curibus . . . aut iidens 
Curibus ' Servius [ad VII 707 clausus in Par. et Regin.) 346 driopem 

b\ 347 MENTV P 348 traiecto (cto in ras.) b GVTTVRE in 

ras. R guttu//e b\ 349 FERIT MR fe.rit b .fe.rit y2 PREMIT Pyl 

uomit (mit in ras.) b 350 TRES Py\b, Gellius scriptum invenit. 

:mS MRc THREICIVSPl Ihreiceofftl trehiciof c fu.praema!> 

s 

faf)prema c 351 TRIs P tris iestatur Gellius IZMARA M 352 
ADCVRRIT R occurrit bc% HALESUS Myc, (h m. 2 add.) b- 



VEROILI AENEI8 X fd? 

Auruncaeque nnanus, subit et Neptunia proies, 

iosignis Messapus equis. expellere (endunt 

nunc hi, nunc illi; certatur limine in ipso 355 

Ausoniae. magno discordes aethere vent! 

proelia cea tollunt animis et viribus aequis 

(non ipsi inter se, non nubila, non mare cedit; 

anceps pugna diu, stant obnixa omnia contra): 

haut aliter Troianae acies aciesque Latinae 360 

concurrunt; haeret pede pes densusque viro vir. 

At parte ex alia, qua saxa rotantia lale 
inpulerat torrens arbustaque dirula ripis, 
Arcadas insuetos acies inferre pedestris 
ut vidit Pallas Latio dare terga sequaci 365 

(aspera quis natura loci dimittere quando 
suasit equos), unum quod rebus restat egenis, 
nunc prece, nunc dictis virtutem accendit amaris: 



TESTIMOiaA. 



355 ^certatur . . . ipso' Diomedes 393 359 ^anceps p. d.' Ndnius 
245, 9 Probi inst. I 9, 10 ^stant o. o. c' Arusianus p. 250 L. 

360 sq. Macrobius Sat. V 13, 27 361 'haeret . . . vir' Macrobius 

8at. VI 3, 5 schol. Hor. carm. II 13, 32 Servius Aen. VI 727 schol. 
Veron. 81, 12 K. ^haeret p. p.' Claudius Sacerdos I 82 Servius Aen. 
I 120 X 653. 845 ge. II 327 365 ^Latio d. t. s.' Servius Aen. II 193 

366 sq. 'aspera . . . equos' Priscianus' 1018. 1058 P. 368 'virtu- 
tem a. a.' appendix ad Probi art. min. 27 p. 441 Endl. 



VABIA LEOTIO. 

353 neptu . nia b 354 menfapur (n eras.) y 355 C£RTANTUR 

(N eras) M limino y\ 356 l^USONIO M Auronio y DiSGORDIS 
Pyl aequore Burmannus aethere Servius legit 357 TOLYNT P 

N 

358 GEDUIU^T M 359 STAT M obnoxia Rotlend. sec, obnixi 

Arusiam cod. 'obnixa . . . legitur et obnixi' Servius 360 HAUD MPb 

o 

Aud c 361 occurrunt m 362 AD R PARTEM P RORTANTIA 
(RO eras.) M 363 IMPULERAT M INTVLERAT Rbc Intullerat (1 pr. 
eras.) y 364ArchadarM . PEDESTRES i»fc 365 fecaei cl 
366 QVOS Pyl DEMITTERE R, Pnsciani J058 Bongars. Lugd. 
3^ _ NUNG PRAEGE M praece b 



198 VEROILI AENBIB X 

'quo fugitis, soeii? per vos et fortia facta, 

per ducis Euandri noineii devictaque bella 370 

spemque meain, patriae quae nuoc subit aemula laudi, 

fidite ne pedibus. ferro rumpenda per hostis 

est via. qua globus ilie virum densissimus urget, 

hac vos et Pallanta ducem patria alta reposcit. 

nuraiua nulla premunt, mortali urgemur ab hoste 375 

mortales, tolidem nobis animaeque manusque. 

ecce, maris magna claudit nos obice pontus, 

dest iam terra fugae: peiagus Troiamne petemus?' 

haec ait et medius densos prorumpit in hoslis. 

obvius huic primum, fatis adductus iniquis, 380 

fit Lagus. hunc, magno yellit dum pondere saxum, 

intorto figil telo, discrlmina costis 

per roedium qua spina dabat, hastamque receptat 



TESTIHONIA. 



369 'quo f. 8.' Donatus ad Ter. Phorm. I 4, 39 370 *ducis E.' 

Isidorus orig. IX 3, 22 371 Nonius 239, 7 375 sq. *numina . . . 

mortales' Diomedes 432 377 Nonius 265, 15 Servius Aen. VIII 227 

383 sq. ^hastam . . . haerentem' Macrobius diff. 21, 8 Incertus de 
v^rbo 41 p. 173 Endl. Servius Aen. IX 348 



VABIA LECTIO. 

369 Quof yl et] ego Peerlkampus : cf, Wagnerus ad ecl, IV 6 
371 EMVLA P LAuDE M 373 QVO R VRGVET Rhc\ 374 

^ A A E ^ 

PALLENTEM (E et EM eras.) M DUCUM (U eras.) M 375 Nomina y 

V h 

URGEMUR M urg.emur b VRGVEMVR PRyc ofle yh 377 

magni % 'modoMSus habei, ut hic obex dicamus: unde quidam magnro 

obice legunt, antiqui etiam haec obex dicehant, secundum quod est 

magna obice. hinc est quia nonnulli vitant generis duhieiatem et le- 

guni magni, scilicei maris* Servius 378'DEeST P DEEST MRyhc 

^'''lAM P TROIANE Py Lernamne vel pelago omisso Pailanteumne 

A 

Schraderus *Troiam, t. e. castra Troianorum* Servius PETEMUS M 
PETAMVS Ry\ 379 horier h 380 obvius huic] SH in ras, R HVI m 

ras. P 381 VELLITMA6N0 Ryhcm VELLITMAGNV P pondere] 
D fort, in ras. P SAXV~ (V corr, ex vel vice versa , deinde seq. 
ras,) P 383 DABAT MPy\b\ DEDIT Ry2 et in mg., b2cm 



VERGILI AENBIS Z 1 99 

ossibus haerentem. quem non super occupat Hisbo, 

ille quidem hoc sperans: nam Palias anle ruentem, 385 

dum furit, incaulum crudeli morte sodalis 

excipit atque ensem tumido in puimone recondit. 

fainc Sthenium petit et Rhoeti de gente Tetusta 

Anchemoluni, thalamos ausum incestare novercae. 

vos etiam, gemini, Rutulis cecidistis in agris, 390 

Daucia, Laride Thymberque, simillima proles, 

indiscreta suis gratusque parentibus error; 

at nunc dura dedit vobis discrimina Pallas: 

nam tibi, Thymbre, capul £uandrius abstulit ensis; 

te decisa suum, Laride, dextera quaerit 395 

semianimesque micant digiti ferrumque retractant. 



TESTHfONIA. 



389 sq. cf. luvenalis VII 234 * Anchemolus ' Probi inst. II l, 22 
' thalamos . . • novercae ' Aldhelmus de re gramm. in A. Mai auct. 
class. V 590 390 *vos etiam g.' Servius Aen. XI 373 391 Priscia- 
nus 738 Asper 1 13, 2 K. 392 * gratusque p. e. ' Nonius 204, 10 

394 Charisius 249 Diomedes 437 Priscianus 738 Servius de ult. syll. 
1802 P. Maximus Victorinus de fin. 5 p. 457 Endl. Pompeius 452 L. 
Probi inst. I 18, 13 Asper 113, 2 K. Servius Aen. III 464 ^Thymbr^' 
Isidorus orig. I 34, 6 * nam . . . Euandrius ' Marcianus Capella III 278 
'nam . . . caput' Probi inst. I 6, 1 Pompeius 50 L. ^Euandrius 
ensis' Diomedes p. 310 P. 395 Macrobius Sat. IV 3, 8 396 Nonius 
348, 2 ^semianimesque m. d.' schol. Lucani III 599 



YABIA LBCTIO. 

384 ^erentem b OCCUBAT M HISBO M ifbo cl HISBON PByb 
* s 
irbon c2 385 PERANS M 386 Gum b\ furit incautum coniungit 

Heinsius 387 ADQVE R 388 STHENIUM MP STHENLVM R .fte- 
nium y ftenium (niu m. 2 in ras, duarum liit.) c rthenum Servii Sar. 
[in Regin, deest schol.) ftelenum b sthenelum % : cf. XH 341 roeti c 
RHOECl Pyl _ UESTUSTA M 389 ANCHE-.- : MOLUM [eras. SM vel 
EM) M Nonne Anchimolum scribendum erai? archemori luvenalis libri 

archemorus Probi cod. lalamof c 390 UOS M AGRIS P agrif, al 

s 
aruif y : cf. 404 ARVIS MRbc 391 . laride y thimber b\ 392 SVl 

n 

P suis Servius confirmat gralifc 393 AD Rcl At (t in ras) b 

DE 

394 THYMBRAE M timbre bl ENSES Myl 395 TE GISA M 
LARmAE H ladire cl 



260 VEBGILI AENEI6 X 

Arcadas accensos moiiitu et praeclara tuentis > 

facta viri mixtus dolor-et pudor arimit in hostis. 

tum Pallas bitugis fugieotem Rhoetea praeter 

traicit. hoc spatium tanlumque morae fuit Ilo; 400 

Ilo namque procul vaiidam derexerat hastam, 

quam medius Rhoeteus intercipit, oplime Teuthra, 

te fugiens fratremque Tyren, curruque volutus 

caedit semianimis Rutulorum calcibus arva. 

ac velut optato venlis aestate cohortis 405 

dispersa inmittit silvis incendia pastor 

(correptis subito mediis extenditur una 

horrida per latos acies Volcania campos; 

ille sedens victor flammas despectat ovantis) : 

non aliter socium virtus coit omnis ih unum 410 

teque iuvat, Palla. set bellis acer Halaesus 

tendit in adversos seque in sua coliigit arma. 

hic mactat Ladona Pheretaque Demodocumque, 



TESTIMONIA. 



397 *Arcada8 a. m.' Probi inst. I 5, 1 Servius ecl. VIII 56 
399 sq. *tvLm . . . traicit' Aldhelmus de re gramm. in A. Mai anct. 
class. V 592 401 *Ilo n. p.' Servius Aen. X 520 405 *ac ... 

ventis' Donatus ad Ter. Andr. III 3, 1 407 ^correptis s. m.' Probi 

inst. 1.5, 3 411 Priscianus 758 



VARIA LECTIO. 

397 Archadef bc 398 FVROR R pudor Servius legit HOSTES 
M^P2yV 399 rethea hc 400 TRAHICIT M Trai . cit {eras. \) c 

E 

MORA M more y ILLO P 401 ILI (I post. eras.) M Illo y 

DEREXERAT MlR DIREXERAT M2Pybc 402 ROETHEUS Mc ro&euf 
y iniercepit yl OPTIMAE M TEUTRA i!fc2, (eutra in ras.) h 
teucru. c\ 403 TYRIN Rb% tyrem c curru y1 404 'semauimis: 
potest et semianirois ah eo quod est semianimus legi* Servius 405 
obtato y co . ortif c2 ///coortif (co in ras.) h 406 IMMITIT R 
408 latuf y\ UULGANIA MP^yc . 409 OUANTES M 410 co.it ft 
411 PALLAS P palla. cl pallaf 6c2 Palla testatur Priscianus 

H 

SED PRyhc HALAESVS Ry halefuf c hALAESVS P ALAESUS M. 

R DO 

alesus PHsciani o 413 FERETA Rb PHERETA M DEDOMOGUM (DO 



VERGIIil ABNEI9 Z 201 

Strymonio dextram fulgenti deripit en»e 

elatam in iugularo, saxo ferit ora Thoantis 415 

ossaque dispersit cerebro permixta cruento. 

fata cavens silvis genitor celarat Halaesum: 

ut senior leto canentia lumina solvit, 

iniecere manum parcae lelisque sacrarunt 

Euandri. quem sic Pallas petit anle precatus: 420 

'da nunc, Thybri pater, ferro, quod missile libro, 

fortunam atque viam duri per pectus Halaesi. 

baec arma exuviasque viri tua quercus habebit/ 

audiit illa deus: dum texit Imaona Haiaesus, 

Arcadio infelix telo dat pectus inermum. 425 

at non caede viri tanta perterrit|i Lausus, 

pars ingens belli, sinit agmina: primus Abantem 



TESTIHONIA. 



417 ^silvis . . . Halaesum' Arusianus p. 219 L. 418 *senior . . . 

solvit' Macrobius Sat. VI 6, 5 419 sq. 4niecere . . . Euandri' Ma- 

crebius Sat. III 7, 3 419 ^iniecere m. p.' Seryius Aen. XII 517 
421 Priscianus 758 lulius Rufinianus p. 216 R. *da . . . pater' Probi 
inst. I 7, 1 



VABIA LECTIO. 



inf. eras.) M demodocumque (e pr. m. 2 corr, iti o , cumque m. 2 in 

A 

ras.) c 414 Strimonio bl ENSEM M 415 ferrit yl THONTIS 

R 416 ^^^REBRO P 417 caveos ffamb. pr., •nonnulW Pieriani 

s 

CANENS MRbc CANENT P canenf (f m. 2 in ras.) y * canens . . alii 

A 

cavens legunV Servius CEL&RAT M GELERAT P caelerat ^^l 
halefum yc - Alesum Arusiani Ambr. Alesim Arusiani Gud. 418 CA- 

A 

NENTI Jt 421 THYBRE R, item P, ut vid., sed corr. E in h tibri b 
Tvmbre Probi insl. cod. Thybri testantur Priscianus et Servius 

mifile bc 422 ADQVE R DVRE R diri Mentel pr. 'duri: aut fortis 

R 

aut asperi et crudelis in hostes^ Servius haleli yc 423 QUAECUS 

I 
M HABEBAT M 424 AVWT R HIMAEONU R HYMEONA M 

DI 

inmaonaj;! .imaona c2 halefuf ^^c 425 ARCANIO i2 TELVU R 
426 "~AT M Ad cl cede y 427 PELLI M pronuf el primus 
Servius confirmat ABANTV" R 



302 YEBOILI A9NEI8 X 

oppositum interemU, pugnae nodumque moramque. 

sternitur Arcadiae proles» slernuntur Etrusci 

et vos, Grais inperdita eorpora, Teucri. 430 

agmina concurrunt ducibusque et viribus aequis. 

extremi addensent acies nec turba moTeri 

tela manusque sinit. hinc Pallas instat et urget, 

hinc contra Lausus, nec multum discrepat aetas: 

egregii forma, set quis Fortuna negarat 435 

in patriam reditus. ipsos concurrere passus 

haut tamen inter se magni regnator Olympi: 

mox illos sua fata manent maiore sub hoste. 

Interea soror alma monet succedere Lauso 
Turnum, qui volucri curru medium secat agmen. 440 

ut vidit socios, 'tempus desistere pugnae; 
solus ego in Pallanta feror, soli mihi Pallas 



TBSTIMONIA. 



432 * extremi a. a.' Priscianus 837. 866 436 sq. * ipsos . . . Olympi ' 
Arusianus p. 218 L. 430 sq. 4nterea . . . Tumum' Nonius 403, 15 



YABIA LBCTIO. 

E 

428 interimit (i sec. in ras.) b interimit c NODVMQV P 
morainque nodumque m ^quidam dubium volunt, uirum pugnae 
oppesitum an nodum pugnae, quod est melius* Servius 429 archa- 
diae b 430 GRAIIS PRci 431 CONCORRVNT E VtRIBVSAEQVlS 
P 432 postremi JPmcfant/^ 837 addensent Menag, pr., Mentel. ali.y 

A 

iestantur Priscianus et Servius ADDENSfiNT P ADDENSANT MRybc 

n 

'lurba moveri P mouere 61 433 Uinc — P paliaf y 
URGET Mb^ urg*& y VRGVET Rbi 434 — HINC M LAV^m^— P 

435 FORma — P forme y SED PRybc 436 PATriam — P 

437 Eaui — P haud y^bc magnil summi Arusianus ui VII 558 

r 
olimpi b 438 sq. ultimi paginae versus rescissi in P 438 illo /2 

h r re 

lUa yl ofte y 439 alma. y fuccure c succurrere %, Servius 

Danielis (5e(/ succedere Par. : deesi schol. in Regin.) succedere testa- 

iur Nonius 440 AGME^ M 441 uidi* c PVGNA Rc : cf. IX 789 

442 'SOLUS M ferror yl 



YBBGiiii Aneis X 903 

debetur; cuperem ipse parens spectator adesset/ 

baec ait, et aocii cesserunt aequore iusso. 

at Rutttluni abscessu iuyeais tum iusaa superba 445 

ffliratus stupet in Turno corpusque per ingens 

luinina vol?it obilque trud procui omnia visu 

talibus et dictis it conlra dicta tyranni: 

'aut spoliis ego iam raptis laudabor opisiis 

aut leto insigni : sorti pater aecus utriquest. 450 

toile minas.' fatus niedium procedit in aequor. 

frigidus Arcadibus coit in praecordia sanguis. 

desiluit Turnus biiugis, pedes apparat ire 

comminus; utque leo» specula cum vidit ab alta 

stare procul campis meditantem in proelia taurum» 455 

advolat: haut alia est Turni venientis imago. 

hunc ubi contiguum missae fore credidit hastae. 



TESTIMONIA. 



444 Macrobius Sat. VI 6, 3 445 gq. *at . . . miratur* Seryius 

Aen. XI 15 445 'Priscianas 743 449 sq. ^aut . . . insigni* Macro- 
bins Sat. VI 1, 56 452 schol. Lncani Vlll 68 ^coit . . . sanguis* 
scbol. Lucani VII 339 453 *desiluit T. b.' Arusianus p. 223 L. Dio- 
medes 371 'desnuit T.' Consentius 2073 454 sq. *utque . . . tau- 
rum' Nonius 434, 18 457 Arusianus p. 221 L. 



VAEIA LECTIO. 

444 iussu et iussi fuerunt qui scriberent: iusso testantur Servius 
et Macrobius. ' adeo ut huic loco corrupto Probus alogum (ad longam 
Regin.: in Par, deest scholion. 'alogus nota, quae ad mendas adhibe- 

V 

tur' Isidorus orig. I 20) apposuerit* Servius 445 AD B al)cerro c 
tani X 446 MIRATVR Rylc, Servii Aen. XI 15 exemph torno y 

V 

448 IiT P .'\iy tiranni b 449 LAUDABUR M\ 450 AT P 

iufignif b " forti (f in ras.) b AEQVVS MPRyc equus b UTRIQ- 
EST Mb VTRIQVE EST Pyc VTRISQVE EST R 453 DESTILVIT P 

A 

Diffiluit cm APPARET P 454 ()OMminus utque P Cumminur c 

V 

ATQ- (A eras.) M 455 stare procul campJS P in om. Pyhc, 
Nonii Wolf., legit Silius XVII 439 456 advolat — vemmm P 
Atuolat yc haud ybc alia ef ut vid. y\ - 457 hunc — cREDlDlT P 

HVC R FORAE M, om. Arusiani cod. 



IM VEROILI AENEIS X 

ire prior Pallas, siqua fors adiuvet ausum 

viribus inparibus, magQumque ita ad aetbera fatur: 

'per patris hospitium et mensas, quas advena adisti, 460 

te precor, Alcide, coeptis ingentibus adsis. 

cernat semlneci sibi, me rapere arma cruenta 

victoremque ferant morientia lumina Turni.' 

audiit Alcides iuvenem magnumque sub imo 

corde premit gemitum lacrimasque effundit inanis. 465 

tum genitor natum dictis adfatur amicis: 

'stat sua cuique dies, breve et inreparabile tempus 

omnibus est vitae: set famam extendere factis, 

hoc virtutis opus. Troiae sub moenibus altis 

tot gnati cecidere deum; quin occidit una 470 

Sarpedon, mea progenies. etiam sua Turnum 

fata vocant, metasque dati pervenit ad aevi.' 

sic ait atque oculos Rutulorum reicit arvis. 



TESTIMONIA. 

464 *audiit A. i.' Servius Aen. X 424 467 'stat . . . dies' Ma- 

crobius Sat. I 16, 43. V 16, 7 Nonius 391, 32 schol. Hor. carm. I 3, 17 
Serviiis Aen. IV 696. 697 467 sq. *stat . . . vitae* Macrobius Sat. V 
10, 4 *breve . . . vitae' schol. luven. IX 126 470 sq. *quin . . . 

progenies' Claudius Sacerdos I 164 Priscianus 1031 schol. Hor. carm. 
I 24, 9 *quin . . . Sarpedon' Claudius Sacerdos I 184 472 ^metas 
. . . aevi' Servius Aen. X 625 473 *atque . . . arvis' Servius Aen. I 
226. II 690 



YASIA XiECTIO. 

£ 

458 ire — ausYM P fica cl ADIIVVET R ADIUUAT M 
aufum (au m. 2) y 469 viribus — aethera P ' imparibuf c itad y 

MET 

hethera h 460 per — adisfl P HOSPITIV H ofpicium yc 
461 sq, infimae pag, rescissi, reliqua usgue ad v. 509 desunt in P 

461 ALCIDAE M 462 CERANT M cernant % femiuei y 

e 

raper y cruento c\ 463 ferant/////////morientia c 464 AVDIT R 
AALCIDES R 465 effudit yc INANNIS (N alt, eras) M inanef 

yc 466 affatur h 468 SED Ryhc FATIS M 470 To y nati yh 
471 *et iam . . . multi eliam (en iam coni, Heynius) legunt, ut sit 
ccce * Servius 472 ad suprascr. y 473 ADQVE R 



VBRaiLI AENEIS X 

at Pallas inagnis emittit viribus bastam 

vaginaque cava fulgentem deripit ensem. 475 

iila volans umeri surgunt qua tegmiua summa 

incidit atque viam clipei molita per oras 

tandeni etiam magno strinxit de eorpore Turni. 

hic Turnus ferro praefixum robur acuto 

in Pailanta diu librans iacit atque ita fatur: 480 

'aspice, num mage sit postrum penetrabile telum/ 

dixerat; al clipeum, tot ferri terga, tot aeris, 

quem pellis totiens obeat circumdata tauri, 

vibranti cuspis medium transverberat ictu 

loricaeque moras et pectus* perforat ingens. • 485 

ille rapit calidum frustra de corpore telum: 

una eademque via sanguis animusque secuntur. 

corruit in volnus (sonitum super arma dedere) 

et terram hosliiem moriens petit ore cruento. 



TESTIVONIA. 

478 Servius Aen. IX 576 *magno . . . Turni* Servius Aen. VUI 
63 481 Charisius 249 Diomedes 436 P. 'aspice n. m.' Probi inst. 
I 18, 7 487 Servius Aen. X 908 488 Macrobius Sat. VI 1, 24 



VARIA LECTIO. 

474 AD Rbl 475 cf. 896 IV 579 Otiosum hunc versum es8e 
iudicat Peerlkampus : ^n^ iacio ielo inermis essei* Servius adnoiavit. 
DIRIPIT My^lbcm 476 humeris % PRIMA R prima. in mg. m. 2 
•A- • fuma b summi m 477 ADQVE R ch . pei b CLIPEIEST M 

N 

mollita 6lcl 478 ftrinx y 480 LIBRAS M ADQVE R 481 

N M 

ASPICE- SUT M mage (e m. 2) y MAGI7?, legerunt Charisius ei 
Consenlius, mage Charisius, Probus, Servtus num magi nosirum 
Charisii cod, nunc mage nostrum sit Diomedis libri 'num mage sit: 
legitur ei nunc magis est' Servius. 482 AD ROci cJypeum c 
483 QUEM My, probavii Marklandus ad Siatii silv. I I, 40 quom *«o«- 
nulli' Pieriani CVM Rbc 484 CUSPIS MEDIUM Mcm MEDIVM CVSPIS 
Ryb 485 Lorici b\ PERFORAT- INGENS M 'perforat: hic subdis- 
iinguendum, ui ingens . . ad superiora possii referrV Servius, quem 
refellii Marklandus l. l. 486 de corpore, ai^ de uolnere y : cf, 744 
DE UULNERE Mc de pectorc. in mg. m. 2 AT de uulnere b 488 
UULNUS MRybc dederunt Macrobii w 



206 VERaiLI ABNEI8 X 

quem Turnus super adsistens 490 

'Arcades, baec* inquit 'memores mea dicta -referte 

Euandro: qualem meruit, Pallanta remitto. 

quisquis honos tumuli, quidquid solamen humandi est, 

largior. haut ilii stabunt Aeneia parvo 

hospitia.' et laevo pressit pede talia fatus 495 

exanimem, rapiens inmania pondera ballei 

inpressumque nefas: una sub nocte iugali 

caesa manus iuvenum foed^ tbaiamique cruenti, 

quae Clonus Eurytides multo caelaverat auro; 

quo nunc Turnus ovat spolio gaudetque potitus. ^OO 

nescia mens hominum fati sorlisque futurae 

et servare modum, rebus sublala secundis! 

Turno tempus erit, magno cum optaverit emptum 

intactum Pallanta et cum spolia ista diemque 

oderit. at socii multo gemitu lacrimisque 505 



TESTIMONIA. 



491 'Arcades b. i.^ Probi iast. I 5, i 492 ^quaiem . . . remitto' 
Nonius 344, 19 493 'quisquis h. t.' Ser^ii fragm. 9 p. 198 £ndl. 

Sergius in Douat. 7 p. 479 £ndl. Maximus Vict. de fin. 5 p. 457 £ndl. 
Donatus de ult. syll. 1802 Cledonius 1884 P. Marcianus Capella III 278 
Pompeius 33. 47 L. Servius Aen. VI 333 495—497 *laevo . . . nefas' 
Asper 113, 4 K. 497 *una . . . iuvenum' schol. Hor. carm. II 14, 19 

500 Asper 113, 18 501 Nonius 223, 8 Arusianus p. 248 L. 

502 Nonius 389, 23 503 sq. Servius Aen. U 104 



YARIA LEGTIO. 

490 ADSISTENS SIC ORE PROFATVR R 491 Archadef b haec 
suprascr, b inquid y REFERTE [| EUANDRO. M 'referte Euandro: 
poiest et hie dislingui: potest et supra referri, ut sit Euandro remitto 
qaalem meruit filium' Sertnus. 493 Quifquir (Quif pr. m. 2), ai: quif- 

quif (m. 1 forl, Siquif) y quicquid bc umandi e b humadi elt y 

H h r 

494 AUT M auibi aud b2 haud yc 496 prefit y 496 RARPIENS M 

IMMANIA Ryb BALTAEI M 498 PHOEDE M fed. b\ 499 

CLONIVS B clo"uf y CLON Servii Regin, (clonus Par,) evrytidef (v 

m. 2 in ras.) y eirytidef b\ eurilidef c EVRITID Servii Regin, eurtydes 
eiusdem Par, CELAVERAT MRy 500 oual . (t m, 2) y 502 fub- 

late y{ 504 IPSA M 505 in mg. add. y 



VERGILI AJBHBIS X 207 

inpositum seuto referunt Pallanta frequentes. 
dolor atque decus magnuin rediture pareQtii^ 
haec te prima dies bello dedit, liaec eadem aufert, 
cum tamen ingenlis Rutulorum linquis acervos. 

Nec iam fama mali tanti, set certior auctor 510 

advolat Aeneae, tenui discrimine leti 
esse SU09, versis tempus succurrere Tcucris. 
proxima quaeque metit gladio latumque per agmen 
ardens limitem agit ferro, te, Turne, superbum 
caede nova quaerens. Pallas, Euander, in ipsis 515 

omnia sunt oculis, mensae, quas advena primas 
tunc adiit, dextraeque datae. Sulmone creatos 
quattuor hic iuvenes, tolidem, quos educat Ufens, 
viventis rapit, inferias quos immoiet umbris 



testimonia: 

506 Servius Aen. X 841 507 Prisclanus 1024 *o . . . decus' 

Claudius Sacerdos 1 81 508^ervius Aen. XI 141 513-515 'pro- 
xima . . . quaerens* Nonius 240, 23 513 ^proxima . . . gladio' schol. 
Hor. carm. lY 14, 31 514 sq. *te . . . quaerens* Nonius 391, 4 Donatus 
ad Ter. adelph. III 2, 15 515 sq. 'Pallas . . . oculis* Priscianus 092. 
738 P. Asper 113, 1 K. . 515 ^Fallas . . . ipsis' Probus de nom. 56 
p. 223 Endl. Servius Aen. VIII 185. XI 55 517—519 *SuImone . . . 

umbris' Macrobius Sat. V 2, J6 • 518 Eutychius II 2. 18 



VARIA LEOTIO. 

506 IMPOSITVM R clipeo Servii Aen. X 841 Regin, (scuto Par) 

507 ^duos hos {^hos duos* Regin.: an ^duos' omiUendum?) versus 

plerique a poeta dictos volunt. alii a sociis , qui reportant cadaver ' 

Servius ADQVE R RE0DITURE M PARENTIS R 508 AVFER 

f 
R 509 — 531 manu aliena scripti in P 509 tandem m ingenti y 

E 

' aceruuf yl 510 TAM R SED PRyhc cerclor y 511 AENAE 
(AE post. in ras.) P LAETI M loeli b - 512 VbRSIS TEMPVS P nerfif 

lempuf y TEMPUS UERSIS MRbc fuccurre'* b SVCCEDERE R ut 439 
Teucris] VC in ras. P 513 ferit m 514 limite (ite in ras.) b 

515 pallaf y 516 ADVEN P prim.rf c primuf b\m PRIMV^ R 

517 ADIT R ADIT M ad" c DEXTRE Ry quae y 518 QVATTOR 
P edicai y 519 Viuentef b INFERIAS (FE e corr.) P 



208 VEROILI AfiNEia.X 

captivoque rogi perfundat sanguine flammas. 520 

inde Mago procul infensam contenderat hastam. 

ille astu subit.ac tremibunda supervolat hasta, 

et genua amplectens eflatur talia supplex: 

'per patrios manis et spes surgenlis luii 

te precor, hanc animam serves gnatoque patrique, 525 

est domus alta, iacenl penitus defossa talenta 

caelati argenti, sunt auri pondera facti 

infectique mihi. non hic victoria Teucrum 

vertitur aut anima una dabit discrimina tanta.' 

dixerat. Aeneas contra cui talia reddit: 530 

/argenti atque auri meiiioras quae multa lalenta, 

gnatis parce tuis. belli commercia Turnus 

sustulit ista prior iam tum Pallanle perempto. 



TESTIMONIA. 



521 Macrobius Sat. V 2, 16 524—536 Macrobius Sat. V 10, 5 

524 sq. Donatus ad Ter. adelph. II 1, 28 532 sq. <belU . . . 

perempto* Macrobius Sat. V 2, 16 • 532 'gnatis p. t.* SeryiuB 

ecl. ni 94 



VABIA LECTIO. 

520 PERFUNDANT M FLAMlMATs P 521 INFENSAM M, ut 
IX 793 infQnfa (urS m. rec, in ras.) b infertara, ai infenfnm y INFESTAM 
(FES m ras.) P INFESTAM E, Macrobii exempl. : cf. 877 CONTEN- 

DERAT Pb, Macrobius et Servius CONTENDERfiT M contender&.. 

(& m. 2) y cotenderet c2 cutenderit cl CONTORSERAT R : ef. S 520 

^ c 

» AT 

522 ATTU M ac 6 at y '&^ M AT PRc tremebunda c 523 
r p 

E» M 524 PATRVOS Pl, ut vid. MANiS P MANES Mb &y per 

X^ Macrobii et Donati exempl.y ut VI 364 furgentef bl heredif, ai 

furgentif y HEREDIS in ras. P, ut IV 274 525 noto bi nato b^c 
A E a 

527 CELATI M ARGNTl P PONDERB P 528 ^'^^TORIA P 

T 

TEVCRVM (VCR in ras.) R EVCRVM P 529 haud c 530 REDDF P 

531 ADQVE R MEMORA P magna x* Macrobii to : cf IX 265 

A 

532 commercea bi 533 ILLA M PALLNTE P PALLANTE (E in 
ras.) R PALLANTA M 



VBRGILt AE2^tS X 209 

hoc patris Anchisae manes, hoc sentit lulus/ 

sic fatus galeam laeva tenet atque reflexa 535 

cernce oranti capulo tenus applicat ensem. 

nec procui Haemonides, Phoebi Triviaeque sacerdos, 

infula cui sacra redimihat tempora vitta, 

totus conlucens veste atque insignihus alhis. 

quem congressus agit campo lapsumque ^uperstans 540 

immolat ingentique umbra tegit; arma Serestus 

lecta refert umeris, tihi, rex Gradive, tropaeum. 

instaurant acies Volcani stirpe creatus 

Caecidus et venlens Marsorum montibus Umbro: 

Dardanides contra furit. Anxuris ense sinistram 545 

et totum ciipei ferro deiecerat orbem 

(dixerat ille aliquid magnum vimque adfore verbo 



TESTIMONIA. 



534 PriscianaS 1166 540 sq. 'lapsum . . . tegit' Eutjchius II 8 

541 sq. *arma . . . nmeris' Donatus ad Ter. Phorm. I 2, 3 544 Pris- 
cianns 933 545 ^Dardanides' Pompeius 112 L. ^Dardanides c. f.' 
Seryins Aen. X 575 'Anxuris e. s. ' Probi inst. II 1, 37 



VARIA I*ECTIO. 
A 

534 MENES M 535 leuam cl ADQVE R RFLEXA P 

s * 

536 oranti h ORANTI P ORANTIS MRyc APPLICAT MRh^c ADPLI- 
CAT P atplicat y a.plicat hi abdidit Macrohir (o, ul II 553 537 HE- 

MONIDES P2y H..M0NIDESP1 Aemonides, Emenides alii TRIVIAE P 
538 SACRO R facr . h REDIMEBAT M redimibant m UITTA-M M 

539 TOTU^ M CVNLVCENS Pi COLLUCENS M conlucef y UES^^ M 
ADQVE R A . . . S (ALBIS ?) Pl ARMIS MP^Ryhc * insignibus armis : 

Asper sic legit . . . Prohus vero insignibus albis dicit legendum ' Servius. 

s - s s 

540 LAPSVSM P VPERSTANf P SUPERSTAff M 542 humerif 

N 

hc ^radiue y 543 INSTAURAT M, fortasse recte. instaurant Servii 

exempl. UULCANI Mc creatof c 544 marforum ex montibuf c 

545 FVERIT R ANAVRIS R anxirif h anxirif c anxyris Mentel pr., 
Prohus inst: SINISTRV"" R finiftra . c 546 clypei h 547 ILLI R 

LI 

ALIQVIT PR AQUID M BELLO R 

BIBBECK) VEBOIL. III, 14 



210 VBBGILI AENEI8 X 

crediderat eaeloque aoimum fortasse ferebat 

canitienique sibi et iongos pron^iseral annos) : 

Tarquitus exultans contra fulgentibus armis, 550 

siivicoiae Fauno Dryope quem nympha crearat, 

obvius ardenti sese optulit. iile reducta 

loricam clipeique ingens onus impedit hasta; 

tum caput orautis nequiquam et mulla parantis 

dicere deturbat terrae truncumque tepentem 555 

provolvens super haec inimico pectore falur: 

'isti nunc, meluende, iace. non te optima mater 

condet humi patrioque onerabit membra sepulchro : 

alitibus linquere feris aut gurgite mersum 

unda feret piscesque inpasti volnera iambent/ 560 



TESTIMONIA. 

548 ^caelo . . . ferebat' Priscianus 1016 551 cf. schol. Veron. 

105, 7 *silvicolae Faiini'"Macrobius Sat. VI 5, 9 554 sq. Macro- 
bius Sat. V 13, 2 557 4stic . . . iace,* et reliqua' Macrobius Sat. 

V 2, 17 *istic' schol. Veron. 105, 12 K. 559 cf. schol. Veron. 

105, 16 K. 



VARIA LECTIO. 

649—574 Veron. fol 230 h 549 CANlTiEM P CANITI.M (E an 

A fuerit, non liquet) R CANITIEM M Q- m. 2 sup. R 550 ful- 
gen(m^ V 551 faulo yl DRYOPAE R driope hc nipha h 552 
ardenti—reducia V OBTULiT MPybc ..reduclac 553 INPEN- 
DIT M 554 luncapud Macrohii Cantabr. tunc caput Goth. tert,^ ceteri 

T n 

^ Macrobiani Orantis — multa V uequi.quam 6 TE M pareu- 

p 

lif y 556 DlC^r^ deturl^kT terrae — tepenTEM V DETUR&AT M 

PETENTEM R reliquit Macrobii exempL, quod tamen ortum videtur ex 

1 
reliqua {cf. bbl) 566 PRO-— V Prouoluenf (n e corr.) y INMICO 

P 667 irti*' c Iftic (c in ras.) b ISTIC MPR Vy NVNC R metuende 
— mATER V metuende (e tert. in ras.) b 568 ^OMet — sepul- 

h o 

GRO V HVMI PRyh umi c HUMI M : cf IX 214 X 904 PATRIOVE 

ue h 

PRyhm patrio c ONERAVIT P honerauit y houerabit (ho m. 2 in 
ras.) c honorabit Dorvill. SEPVLChRO P fepulcro m. 2 in ras. c 

559 LIQVERE P liquere y gurgite/// h merfem y 660 FERfiT R 

V 

ferenf c ' inpasti volnerk V uolnera y UULNERA MRhc 



VER^ILI AEKEXS X 2l1 

protinus Antaeum et Lucam, prima agmina Turni, 

persequitur fortemque Nuroam fuivomque Camertem, 

magnanimo Volcente satum, ditissimus agri 

qui fuit Ausonidum el tacitis regnavit Amyclis. 

Aegaeon quaiis, centum quoi bracchia dicunt 565 

centenasque manus, quinquaginta oribus ignem 

pectoribusque arsisse, lovis cum fulmina contra 

tot paribus streperet clupeis, tot stringeret enses: 

sic toto Aeneas desaevit in aequore victor, 

ut semel intepuit mucro. qnin ecce Niphaei 570 

quadriiugis in equos adversaque pectora tendit, ^ 

atque illi ionge gradientem et dira frementem 

ut videre, metu versi retroque ruentes 



tESTIMONIA. 



561 sq. 'protinus . . . persequitur' Nonius 376, 21 562 *perse- 

quitur f. N. ' Macrobius Sat. V 15, 11 564 ^tacitis r. A.' schol. 

Veron. 106, 1 565 cf, Macrobius Sat. V 16, 9 , * Aegeon ' 'schol. 

Yeron. 106, 5 K. 565 sq. 'qualis . . . manus' schol. Hor. carm. II 

17, 13 566 — 568 * quinquagint^ ... clipeis' schol. Veron. 106, 8 K. 



VARIA LECTIO. 

M 

561 ANTHAEVM Rb ANThAEVM (EVM in ras,) P ANTHEUS M 
LVCANPF lucan (u corr. in i) y lican c prima V 562 — 574 Veron. 
fol. 230 a. 562 Prosequitur m NVMA. Pl NUMAN. M^l : ceterum 
cf. IX 454 FVLVOM (0 corr. in V) P FVLVVM MRVybc CAMER- 

TE~^ M 563 VOLCENTE Py uolcente b uolfcente c1 UULCENTE 

MRcl VVLCENTEM V 564 amiclvf y amiclif b\c 565 AEGEON 

c 
MRc Egeon b qualif.. y QVI V CUI MPRybc brachia c 566 
manur.. {t m. 2) y naribus m 567 ARSISSE- M arGifque ul vid. cl 
*ambigua hic disiinctio. pote&l enim sic legi, quiiiquaginta . . . arsisse 
louis , id est ignem louis . . . potest et sic distingui: quinquaginta . . . 
arsisse, ui hic sit mora , deinde inferatur louis cum fulmina ' e. q, s. 

schol. Veron. fulmin.^1 568 CLVPEIS V CLIPEIS ilfi>/?fe clypeif 

c clipeof y\ STRINGIT V . 569 tote y 570 ece y . NIPHEI Mc 


NIPAEI R 571 Quadriiugef b EQUIS M aequof y pectore y 

572 ADQVE R mM 573 RVENTIS V ut vid. 

14* 



212 YERGILI AEN2IS X 

effunduntque ducem rapiuntque ad litora currus. 

interea biiugis infert se Lucagus aibis 575 

in medios fraterque Liger; sed frater habenis 

flectit equos, strlctum rotat acer Lucagus ensem. 

haut tuUt Aeneas tanto fervore furentis: 

inruit adversaque ingens apparuit hasta. 

cui Liger 580 

'non Diomedis equos nec currum cernis Achiliis 

aut Phrygiae campos: nunc belli flnis et aevi 

his dabitur terris.' vaesano talia late 

dicta voiant Ligeri. set non et Trolus heros 

dicta parat contra: iaculum nam torquet in hostem. 585 

Lucagus ut pronus pendens in verbera telo 

admonuit biiugos, proiecto dum pede laevo 

aptet se pugnae, subit oras hasta per imas 



TE8TIM0NIA. 



574 *effanduntqtte d.' Servius Aen. III 470 577 *strictum . . . 

ensem' Nonius 402, 32 581 Donatus ad Ter. Andr. IV 4, 48 Isido- 

rus orig. II 30, 8 583 *talia dicta volant' Sergius 1830 P. 586 sq. 
'Lucagus . . . biiugos' Nonius 242, 4 Arusianus p. 238 L. Priscianus 
1190 P. 587 *proiecto . . . pugnae* Macrobius Sat. VI 4, 14 Nonius 
234, 29 Diomedes 408 'proiecto . . . laevo' Servius Aen. III 699 
588 *sabit . . . imas' schol. Veron. 81, 22 K. 



YARIA LECTIO. 

574 AT Ml in m littora c littore yl CVRRVM Rc curru 

{fort. erasa una exirema liiera post u) b 575 bigif y BIGIS P biiugis 

Servius teslatur LVCAGVS (C fortasse in ras,) R LUGAGUS M 

f 
576 medio y frater. (er in ras,) c fi cl? fed c2 577 AGER Pi 

578 Haud bc 579 APPARVET ut vid. Pi APPARUIT MPlRy 

581 nec curruf c non currus Donatus achillif (ach in ras.) b achilli 

Menag. pr., % 582 phrygie y phrigiae b frigie c 583 VAESANO P 

VESANO Rc LATAE R ' 584 SED MRybc ^ROIVS P 585 CON- 

c 
TRA- M ONTRA- P 'dicta parat: potest legi et dicta parat contra* 

Servius contra . . . hostem suspecta Wagnero HOSTES P^yc 

HOSTIS PlR 586 Vt P prono Arusianus pronus Servius confir- 

mat 587 ammouit Arusiani Gu, hiiugos] IVG in ras, ut vid, R 

biiugis Arusiani Gu. TRAIECTO M proiecto Servius testatur 588 

APTET P Apte* (e corr, in a) y APTAT MRbc horaf y 



VEBaiLI AENEIS X 213 

fulgentis clipei, tuin laevom perforat ingu^n: 

excussus curru moribundus voivitur arvis. 590 

quem pius Adneas dictis adfatur amaris: 

'Lucage, nuUa tuos currus fuga segnis equorum 

prodidit aut vanae vertere ex hostibus unabrae: 

ipse rotis saliens iuga deseris/ haec ita fatus 

arripuit biiugos; frater tendebat inertis 595 

infelix palmas, curru delapsus eodem: 

'per te, per qui te talem genuere parentes, 

vir Troiane, sine hanc animam et miserere precantis/ 

pluribus oranti Aeneas 'haut talia dudum 

dicta dabas. morere et fratrem ne desere frater.' 600 

tum latebras animae pectus mucrone recludit. 

talia per campos edebat funera ductor 

Dardanius, torrentis aquae vel turbinis atri 

more furens. tandem erumpunt et caslra relincunt 

Ascanius puer et nequiquam obsessa iuventus. 605 

luDonem interea conipellat luppiter ultro: 



TESTIMONIA. 



592 lulius Rufinianus 273 R. 597 Macrobius Sat. IV 2, 11 Pris- 
cianus 987. 1020 Alcuini gramm. 2124. 2138 P. 599 sq. *haud . . . 

frater' Macrobius Sat. V 1, 17 600 *et ... frater' Donatus ad Ter. 
Andr. II 3, "3 IV 5, 34 Servius Aen. IV 83 *ne desere f.' Sergii 

fragm. 8 p. 198 Endl. ' 



VARIA LECTIO. 

589 Fulgenlef yl clypei yc leuum perforat iDguen b2 in 

ras. LAEVOM (0 corr, in V) P LAEUUM MRyc INGVEM PRycl 

590 MORIBVNDV . Pl 591 affat% 592 SEoNlS P 593 uane yl 

s s 

594 ALIENiS M DESERIT P 595 inertef c INERMIS Pl inertif. 
at inermif y : cf. XI 414. 672 596 PALLAS B DELABSVS P 597 

cf. I 606 598 troiaNe (Ne m. 2 in ras.) h MISERE M mifere"' h 
599 ONERANTI (NE eras.) M. HAUD MPy^c 601 penitus lacohus 

A 

ad Lucilii Aein, 139 602 TALIO />l TALIO P2 TALIA />3 par hi 

V 

doctor,. ai uictor y uictor cm 603 A\'QUAE M aeque y\ 604 
MORTE P FREMENS ^ RELINQVNT Rh relinquunt yc 605 ne- 

A 

qui . qua h 606 INTERE M iupiter c 



2t4 VBROILI AENEIS X 

'o germana mibi atque eadem gratissima coniunx, 

ut rebare, Venus (nec te sententia faliit) 

Troianas sustentat opes, non vivida bello ' 

dextra viris animusque ferox paliensque pericli/ 610 

cui luno summissa. 'quid, o puicherrime coniunx, 

sollicitas aegrani et tua tristia iussa timentem? 

si mihi, quae quondam fuerat quamque esse decebat, 

vis in amore foret, non hoc mihi namque negares, 

omnipotens, quin et pugnae subducere Turnum 615 

et Dauno possemincolumem servare parenti. 

nunc pereat Teucrisque pio det sanguine poenas. 

ille tamen nostra deducit origine nomen ^ 

(Pilumnusque ilii quartus pater) et tua larga 

saepe manu multisque oneravit limina donis.* 620 

cui rex aetherii breviter sic fatur Oiympi: 

'si mora praesentis leti tempusque caduco 

« 

oratur iuveni meque hoc ita ponere sentis, 
tolle fuga Turnum atque iastantibus eripe fatis: 



TESTIMONIA. 



611 *cui I. s/ Marius Victorinus p. 2472 P. 617 Servius Aen. 

II 366 619 *Pilumnu8 . . . pater' Servius Aen. VIII 54 X 75 

624 sq. *tolle . . . vacat' Nonius 326, 3 624 *atque . . . fatis' Victo- 
rinus ad Cic. p. 80 Or. 



VARIA LECTIO. 
/ 

607 iH/ AOQVE R eadem] EM in ras. R 608 fallit] LIT 
in ras. P 609 TROIANA^ P opef (e ex corr.) y 610 uirof cl 

V 

animof^ 611 fubmirfa c o suprascr. y pulcherrima h\ 612 
Sollicituf y\ lUSSA M ut IX 804 DICTA PRyhcm ut 104 II 115 

613 QVaE P QAE M condam y QVAMQVAE R 615 Omnpf b 
Ompf c 616 incolome b inoolomen c 617 suo %, Servii Aen. II 366 

a 

ex. , sed pio idem testatur ad h. l. poentef y 618 DEDVCET Pyl 

o 
619 Pillumnuf cl illic c 620 VNERAVIT (V corr. in 0) P 

H 

ornavit Schraderus lumiua yi 621 AETERII R SIC (S in ras.) R 

r s 

FATVR P fatur y FATUR M fal c FATVS Rb olimphi b 

622 L-.ETl M loeti 61 623 hoc] oc y 624 ADQVE R 



YEaGILI AENBISX 215 

hactenus iodulsisse vacat. sin altior istis 625 

sub precibus venia ulia latet totumque moveri 

mutarive putas bellum, spes pascis inanis.' 

et luno adlacrimans 'quid si, quae voce gravaris, 

mente dares atque haec Turno rata vita inaneret? 

nunc manet iusontem gravis exitus, aut ego veri 630 

vana feror. quod ut o potius formidine falsa 

ludar et in melius tua, qui potes, orsa reflectas!' 

haec ubi dicta dedit, caelo se protinus alto 

misit, agens hiemem nimbo succincta per auras, 

Iliacamque aciem et Laurentia castra petivit. 635 

tum ded nube cava tenuem sine viribus umbram 

in faciem Aeneae (visu mirabile monstrum) 

Dardaniis ornat telis clipeumque iubasque 

divini adsimulat capitis, dat inania verba, 

dat sine mente solhim gressusque efOngit euntis, 640 



TESTIMONIA. 



625 sq. 'sin . . . latet' Nonius 237, 23 627 ^mutarive p. b.' Probi 
inst. 18,5 628 sq. *quid si . . . dares' Priscianus 1169 schol. Lu- 
cani y 258 630 — 632 Augustinus de divinatione daemonum 11 

630 Probi inst. I 10, 1 631 sq. ^quod . . . ludar' schol. Lucani I 636 

'o . . . ludar' schol. Hor. serm. II 1, 43 638 sq. ^ubasque . . . 

capitis' Priscianus 799 



VARIA LECTIO. 



625 ACTENVS Pi 626 Sup yc PRAECffi. M VLLATET P 

II r 

uelat& (e corr. m a) y 627 MUtTARI i»/ pacify 628 cui ;t 

n , . / 

adlacrimaf y inlacrimanf c quid f.i (sei?) c quod fi y2 QUAE M 
quodcqui6l grauatifci 629 ADQVE i? DATA i? UIT^ Jlf 

631 VNA P VNA R M om. R, suprascr. yh 632 Laudar yl 

MEDIUS (D corr. in L , qmd fortasse fuerat suprascr,) M 633 

ded& ci protinuf (tinu m. 2 in r-as.) h • 634 NIMBO M Nimbo (Nim 
m ras,) h nymbo yc 638 clypeii c 639 ATSIMULAT 4f VERBA 
m ras, P uerba, ai mebra y 'inania: nec d memhris nec a menie ve- 
nientia' Servius 640 GRESSVSQVEFFINGIT R GRESSUMQ- EFFINGIT 

M greffufq. effigil y, EUN-.IS M euntef a i 



216 VERGILI AENEIS X 

morte obita qualis fama est volitare flguras 

aut quae sopitos deludunt somnia sensus. 

at primas laeta ante acies exultat imago 

inritatque virum telis et voce lacessit. 

instat cui Turnus stridentemque eminus bastam 645 

conicit: iila dato vertit vestigia tergo. 

tum vero Aenean aversum ut cedere Turnus 

credidit atque animo spem turbidus hausit inanem, 

'quo fugis, Aenea? thalamos ne desere pactos; 

bac dabilur dextra tellus quaesita per undas/ 650 

talia vociferans sequitur strictumque coruscat 

mucronem nec ferre videt sua gaudia ventos. 

forte ratis celsi coniuncta crepldine sayi 

expositis stabat scalis et ponte parato, 

qua rex Clusinis advectus Osinius oris. 655 

huc sese trepida Aeneae fugientis imago 

conicit in latebras; nec Turnus segnior instat 

exsuperatque moras et pontis transilit allos. 

vix proram atligerat: rumpit Saturnia funem 



TESTIMONIA. 



641 Macrobius Sat. VI 1, 48 Priscianus 801. 899. 908. 1221 Dona- 
tus ad Ter. Andr. I 3, 18 644 Nonius 31, 25 Abbo Floriacensis in 

A. Mai auct. class. V 334 'inritatque v. t. * Arusianus p. 241 L. 

schol. Hor. carm. III 29, 41 649 ^quo f. A.' Charisiu^ 50 Donatus 

ad Ter. Phorm. I 4, 39 Probi inst. I 4, 22. 9, 3 651 sq. ^strictumque 
c. m.' Arusianu£( p. 218 L. 653 Asper 112, 23 -655 Macrobius Sat. 
V 15, 7 Servius Aen. X 166 



YABIA LECTIO. 



' 641 QVALES P 643 At (A in ras,) b ANTEEACIES M 644 
Irritat (r pr. in ras.) b Inrita* c aut m 645 STRIDENTEM^^ M 



a 



646 COICIT R : cf. Lachmannus Lucr. 136 647 uerfu c 648 ADQVE 

R animor yl animof pt^biduf cl ut vid. 650 debitur y\ 653 

I * I 

CONiVCTA P SAXA M 654 PARATOS M 655 CLUSINIS M 
OSIRIVS R : cf. 166 656 HUIC M AENEAE TREPIDA M 658 
EXUPERAT M PONTES Mc 659 ATTIGERIT (I post. in ras., corr. 

ex A ut vid.) P alligerit yl rumpit y RVPIT R 



VBRGILI AENBIS X 217 

ayolsamque rapit revoluta per aequora nayem. 660 

tum levis haut ultra latebras iam quaerit imago, 663 

sed sublime volans nubi se inmiscuit atrae. 664 

illum autem Aeneas absentem in proelia poscit; 661 

obvia multa virum demittit corpora Morti: 662 

cum Turnum medio interea fert a^quore turbo. .665 

respicit ignarus rerum ingratusque salutis 

et duplicls cum voce manus ad sidera tendit. 

'omnipotens genitor, tanton me crimine dignum 

duxisti et talis voluisti expendere poenas? 

quo feror? unde abii? quae me fuga quemve reducit? 670 

Laurentisne iterum muros aut castra videbo? 

quid manus illa virum, qui me meaque arma secuti? 



TESTIMONIA. 

664 Priscianus 1008 *sublime v.' cf. Priscianus 1006. 1014. 1069. 
1104. 1131 schol. Hor. carm. II 12, 14. Vide quae ad ge. I 320 adno- 
tavi 666 Asper 112, 1 K. 4ngratusque s.' Arusianus p. 240 L. 

668 sq. Hanton . . . duxisti' Nonius 283, 19 Alcuinus gramm. 2135 
P. 668 *tanton . . . dignum' Diomedes 430 Priscianus 1032. 1224 

Servius Aen. XII 503 * 670 * quo ... abii ' Probi instl I 7, 3. 8, 1 
671 Probi inst. 1 17, 6 * 



VABIA LECTIO. 

660 in mg. m. ani. add. c AUULSAM MPlylhc 663. 664. 661. 
662 hoc ordine Parisini 1. 3, quem restiluerat Brunckius: sed 661. 
662. 663. 664 se excipiunt in MPRyhcm'^. Non inprohahiliter Heynius 
V. 661. 662 a poeta in margine adscriptos esse suspicabatur. 663 

' -H h • SVB 

laeuif y AUT M aut yl and y2 haud bc quertt y 664 LIME 

s 

R ^NUBI M IMMISCVIT Py 661 ILLE PRy AENEA* {corr m. 
rec) P AENEAN R * illum autein Aeneas : sic melius quam nonnulli 
voluni. Urhanus namque sic legit: ille autem Aenean . . . ut ohvia . . 
morti de nautis in navi inventis inielligamus, quod non procedit* Ser- 

vius 662 dimittit cl 665 INTEREA MEDIO Rh '667 DVPLICES Pyc 
con y tollit mx, 'plerique' Pieriani 668 Ompf c TANTO Py 

T 

lanton tesiantur Serviu^, Diomedes, Priscianus 669 DVXISSI P 

UE 

TALES Pyc 670 ABEO (E corr. in I) P ahi y QUO REDUCIT, in 

^ q 

mg. QUEMUE M reducet c 672 QV#D M mea y 



218 VBBGILI AENBIB X 

qu^ne (nefas) omnis infanda in morle reliqui 

et nunc palanlis video gemitamque cadentum 

accipio! quid ago? aut quae iam satis ima dehiscat 675 

terra mihi? vos o potius miserescite, venti: 

in rupes, in saxa (volens vos Turnus adoro) 

ferte ratem saevisque vadis inmittite syrtis, 

quo neque me Rutuli nec conscia fama sequatur/ 

haec memorans animo nunc huc, nunc fluctuat illuc, 680 

an sese mucrone ob tantum dedecus amens 

induat et crudum per costas exigat ensem, 

fluctibus an iaciat mediis et Utora nando 

curva petat Teucrumque iterum se reddat in arma. 

ter conatus utramque viam, ter maxima luno 685 

continuil iuvenemque animi miserata repressit. 

labitur aha secans fluctuque aestuque secundo 

et patris antiquam Dauni defertur ad urbem. 



TESTIMONIA. 

676 *vo8 . . . venti' Servius Aen. II 645 -677 Priscianus 775 
6S1 sq. 'an . . . induat' Priscianus 1199. 1205 686 Arnsianus p. 246 L. 



VARIA LECTIO. 

UE 

673 quofne b, Leid. QVOSVE Pyc QVOSQVE B QUOSQ. M 
'quosve: Asper quosne legity et annotavit: ne pro ve* Servius 
OMNES R in om. Menag., % morte (r m. 2 in ras. duarum lil.) y 

N A 

RELIQVI P 674 PALLANTIS RhV PALtfiNTES M pa.lanlef 

vi 

{erasa 1) c . . uidiagemitum (a fuit fort. g, ge fort. m) yl . .deo gemi- 

V AV 

tum y2 G^MITVM R cadentem y &Jb ET QUAE M ecquae coni. 

ffeinsius TAM (T corr. in I) P deifcat b DEIIISCET R 676 VOS 

/ 
(0 in ras.) P Q M, om. R 677 in syrtis Menag, alt., Priscianus : 

ex 678 678 IMMITTITE PR SYRTES >2y 680 animu . c\ huc] 

HUNC M FUCTUAT M fluclua y ILLU- M 681 kWM MV- 
CRONE MP2ybc, testantur Priscianus et Servius MVCRONI PiR 682 
cf Xll 508 ^ INBVAT P DVRVM R crudum Servius legit 683 

V 

lACTET R 684 CORNUA M p&& c 686 que] atque Arusianus 
animo % animi testantur Arusianus et Servius repfit b 



YERGILI AEKBIS X 219 

At lovis interea monitis Mezentins ardens ^ 

succedit pugnae Teucrosque'invadit ovantis. 690 

concurrunt Tyrrhenae acies atque omnibus uni, 
uni odiisque viro telisque frequentibus instant. 
ille velut rupes, vastum quae prodit in aequor, 
obvia ventorum furiis expostaque ponto, 
vim cunctam atque minas perfert caelique marisque, 695 
ipsa immota manens, prolem Dolicbaonis Hebrum 
sternit humi, cum quo Latagum Palmumque fugacem, 
sed Latagum saxo atque ingenti fragmine montis 
occupat os faciemque adversam, poplite Palmum 
succiso volvi segnem sinit, armaque Lauso 700 

donat habere umeris et vertice figere cristas. 
nec non Euanthen Phrygium Paridisque Mimanta 
aequalem comitemque, una quem nocte Theano 
in lucem genitori Amyco dedit et face praegnas 



TESTIMONIA. 

689 sq. ' Mezentius . . . pugnae ' Aldhelmus de re gramm. in A. Mai 
auct. class. V 589 691 'concurrunt T. a.' lulius Rufinianus p. 232 R. 

692 Servius Aen. XI 9 701 * donat h. ' Servius ecl. II 43 

702 sq. ^nec . . . aequalem' Konius 235, 26 704 aq. ^et » . . regina' 
Arusianus p. 25^ L. 



h 



VARIA LBCTIO. 

689 Ad cl montif y MEZZENTIVS Bbi et Z priore deL M 
690 OUANTES MPlyc 691 TYRRHAENAE M Ihirrhenae b tvrrene c 
ADQVE R 692 VNll P ODIS /2 693 QVE R 694'expofla 
(r m ras) c 695 ADQVE R alqiie . . . marifque y2 in ras, 696 

inmo.tac MANEOT Jlf DOLOCHAONiSPyl dolychaonif c 

ebrum y 697 pelmum yl 698 ADQVE R 699 aduerfum yl 

V FIGE 

palmam c 700 LAUSU M 701 humerif y&c RE M 702 EVAN- 

n N ^ 

TEN R euathen y eualem b euanlem c, Nonii exempL PHRYGIU M 

phrigium c miuanta cl 703 UNAM M QU'.'E M theana y262c 
704 genitore Bentleius ad Hor, epod. V 28 AM-.-YCO M araico bc 
\ii proposuit Heinsius ac Wakefieldus face. {erasa m, ut vid.) y 

pregnaf b PRAEGNANS R PRAEGNAI^S M pregnanf c 



220 TEROILI AEHEI8 X 

Ci^is regina Parin: Paris orbe pateroa 705 

occubat, igDarum Laureos habet ora Mimanta. 

ac velot ille canam morso de mooUbus altis 

actus aper, multos Vesulus quem pinifer annos 

defendit multosve palus Laurenlia, silra 

pastus barundinea» posquam inter retia yentumst, 710 

substitit infremuitque ferox et inborniit armos, 

nec cuiquam irasci propiusque accedere irirUis, 

sed iaculis tutisque procul clamoribus instant; 

ille autem inpayidus partis cunctatur in omnis, 717 



TESTDCONIA. 



705 'Cisseis . . . creat* Seirins Aen. Y 535 'Parim creat* Clau- 
dius Sacerdos 11 42 Serviiis Aen. Y 370 'Parim' Charisias 69 P. 
706 4gnanim . . . Mimanta' Gellins IX 12, 22 Macrobius Sat. IV 3, 11 
Nonius 129, 19 707 *ac ... morsa' Probi inst. I 9, 2 Servius Aen. 

XII 5 *ac . . . canum' Senrius Aen. I 3 709 sq. *silva p.xh.' 

Servius Aen. II 471 711 ^infremuitque . . . armos' schol. Hor. epod. 
y 27 'et inhorruit a.' Arusianus p. 239 L. 'inhomiit a.' schol. 

Hor. carm. I 23, 5 



YABIA LECTIO. 

705 Cif.feif (f pr. m. 2 in ras.y erasa deinde f) y PARIN 
MPByc, Charisii cod., Servius Aen. V 370 legit. parim Xj ^^ ''«*• *> 
Claudius Sacerdos Paris sex Parisini, si fides Pollerio: coniecerat 
Bentleius. CREAT PRyc, in ras. b, Claudius Sacerdos, Servius 
CRE^AT M 706 OCCVPAT R hic cubal. servato v. 705 creal, fFake- 

T R 

fteldus HABE P HORA R minanU yci 707 MOSV P mor- 
libuf yl 708 VESViVS R pinnifer y 709 MULTO M VE i> QUE 
MRyhc 'multosque pro muitosve' Servius 710 Pasclt vel pavit, sc. 
palus Laurentia, Bentleius 1. 1. pastus Servius testatur arundinea b 

E 

p'quam, i. e. posquam c POSTQUAM MPRyb int in ras. b VENTVMST 

P VENTVM EST Rybc UE^VEST (EST vid. m. al.) M 711 ferox] furens 
schol. Hor. inorruit y HORRUIT M. 712 propi . uf (i in ras.) b QVE 
Py, qi4od pr^bat Wagnerus quaest. Verg. XXXVI 7 VE MRc, in ras. h 

ACCENDERE P 7J3 tolif y TOTIS P lll. 718. 714—716: hunc 
ordinem restituit Scaliger in praef. ad Manilium. 714 — 716. 717. 718 
se excipiunt in MPRybcip , quem ordinem olim parum feliciter defen- 
dere instituerat Ladevicus philologi VII 483 : cf. emend. Verg. 3 adnot. 
715—718. 714 HauniensisW apud Dorphium. 714— -716. 718. 717 

ta 

Lips. alter. 717 PARTES M^ cunctuf (f corr. in r) y 



VEROILI AEMEIS X 221 

dentibus infrendens, et tergo decutit hastas: 718 

haut aliter, iustae quibus est Mezentius irae, 714 

non uUi est animus stricto concurrere ferro; 715 

missiiibus longe et vasto clamore lacessunt. 716 

yenerat antiquis Corythi de finibus Acron, 719 

Graius homo, infectos linquens profugus hymenaeos. 

hunc ubi miscentem longe media agmina vidit, 

purpureum pinnis et pactae coniugis ostro: 

inpastus stabula alta leo ceu saepe peragrans 

(suadet enim vaesana fames), si forte fugacem 

conspexit capream aut surgentem in cornua cervom, 725 

gaudet, hians immane, comasque arrexit et haeret 

visceribus super incumbens, lavit inproba taeter 

ora cruor: 

sic ruit in densos alacer Mezentius hostis. 



TESTIMONIA. 

718 Nonius 414, 10 714 Macrobius Sat. VI 6, 9 *iu8tae . . . 

irae' Arusianus p. 241 L. 719 *venerat a. ' Probi inst. I 17, 7 

719 sq. *venerat . . . homo' Donatus ad Ter. Phorm. II 1, 62 
723-729 Macrobius Sat. V 10, 7 725 *surgentem in c. c' Servius 

Aen. I 365 IV 274 • 727 sq. Priscianus 803 *lavit . . . cruor' 

Priscianus 861 Eutjchius II 16 Nonius 327, 8. 466, 24. 503, 25 schol. 
Hor. carm. UI 12, 2 



VARIA LECTIO. / 

7 18 cf. III 664. Vlll 230 714 HAVD Pyhc ii. . tae 61 esl om. c 
mczentiufy MEZZENTIVS iJ6l MEZZENTIUS JJf 715 nuin eft cl 

CONCURRE M concurre'*' y 7J6 long. h 719 antiquif (uif m 
Tos^ h antiqui Menag, pr, ' CORITI M^ Donati exempL choriti (ch m 

V 

ras) b 720 profugus linquens Menag. pr., % PROFVGiS P HY- 
MENEOS Myh homincQf (hoemenaeos?) c 722 peunif hc 723 IN- 

PASTUST^S M specula m SCEU M 724 uafana y VESANA Rbc 

725 CERVOM (0 corr. in V) P CERVVM MRybc 726 .audel bi 

g.audel 62 inmane c el] AET P herSc y 727 INCUMBENS M, 

Prisciani exempL, ut V 858 accubenf, suprascr. at incuhenf y accum- 

beuf (ac in ras.) h ACCVMBENS PRcm, Macrohii exempl LAVAT R 

lavit testatur Servius cum ceieris grammaticis IMPROBA Rc IMPRO- 

vs 
BAT M leter c, in ras. b ASTHER {voluit ater) M 729 SICDENSOS 

INRVIT Py me zenliuf y MEZZENTIVS Rbi MEZZENTIUS M hoftef c 



222 ' VEROII.I A£NBIS X 

sterpituc infelix Acron et calcibus atram 730 

tundit humum expiraos infractaque tela cruentat. 

atque idem fugientem haut est dignatus Oroden 

sternere nec iacta caecum dare cuspide yolnus: 

obyius adrersoque occurrit seque viro yir 

contuiit, haut furto melior, sed fortibus armis. 735 

tum super abiectum posito pede nixus et hasta 

'pars belli hau temnenda, yiri, iacet altus Orodes/ 

conclamant socii laetum paeana secuti. 

ille autem expirans 'non me, quicumque es, inulto, 

victor, nec longum laetabere: te quoque fata 740 

prospectant paria atque eadem mox arva tenebis/ 

ad quae subridens mixta Mezentius ira 



TESTIMONIA. 



730 ^stemitnr i. A.' Nonins 389, 10 732 sq. 'atque . . . sternere' 
Nonius 286, 26 735 ^ non forto . . . armis ' schol. Hor. carm. lY 6, 17 

736 'posito . . . hasta' Amsianos p. 248 L. 737*4acet a. O.' 

Servius Aen. VI 9 738 cf. schol. Veron. 106, 15 K. 739—743 

Macrobius Sat. V 12, 10 740 sq. *nec . . . paria' Senrius Aen. II 775 

740 *nec 1. 1.' lulius Rufinianus p. 261 R. 



YARIA LEGTIO. 

C T 

730 ATRON M ACRON (CRON in ras.) R E4^ M 731 EXSPI- 
RANS M 732—758 Veron. fol. 229 h 732 ADQVE R HAVD Pyhc 

AUT M HORODEN (N m. rec. in ras.) R Orodem Meniel. pr., % 

C H 

733 CAEI*UM M VVLNVS MPR Vylhc 735 AUT M HVT P haucl hc 
ut yl ud y2 noii schol. Hor. sed} & c FORTiBVS P 736 

HASTA ET V 737 HAV^ V HAVT PRyl "aUT M haud flhc 
tempnenda y uirif 62cm, Menagiani, % 'viri: Jsper viris legir Ser- 
vius. ACTUS M allus Servius testatur. HORODES R 738 SOCH- 
M LETVM Ry pena y iaetum paeane Heinsius iaeto paeane 
Peerlkampus conl. IX 54. 466. 636. X 799 739 EXSPHIANS V qui- 
quumque c 740 NE V l&abere (a corr. ex o, ut vid) y lELi M 

741 PATRIA (T eras.) M ADQVE Ry\ ARMA M teneb . if y 
tenebaf cl 742 ad quae Menag. pr,y %, Macrobii Salisb. ATQVAE Vy 

M 

ATQVAfi€^ P ATQ- Jlf Adq: 6 Atque c ADQVEM R, Macrobii & 
furridenr (r pr. in ras.) h MEZZENTIVS Rhl MEZZENTIUS M 



VERGILI AEKBIS X 223 

'nunc morere. as de me dirom pater atque bominum rex 
viderit.' hoc dicens eduxit corpore telum: 
olli dura quies oculos et ferreus urget 745 

somnus, in aeternam clauduntur lumina noctem. 

Caedicns Alcathoum obtnincat, Sacrator Hydaspen 
Partheniumque Rapo et praedurum viribus Orsen, 
Messapus Croniumque Lucaoninmque Enchaeten, 
illum infrenis equi lapsu tellure iacentem, 750 

hunc peditem. pedes et Lycius processerat Agis, 
quem tamen haut expers Valerus virtutis aritae 



TESTIMONIA. 

743 'ast . . . diyum' Clandins Sacerdos I 71 744 ^hoc . . . telum* 
Nonius 298, 16 745 sq. Macrobius Sat. V 11, 30 *olli . . . somnus' 
Claudius Sacerdos I 162 Seryius Aen. I 254 'ferreus u. s. ' schol. 

Hor. carm. I 24, 5 746 4n aetemam . . . noctem' schol. Lucani 

Vn616 Servius Aen. X 541 748 'praedurum v. O.' Charisius 210 P. 

752 sq. ^quem . . . deiecit' Priscianus 1173 



VARIA LECTIO. 

743 in ras, 62 ASt P : de qua scHptura dixi in novis annali- 

hus philoL LXXVil 188. a f t (f m. 2 in ras.) y AST MR Vbc DIVVM 

s 
MR Vyh diuum (iuum m. rec. in rasl) c ADQVE R 745 QVIET P 

ET, sed ul T fueHt F, M FERREVfiS P urg"& y VRGVET PRhc 

s 

746 SOMNVM P LVmina V 747 GEDICUS M alchatoum y 
alchato.u h alchatonu. {erasa f) c obtrumcat c HYDASPE M ydaf- 
pen h hvdafpem c 748 rappo h orsem, orsam % hostem Charisii cod, 

1 r 

749 om^ V Mefapuf hl CRONIVM Pyl c , onium y2 c . oni * {erasa 1) 
c CRONIUM MRb Clonius iam occisus IX 574 LVCAONIVM P lucaonium 
(u pr. corr. in i, ium m. 2 in rasJ) y licaonium c LYCAONIVM MR, item, 
sed Y in ras. b erichaeten (B^ixaiTrjv) bl ericha.ten 62 erichaten c 

£ 

ERYCHAETEN R RYCHAETEN P erycheten (h corr. ex e, len m. 2 in 

ras.) y ERICETEN M 750 mfrenis equi V INFERNIS PyV infe.nif 

72 'Venif c ^QUl M LARSV V LAPSUM M LAPSVM R tellure 
(ellure m. 2 in ras.) c 751 pedilem: pedes et Peerlkampus : cf. VII 
691 IX 27. 124. 523 X 354 XI 464. 518. 603 XII 128. 289. 550 PEDITEM 
PEDES. ET M, vulgo licyuf y liciuf bc lyciuS V AGIS Pi Vy2b 

AGES P2yl AR6IS M ^'argif (r erasa) c HARGIS R 752 HAVrf— ra- 
leruS V IIAUD My^c experf (er in ras.) b expref cl 



224 ▼BROIU AEHEI8 X 



deiecit; at TliriHiiiim Salios Saliuiiiqae Nealces 
insidits, iacalo et longe fallente sagitta. 

lam graiis aeqnabat luctns et mutna Mayors 755 

funera: caedebant pariter pariterque ruebant 
victores victique, neque bis fuga nota neqne illis. 
di lovis in tectis iram miseranfur inanem 
amborum et lantos mortalibus esse labores: 
liinc Venus, hinc contra speclat Saturnia luno, 760 

pallida Tisiphone media inter milia saeviL 
at Tero ingentem quatiens Medientius' hastam 
turbidus ingreditur campo. quam magnus Orion, 
cum pedes incedit medii per maxima Nerei 
stagna viam scindens, umero supereminet undas 765 

aut summis referens annosam montibus ornum 



TESTIMOllIA. 

754 Servius Aen. ¥68 758 sq. Macrobios Sat Y 16, 14 761 

«pallida T.' Claadias Sacerdos I 161 762 Nonias 272, 21 Asper iiin. 

III (1726 P.) 766 *aat s. r.' Probi inst I 18, 2 



VARIA LECTIO. 

753 DEiECIT Rch Prisciani a DEICIT JHPVyb ATTHRONIUM M 

V 

ACTHBONIVM R ATTHRONiVM P aulhronium y anthronium Moret ter- 

iius aucronium Voss. pr NIVM V at thonium b at cronium ' qui- 

s 

dam' Pieriani, Leid. SALiVS m. rec, sup. P NEALCEN V nealcer 
ci 754 cf. IX 572 INSIDIIS PR Vb : cf. VII 478 XI 783 inndiif (f posi. 

DI 

m. 2 in ras.) y INSi^KIS M iongum ui vid. cl faileDte (e pr. e 
corr.) y 755 ARQVAbai lucius V equabal y 756 CEDEBANT PRy 
^caedebant: legiiur ei cedebant' Servius 758 iram] casum Macrobii 

exempl. cf V 350 760 hic y CONTRAS P SPECTA»T M 

A 

761 PALLID P PAtLIDA M feuit y 762 Medientius Nonius : cf. 
mus. Rhen. XII 419 sqq. Corssenus de pronuniiaiione e. q. s. I 78. 123 

mezentiuf (z in ras.) b MEZZENTIVS R MEZZENTIUS M BIEZENTIVS 

Pyc 763CAMPUMiIf ORIO~ ^ 764 PEDETS 3f incendit yl 

765 SCINDENS suprascr. M SCI»DENS P numero yi 766 sum- 

misj altis Probi inst. anno . fa (f m. 2) 6 : scriptumne erat annonsam? 



VerqIli aeKeis 1 $25 

ingrediturque solo et capul inter nubila condit: 

talis se vastis infert Mezentius armis. 

huic contra Aeneas, speculatus in agmine longo, 

obvius ire parat. manet inperterritus ille, 770 

hostem magnanimum opperiens, et moie sud stat; 

atque oculis spatium emensus, quantum satis hastae, 

'dextra mihi deus et telum, quod missile libro, 

nunc adsint! voveo praedopis corpore raptis 

indutum spoliis ipsum te, Lause, tropaeum 775 

Aeneae/ dixit . stridentemque eminus hastam 

iecit ; at illa volans clipeost excussa proculque 

egregium Antoren latus iuter et ilia figit, 

Herculis Antoren coraitem, qui missus ab Argis 

haeserat £uandro atque Itala consederat urbe. 780 



TESTIMONIA. 



770 sq. 'manet . . . opperiens' Nomus.349, 19 773 Appuleius 

de deo Socr. 6 774 sq. ^praedonis . . . spoliis' Servius Aen. II 275 

777 sq. *clipeo est . . . fixit' Agroetius de ortliogr. 2270 P. . *cli"- 
peo . . . Antorem' incertus de orthogr. 2796 779 *fferculis A. c. ' 

Probi inst. II 1, 26 



VARIA LECTIO. 

767 = IV 177 768 infe/ b MEZZENTIUS M MEZZENTIVS R 

N 

769 HVC P HUNC M LONG. Rl longe m 770 I/RE M ipse 

Nonius 771 magnanimum . . y operieuf yc MOLLE M molef yl 

ftit yl 772 ADQVE R MEMENSUS M 773 Dexdera (d post, 

y N 

corr. in t) c mifile bl 775 ipfem c Iropheum c 776 AEBEAE M 

AT 

777 lECIT AT Pc lECIT AD Rb lECIT M Inicit, om. at, y CLI- 

ET 

PEOS P CLIPEOEST MRybc 778 antoren &, duo Rottend. ANTOREM 
MPRyc *erit nomifiativus hic Antores, quomodo Diores. nam si Antor 
fuerit nominativus, metri ratio non procedit. omnia enim Graeca nomina 
in or terminata in obliquis casibus o corripiunt' Servius, u^ Antoren, non 
Antorem probet. Anlorem egregium arion. de orthogr. alia cl 
fixit Goth. sec, Agroetius Putschianus 779 HERCULHS M ANTO- 
REN (N post. in ras.) P ANTOREM MRybc * quidam putant Virgilium 
contra rationem propriorum produxisse H. A. c. , sed errant , nam hic 

Antores declinavit, non Antor, sicut hic Diores ' Probus 780 EVANRO 
P ADQVE R CONSIDERAT My\ 

BIBBECK, VERGIL. III. 15 



226 YEROILI AENEIS X 

sternitur infeiix alieno voloere caeiumque 

aspicit et dulcis morieos reminiscitur Argos. 

tum pius Aeneas hastam iacit: illa per orbem 

aere cavom triplici, per linea terga tribusque 

transit intextum tauris opus imaque sedit 785 

inguine, sed viris haut pertulit. ocius ensem 

Aeneas, viso Tyrrbeni sanguine laetus, 

eripit a femine et trepidanti fisrvidus iustat. 

ingemuit cari graviter genitoris amore, 

ut vidit, Lausus, lacrimaeque per ora volutae. 790 

hic mortis durae casum tuaque oplima facta, 

siqua fidem tantost operi latura vetustas, 

non equidem nec te, iuvenis memorande, silebo. 

ille pedem referens et inutilis inque ligatus 

cedebat clipeoque inimicum hastile trahebat: 795 



TESTIMONIA. 



781 *sternitur . . . vulnere' Macrobius Sat. IV 4, 4 schol. Hor. 
carm. 1 ,3, 17 782 * et ... Argos ' Quintilianus VI 2, 33 Arusianus 

258 L.Donatus ad Ter. Andr. I 5, 49 *dulces . . . Argos' Macrobius 
Sat. IV 3, 11 786-788 *ocius . . . femore' Priscianus 701 787 sq. 
Maetus eripit a. f.' Servius Aen. X 344 788 *eripit a. f.' Charisius 66 

792 schol. Lucani VII 209 794 sq. *ille . . . cedebat' Nonius 

381, 27 *inutilis . . . cedebat' Servius Aen. IX 288 



VARIA LECTIO. 

781 VOLNERE (0 corr. in V) P VVLNERE MRylhc 782 duicef c 

783 Tempuf c aftam h 784 CAVOM (0 corr, in Vj P CAVO R 

s. . . 
cauum yhc TER R TRIBUKHSQ- M 785 Iransil Lachmannus 

Lucr, 209 TRANSIET (E corr, in I) M TRANSIIT PRybc. An Iransilit? 

cf. 817. IMA M 786 fe (d iw. ant.) b VlRES M-lP-lRybc ^CTS- 

HAUT M haud ybc 787 TYRHENI P tyrreni . hc tyrreni Prisciani 
exempL 788 FEMINE MPRyhc, testantur Charisius et Servius femore 
mx, Pnscianus TREPIDANTE Ml 790 LACRIMAEq P per supra- 

scr. b 791 OPTIMAE M obtime b OPTIME R * optima ; alii oplime 

E 

legunt ' Servius 792 TANTOST P TANTOEST MRybc 793 memo- 

rando In 794 PEM M inqiio 61 LEGATUS M 795 Caedebat y 
cliopio hl traebat b 



VERGILI AEMEIS X 227 

prorupit iuvenis seseque inmiscuit armis 

iamque adsurgentis dextra plagamque ferentis 

Aeneae subiit mucronem ipsumque morando 

sustinuit. socii magno clamore secuntur, 

dum genitor nati parma protectus abiret, 800 

telaque coniciunt proturbantque emiiius hostem 

missilibus. furit Aen)eas tectusque tenet se. 

ac velut effusa siquaudo grandine nimbi 

praecipitant, omnis campis difiugit arator 

omnis et agricola et tuta latet arce viator, 805 

aut amnis ripis aut alli fornice saxi, 

dum pluvit in terris, ut possint sole reducto 

exercere diem: sic obrutus undique telis 

Aeneas nubem belli, dum detonet omnis, 

sustinet et Lausum increpitat Lausoque minatur: 810 



TESTIMONIA. 



798 sq. *Aeneae . . . sustinuit' Nonius 403, 29 Priscianufl 1178 Ser- 
vius Aen. VII 160 798 *Aeneae s. m.' Servius Aen. VIII 125 



VARIA LECTIO. 



796 PRORVPIT PB : cf. 379 PRORIPUIT Mybc : cf. V 741 ecL Ili 19 

E 

, 797 DEXTRA P dextie c dextrae %* Servius DEXTRAM R 798 
SVBIT R SUBIGIT M morantem Servii Aen, Vll 160 exempl, sed 
morando h. l. interpretatur 799 SEQUtJNTUR M fequuntur h 8C0 

R 

habiret c 801 COIICIVNT P : cf. 646 PERTUMBANT M EMINIVS 
P 803 cf IX 669 CRANDINE P 804 sq, in emendandis a poeia 
relicta videntur Wagnero, et merilo sane offenditur homoeoteleuto. 

T i 

804 DIFFUGIS M 805 om. Mentel. sec. m. 1 Omnef y arce Moret. 

pr.,'X arce an arte discerni nequit in b ARTE MPRyc, Servius, *quod 
scilicet perite se a tempestate defendunt ' adnotans. 806 AMNES M\ 

ri.pif y2 rupit y\ 807 Dum (D m. 2 in ras) b PLVVIT PR 
PLUHIT- M pluit ybc *'dum pluit: hic distinguendum. nam si iunxeris 
dum pluit in terris, erit archaismos , debuit enim dicere in terras ' Ser- 

N 

vius POSSInT R POSSIT M 808 fie (c m. 2 in ras) y 809 deto- 

I M 

net (o in ras) b DETONET P DETINET My 810 LAVSV P 

15* 



228 YEBaiLI AENEIS X 

'quo moriture ruis inaioraque viribus audes? 

fallit le incautum pietas tua/ nec minus ille 

exultat demens; saevae iamque altius irae 

Dardanio surgunt ductori, extremaque Lauso 

parcae fila legunt: validum namque exigit ensem 815 

per medium Aeneas iuvenem totumque recondit. 

transilit et parmam mucro, levia arma minacis, 

et tunicam, molli mater quam neverat auro, 

implevitque sinum sanguis; tum vita per auras 

concessit maesta ad manis corpusque reliquit. 820 

at vero ut voltum vidit morientis et ora, 

ora modis Anchisiades pallentia miris. 



TESTIMONIA. 



811 Nonius 380, 5 812 ^fallit ... tua' Macrobius Sat. IV 4, 8 

Servius Aen. IV 70 814 sq. *extrema . . . legunt' Nonius 313, 10. 

332, 7 schol. Hor. carm. II 3, 16 epod. XIII 15 819 'inplevit . . . 

san^is' Macrobius Sat. IV 6, 14 schol. luven. IV 41 



YARIA LECTIO. 

811 Quo. y : an quor voluii? moritur e (e m ras,) b moriture. 
(e fori. corr. ex a) c 812 FALLET TE i>, fortasse recle FaH&e y 
FALLITE n PIETAs P minu'^ y 813 Exultet {corr. m. ant) c 

NS 

EXULTAT M feue (u corr. ex r, ui vid.) y iamque] que iam y 

* ^ ^ LAVSO 

ATRAE (T corr. in I) P 814 EXTROLV M EXIGlTENSE-.(fma 
pag.) M 815 PARCE Ry FILA MR, Nonius, schol Hor. fil.a 
{erasa \) c fila (fil in ras.) h fila (at lina in mg.) y LINA P 816 IVVE- 

E ' 

NVM P fecondit yl 817 tranfilil cm , Mentel. uierque , * aliquoi ' 

Pieriani, % : cf ge. II 81 TRANSIIT MPyh TRANSIT B . Lachmannus 
Lucr. 209 MEDIA R MINACI R * ordo esi mucro minacis, Aeheae 
scilicei. aut si ad Lausum referas minacis . num audacis et fortis ? * 

Servius 818 QvIm P NIVERAT ut vid. R 819 Inpleuil h 

f f w 

SINVM PR : cf IV 30 fi . nu c finu h finum y SINUS M sinus Macro- 

hii Salish., schoL luvenalis ; cf I 320 821 AD Pylci VOLTVM (0 

corr. in V) P VVLTVM MRyXhc 822 auchifiadif c\ pallanlia cl 

mirif . (if m. 2 in ras.y i corr. ex e, ut vid.) y 



VERGILI AENEIS X 229 

ingemuit miserans graviter dextramque tetendit, 

et mentem patriae subiit pietatis imago. 

'quid tibi nunc, miserande puer, pro iaudibus islis, 825 

quid pius Aeneas tanla dabit indole dignum? 

arma, quibus laetatu's, habe tua, teque parentum 

manibus el cineri, siqua est ea cura, remitto. 

hoc tamen infelix miseram solabere mortem : 

Aeneae magni dextra cadis.' increpat ultro 830 

cunctantis socios et terra sublevat ipsum, 

sanguine turpantem comptos de more capillos. 

Interea genitor Tiberini ad fluminis undam 
volnera siccabal lymphis corpusque levabat 
arboris adclinis trunco. procul aerea ramis 835 

dependet galea et prato gravia arma quiescunt. 
stant lecti circum iuvenes: ipse aeger anhelans 



TESTIHOKIA. 



827 *arma ... tua' Arusianns p. 244 L. 828 Nonius 383, 18 
830 * Aeneae . . . cadis ' Servius Aen. XI 688 830 sq. ' ificrepat . . . 

socios* Servius Aen. XII 332 832 *turpantem' cf. schol. Hor. carra. 
IV 13, 11 *comptos de m. c' Charisius 81 834 *volnera s. 1.* 

Servius Aen, IV 687 835 sq. 'procul . . . galea' Servius Aen. X 869 

*procul . . . dependet' Servius ecl. VI 16 



VABIA LEGTIO. 

823 mireranr (fer in ras.) b GRAUITER MISERANS M : cf. 789 
TETENDIT (TE posL in ras.) R reprendit Peerlkampus 824 

patriae rubiit (triae rubiit in ras.) h - SVBIT R rubit c STRINXIT M 

c 
ut IX 294 825 NVN M, (N post. in ras., fuit fori. M) P mirerande 

(mirerand in ras.) h 827 LAETATUS MPRyh laetatur ef c HABET P 

parenti (Manibus . . . cura) remitto Schraderus conL IV 34 828 

CINERIS M 829 H()€ M 830 Aenea* h 831 ETtERRA P 

832 capillrf {corr. m. ant.) c 834 VVLNERA MPRyhc lymphyf yh 

corpur (p in ras.) h leuabat y {si recte notavi) hCy testatur Ser- 

r 
vius LAVABAT MPR 835 Arbori . . . [eras. cul) y adclinur MenteL 

alt., % adclivus Bigot., 'quis ante hunc?* Servius RAMO R, Servii ad 

ecL VI 16 exempL 836 prat*" h gravia] AVI in ras. R 837 STAT 
R LEcTI P eger y aNhelanr (n in ras.) h an . helanr c 



230 VERGILI AENEIS X 

colla fovet, fusus propexam in pectore barbam; 

multa super Lauso rogitat multumque remittit 

qui revocent maestique ferant mandata parentis. 840 

at Lausum socii exanimem super arma ferebant 

flentes, ingentem atque ingenti yolnere victum. 

adgnovit longe gemitum praesaga mali mens: 

canitiem multo deformat pulvere et ambas 

ad caelum lendit palmas et corpore inhaeret. 845 

Mantane me tenuit vivendi. nate, voluptas, 

« 

ut pro me hostili paterer succedere dextrae, 
. quem genui? tuane haec genitor per volnera servor, 
morte tua vivens? heu, nunc misero mihi demum 
exitium infelix, nunc alte volnus adactum! 850 

idem ego, nate, tuum maculavi crimine nomen, 
pulsus ob invidiam solio sceptrisque paternis. 
debueram patriae poenas odiisque meorum: 
omnis per mortis animam sontem ipse dedissem! 
nunc vivo neque adhuc homines lucemque relinquo. 855 



TESTIMONIA. 



838 'propexara . . . barbam' scliol. Persii 1 15 841 Servius Aen. 
III 288 IV 495 XI 93 843 ^praesaga m. m.' Arusianus p. 255 L.. 

schol. Lucani VIII 43 Servius Acii. VI 332 844 * canitiem . . . pul- 

vere' Macrobius Sat. IV 3,5 845 *et c. i.' Asper 112, 24 846 sq. 
Priscianus 1032 850 *nunc « . . adactum' Macrobius Sat, IV 4, 23 

854 Macrobius Sat. IV 6, 15 



VARIA LECTIO. 



838 PROPi^EXAM P PROSPEXAM R CORPORE Py : cf. 845 
barbam] R in ras, R 839 ROGITANS P ut I 750 MVLTVM 

MP'2Rylcl^, Servius MVLTOM Pi multor y2fec2% 841 AD Ry 

sv 

LAVM R fcrabanl c 842 Flentem yl ADQVE R INGENTE M2 
VOLNERE (0 corr. in V) P VVLNERE MRyhc 843 AGNOVIT 

IN Nl) 

Ryhc longe] LONOVIT LONGE R 844 MULTO M : cf. XII 611 
847 succumbere dextra Erf,, PHscianus 848 GENUIT M VVLNERA 
PRyhc 850 Exilium, in mg, m. ant. Exilium c Exilium yl, Servius 
VOLNVS (0 corr. in V) P VVLNVS MRyhc 853 paenaf y 854 

M 

MORTES PRyhc SONTES M didiffem h\ 855 ATHVC P 



VERGILI AEMEIS X 231 

sed linquain/ simul hoc dicens atloUit in aegrum 

se femur et, quamvis dolor alto volnere tardet, 

haut deiectus equm duci iubet. hoc decus ilii/ 

hoc solamen erat; beliis hoc victor abibat 

omnibus. adloquitur maerentem et talibus infit: 860 

'Rhaebe, diu, res siqua diu mortalibus ulla est, 

viximus. aut hodie victor spolia illa cruenti 

et caput Aeneae referes Lausique dolorum 

ullor eris mecum aut, aperit si nulla viam vis, 

occumbes pariter; neque enim, fortissime, credo, 865 

iussa aljena pati et dominos dignabere Teucros.' 



TESTIMONIA. 



856 sq. *attolUt . . . femur' Macrobius Sat. IV 3, 8 861 sq. 

*Khoebe . . . viximus'* Macrobius Sat. IV 6, 10 Servius Aen. IV 659 
X 467 ge. I 24 861 Servius Aen. I 181 862 * hodie . . . cruenta ' 

Probi inst. I 9, 2 



VARIA LECTIO. 

856 lingam cl adtollit y 857 quamvis dolor Peerlkampus 

QVAMQVAMVIS P QUAMQUAMUIS MRyhc, Servius, qui *alli vulneris 
violentiam' inierpretaiur. quamquam sese ^veiusti quidam^ Pie- 

E T E 

riani UULNERE MRyXhc tardet^ylfr lrd& c TARDAT P ARDAT 
M tardat ut ' verhum neutrum ' tuetur Naekius ad Catonis ecL 18 
quamquam vis alti vulneris ardet Hofmannus 858 HAVD Ryhc 

EQVvM P EQVVM Ryhc AEQUUM M 859 ho*" y erit y, unde heri 
coni. Heinsius uictorabibat (ra m. 2 in ras., a corr. ex o) y 860 
alloquit' c MERENTEM Mc AC R talibuf me fit ut vid. y\ TALIA 
FATVR R ut 1 13J. 256 111 485 V 16. 79. 464. 532 VII 330 VDI 559 IX 280 
XI 501 XII 228 861 RHAERE MPRhl Rhebe c hrebe y Rhoebe hl 



u 



Rhoeb^B vel Roebe Macrohii exempl DfilU M QV^ p iUa eft 

(i erasa) c VTRAEST {voluit ultra est) R 862 IIAUT MPR %DIE 

Mc CRVENTaI P CRUENTA MRyh creenta c 'cruenta . . . si autem 
cruenli, intellexeris scilicet crudelis: sic enim convenit personae lo- 

e 

queniis' Servius. superba Prohi inst. cod. 863 Ut y DOLORVM (V in 

V it 

ras,) R dolorem y DOLOREM P prisco loquendi usu. 864 aper y 

NVLLAM R 865 Occumbenf y\ Occubaf c\ Accubef h pater y 
pariter neque] PARITERN in ras. R fortiffima cl 866 dominof (nof 
m ras,) h domonuf cl 



232 VERGILI AENEIS X 

dixit et exceptus tergo consueta locaTit 

membra manusque ambas iaculis oneravit acutis, 

aere caput fulgens cristaque hirsutus equina. 

sic cursum in medios rapidus dedit: aestuat ingens 870 

uno in corde pudor mixtoque insania luctu. 

atque hic Aenean magna ter voce vocavit. 873 

Aeneas agnovit enim laetusque precatur: 

'sic pater ille deumfaciat, sic altus Apollo! 875 

incipias conferre manum.' 

tantum effatus et ihfesta subit obTius hasta. 

iile autem 'quid me erepto, saevissime, nato 

terres? haec via soia fuil, qua perdere posses. 

nec mortem horfemns nec divom parcimus ulli. 880 

desine: nam venio moriturus et haec tibi porto 



et furiis agitatus amor et conscia virtus. 872 



TESTIMONIA. 

869 *cristaqne h. e.' Servius Aen. H 391. 412 X 638 870 sq. 

'aestuat . . . luctu' Servius Aen. X 398 875 Charisins 172 Servius 

Aen. VI 9 X 737 schol. Veron. 82, 5 *sic . . . faciat' Servius Aen. 

in 558 879 *haec . . . posses'. Macrobius Sat. IV 4, 24 Nonius 420, 12 

880 *nec ... uUi' schol. Lucani IV 123 881 sq. *et ... prius' 
Servius Aen. XI 856 ecl. VIII 60 



VARIA LECTIO. 

A V 

869 CTRE M HERSUHS (E corr. in Y) M hyrfutur y 870 
curfu . y2 CVRSV R curfuf yl REDIT R 870 sq. aestuat. . . luclu = 
XII 666 sq. 871 Una y2 uno Servius iestatur dolor ^ vetustiores' 

V 

Heinsii, Mediceus Pierii. pudor Servius legit lucla c 872 = XII 668 
extat in c, m. rec, in mg, y, posi 875 Menag., om. MPRyh, non 

N 

interpretatur Servius. 873 ADQVE Rc AENEAE M aeneam y aenea b 

d I 

magno c\ 874 cf. VI 317 agnouit y ADGNOVIT PR 875 DEUM 

(ut vid.) M altum cl sauctus Charisii Neap. magnus eiusdem excerpta 

n 

Paris. altus testantur Servius et schol. Veron. appoUo b 877 obiuf b 

h 

afta b 878 feuiflimae b 879 TERREAS R possis Nonii exempl. 

880 Ne' b ^'orremuf b DIVVM MPRybc 881 NAM MPRbc 
iam yx 



VERGnil AENEIS X 233 

dona prius.' dixit telumque intorsit in hostem; 

inde aliud super atque aliud figitque volatque 

ingenti gyro, set suslinet aureus mnbo. 

ter circum astantem laevos equitavil in orbes 8S5 

tela manu iaciens, ter secum Troius heros 

inmanem aerato circumfert tegmine siivam. 

inde ubi tot traiisse moras, tot' spicula taedet 

vellere et urgetur pugna congressus iniqua, 

multa movens animo iam tandem erumpit et inter 890 

bellatoris equi cava tempora conicit hastam. 

tollit. se arrectum quadrupes et calcibus auras 

verberat eifusumque equitem super ipse secutus 

iniplicat eiectoque incumbit cernuus armo. 

clamore incendunt caelum Troesque Lalinique. 895 

advolat Aeneas vaginaque eripit ensem 



TESTDfiONIA. 



885 'laeyos . . . orbis' Arusianus p. 239 L. 887 Macrobius Sat. 

VI 6, 6 889 *et . . . iniqua' Servius Aen. XII 465 892 *tollit . . . 
quadrupes' Nonius 406, 31 '892 sq. *tollit . . . verberat* Priscianus 

703 Nonius 29, 17 893 ^effusum . . . secutus' Nonius 295, 18 894 
*eiecto . . . armo' Nonius 21, 3. 300, 22 895 Servius Aen. XI 147 



V^RIA LECTIO. 

883 ALIVT Py ADQVE Rc ALIVT i> FiVGIT P FUGIT (U 

corr, in I) Mc aliud: fugitque prop. Heynius uo..lat (1 w. 2 in 
ras.) y2 uolulat yl 884 giro hc SED PRyhc aureuf in ras. h 
au . reuf [erasa e, ni f.) y AEREVS Pm : cf. 271 et 887 885 Te c 
ADSTAN TEM MRc ftanlem h LEUOS Mh orbif cl 886 lACENS P 

iacenf b 887 IMMANEM PRyh ter crrcum Macrohii exempl. {cf.-m>) 
legmine, ai agmine y TEGMINE (T in ras.) R 888 TAEDIT (I corr. 

in E)M 889 urg&ur y URGUETUR MRh cugreffuf c 890 erupit y 
INSTER R 891 caue cl 892 arectu b QVADRIPES P QVA- 

E 

DRIPES R aurof cl 893 #eQVITEM P QUITEM M 894 ELECTO 

M eleclo y CERNVlVS P CERNVLVS Ryl AMBO M 896 Al- 
uolat ^ 'advolat Aeneas: muUihaec nolunt distingui, quasi simul 
fiant* Servius. Post Aeneas dist. M • 



J 



234 VERGILI AENEI8 X 

et super baec: 'ubi nunc Mezentius acer el illa 

effera vis animi?' coDtra Tyrrbenus, ut auras 

suspiciens hausit caeium mentemque recepit: 

'bostis amare, quid increpilas mortemque minaris? 900 

nuiium in caede nefas, nec sic ad proeiia veni, 

nec tecum meus baec pepigit milii foedera Lausus. 

unum boc per siqua est victis venia bostibus oro: / 

corpus bumo paliare tegi. scio acerba meoruni > 

circumstare odia: bunc, oro, defende furorem 905 

et me consortem nati concede sepulcbro.' 

baec loquitur iuguloque baut inscius accipit ensem 

undantique animam diffundit in arma cruore. 



TESTIMONIA. 

897 *ubi n. M.' Maximi Victorini ars 18 899 'hansit . . . rece- 

pit' Senrius Aen. I 738 X 781 900 Nonius 329, 15. 465, 22 'hostis 
, . . increpitas' Servius Aen. IV 203 'hostis a. * Servius ge. I 120 

903 'si ... oro' Servius Aen. X 626 904 sq. *seio . . . odia' 

Servius Aen. XI 9 905 ^hunc . . . furorem' Arusianns p. 225 Li. 

Servius ecl. VII 47 906 Macrobius Sat. VI 6,^4 908 Aldhelmos 

de re gramm. in A. Mai auct. class. V 593 



VABIA LECTIO. 



897 ¥kT P uuiic] est Max. Victorinus mezenciuf y MEZZEN- 

(ra h 

TIVS R MEZZENTIUS M ad Ula c 898 coii y tvrrenuf y tyr- 

E 

renuf c VT (V in ras.) R VT M ¥bT P &, al ut y ut Servius legit 
899 ''aunt y haud fit c recoepit 61 900 QUIT M INCREPITANS 

A 

M morla cl 901 CEDE M - AD (D corr. in T) M UENIT M 

CE B 

902 Hec 61 foedera (fo in ras.) h 904 TEGIT R ARMA M 

H 

tuorum Servius Aen. XI 9 906 fepulcro c 907 AUT M aut y haud 

M 

hc ' 908 ANIMA P DEFVWMT Ry\ arua Menag. pr., non male, 
ni fallor: cf.7U CRUOREM M, (M eras.) P cruore Servius confirmat 



P. UERGILI MARONIS AENEIDOS |! LIR- X EXPL INC- LIB- XI 
FELICITER- M VER6ILI MARONIS AENEIDOS [| LlfiER- X-EXPLICIT 
INCIPIT- II LIBER' XI' FELICITER In seq. pagina undecim versus, quos 
vide in prolegom. R EXPLICIT LIRER AENEIDOS- X- || INCIPIT XI- y 

EXPLICIT LIB X. VIRGILI MARONIS AENEIDOS h 



P. VERGILI MARONIS 

A E N E I D S 

LIBER VNDECIMVS 



Uceanuin interea surgens Aurora reliquit: 
Aeneas, quamquam et sociis dare tempus humandis 
praecipitant curae turbataque funere mens est, 
vota deum primo victor solvebat Eoo. 
ingentem quercum decisis undique ramis 
constituit tumulo fulgenliaque induit arma, 
Mezenti ducis exuvias, tibi, magne, ti^opaeum, 
bellipotens: aptat rorantis sanguine cristas 



TESTIMONIA. 

AENEIDOS XI. 1 Donatus ad Ter. eun. III 5, 46 Priscianus de 
XII vers. Aen. 11, 198 p. 1275 P. Diomedes 495 Aldhelmus de re gramm. 
et metr. in A. Mai auct. class. V 520 4 Macrobius Sat. VI 6, 4 
7 *Mezenti d. e.' Probi inst. I 14, 2 Maximus Vict. de fin. 5 p. 457 Endl. 
Sergius in Donat. 7 p. 479 Endl. Donatus de ult. syll. 1802 Cledonius 
1883. 1884 Marias Victorinus 1474 P. Marcianus Capella lU 278 Pom- 
peius p. 33. 52 L. 



VARIA LECTIO. 

Aeneidos XL 1 = IV 129 reliquid yh 2 et om, Parrhas. 

A 

An ei? cf. 57 DERE {infrn scr. minio) M HUMANDIS {minio scr,) M 
3 FUNERA [minio scr.) M eft m. 2 in ras. b 5 QUAERCUM M 

deciffif cl undeq: cl 6 fulgentie yl 7 MEZZENTI R MEZZENTl 
M: *ergo iUi errare noscuniur, qui hanc (z) dupliciter scribuni* Probi 
inst. *z . . . quae apud Graecos duplex est* Marijus Victorinus 
MAGNAE M MAGNAE R tropheum c 8 RORANTES M RORANTI R 



236 Vergili aeneis xi 

telaque truDca viri et bis sex thoraea petitum 
perfossumque locis clipeumque ex aere sinistrae 10 

subligat atque ensem collo suspendit eburnum. 
tum socios (namque omnis eum stipata tegebat 
Jurba ducum) sic incipiens hortatur ovantis: 
/maxima res elfecta, viri; timor omnis abesto, 
quod superest: haec sunt spolia et de rege superbo 15 

primitiae, maoibusque meis Mezentius hic est. 
nunc iter ad regem nobis murosque Latinos. 
arma parate animis et spe praesumite bellum, 
nequa mora ignaros, ubi primum vellere signa 
adnuerint superi pubemque educere cast|*is, 20 

inpediat segnisve metu sententia tardet. .^ 

interea socios inhumataque corpora terrae 
mandemus, qui solus honos Acheronte sub imost. 
ite' ait, 'egregias animas, quae sanguine nobis 



TESTIMONIA. 



9 sq. *et . . . locis' Servius Aen. II 278 XII 98 12 sq. Charisius 
246 Diomedes 456 'tum . . . ducum* Pompeius 474 L. 14 *timor 

o. a.' schol. Hor. carm. III 8, 15 15 sq. *haec . . . primitiae' Ma- 

crobius Sat. III 5, 11 16 'Mezentius h. e.' schol. Veron. 89, 26 

^manibusque . . . est' Marius Victorinus 2467 Servius Aen. IV 237 XI 
54. 84 18 Donatus ad Ter. Phorm. II 1, 20 Servius Aen. IX 158 

24 — 26 *ite ... muneribus' Nonius 466, 31 24 sq. *ite ... suo' 
Nonius 464, 25 4te . . . peperere' Donatus ad Ter, Andr. I 1, 90 

*qui . . . suo' Macrobius Sat. IV 4, 9 



VARIA LECTIO. 

f 

9 Taela b hi c '10 clypeum y riniftrae (if m. 2 in ras.) b 

11 ADQVE R EBURn4uM M 12 cum Charisii exc. Leid. tenebal 

Diomedis Parisini et Monac. 13 ortalur b OVANTIS (I corr, in E) 

P 16 MEZZENTIVS R MEZZENTIUS M 18 ANIMIS- M 'arma parate 

animis . . . aut certe est mutanda distinctio, ul sit: animis et spe prae- 

sumite bellum* Servius bellum (beli in ras,) c 19 IGNARUS M 

prim . b 20 ADNVERENT R Annuerint c 21 IMPEDIAT Rb 

Q 
SEGNISUE M SIGNISQVE Pc fegnifq: b fegnefque y '22, copora"tre 

E ■ ' 

m. rec. y 23 sq. om., add. m. rec. in mg. y IMOST M imo eft bc 
IMO {om. EST) PR 24 ^vitiose in media ora^one ait pbsitum critici 
notant' Servius agite Peerlkampus QVaE P qui Macrobii exempl.. 



VERaiLI AENEIS XI 237 

haac patriam peperere suo, decorale supremis 25 

muneribus, maestamque Euandri primus ad urbem 
mittatur Pallas, quem non virtutis egentem 
abslulit atra dies et funere mersit acerbo/ 

4 

Sic ait inlacrimans recipitque ad limina gressum, 
corpus ubi exanimi positum Pallantis Acoetes 30 

servabat senior, qui Parrbasio Euandro 
armiger ante fuit, sed non felicibus aeque 
tum comes auspiciis caro datus ibat alumno. « 

circum omnis famulumqiie manus Troianaque turba 
et maestum liiades crinem de more solutae. 35 

ut yero Aeneas ibribus sese intulit altis, 
ingentem gemiturn tunsis ad sidera toliunt 
pectoribus, maestoque inmugit regia luctu. 
ipse caput nivei fultum Pallantis et ora 
ut vidit levique patens in pectore voinus 40 

cuspidis Ausoniae, lacrimis ita fatur obortis. 



TESTDCONIA» 

30 sq. *corpus . . . aenior' Donatus ad Ter. hec. III 3, 4 30 

Donatus ad Ter. Andr. I 4, 7 33 * caro . . • alumno ' Nonius 243, 7 

35 Servius Aen. IX 217 39 sq. Macrobius Sat. IV 6, 13 40 

*levi . . . vulnus* Quintilianus VI 2, 33 41 — 43'^lacrimis . . . mihi* 

Priscianus 1037 



VARIA LECTIO. 

foriasse melius fang^ine c 25 PEPERE M SVCTREMIS P fuprae- 
mef 61 28 = VI 429 FVNERA R aceruo 6l 29 recepit yl 
limine cl 30 EXANIME M EXANIMIS /?, (f in ras.) c exanimum * veteres 
quidam' Pieriani, Donati ad Andr. ex., sed exanimi idem ad hecyr. 
PALLANTI? (ALL in ras.) R pallantef yl AGOETES M Acestes 
Bonati ad Andr. exempl. 31 parrafio c 32 FELlClS P aequae hc 

33 Tunc c 34 mani h 35 cf. III 65 ILLADES M foiatae y 

36 Ut (U m- ras.) h 38 misto Peerlkampus, fortasse recte, 
I 

INMUGIT M IMMVGIiT P inraugiit yl 39 Ipfae y2 Ipfa y\ pallatif 

bi pallentif cl 40 laeui h VVLNVS MJRybc 41 fatuf (f corr. ex r, 
ut viid.) c fatu . y fatur testantur Priscianus et Servius oLortif (o pr, 

in rqs.) c abortif y 



238 VEBGILI AENEIS XI 

'tene' iQquit, 'miserande puer, cum laeta yeniret, 

invidit Fortuna milii, ne regna videres 

nostra neque ad sedes victor veherere paternas? 

non haec Euandro de te promissa parenti 45 

discedens dederam, cum me complexus euntem 

milteret in magnum imperium metuensque moneret 

acris esse viros, cum dura proelia gente. 

et nunc ille quidem spe muitum captus inani 

fors et vota facit cumulatque altaria donis: 50 

nos iuvenem exanimum et nil iam caelestibus ullis 

debenlem vano maesti comitamur honore. 

infeiix, nati funus crudele videbis! 

hi nostri reditus expectalique triumphi, 

haec mea magna fides. at non, Euandre, pudendis 55 

volneribus pulsum aspicies nec sospite dirum 



TESTIMONIA. 



42 sq. *tene . . . mihi' Servius ecl. VII 58 42 *ten . . . puer' 

Marius Victorinus 2467 • 45 sq. *non . . . dederam' lulius Rufinianus 
p. 243 R. 47 sq. * metuens . . . viros ' Priscianus 775 49 sq. * et 

. . . facit' Macrobius Sat. IV 6, 7 lulius Hufinianus p. 243 R. 50 

Priscianus 1006. 1015. 1016. 1021 *fors ... facit' Servius Aen. I 203 
XI 158 51 sq. *nos . . . debentem' Servius Aen. II 641 *et . . . 

debentem' Servius Aen. I 387 VI 83 *nil . . . debentem' schol. Hor. 
carm. I 24, 11 52 'vano . . . honore' schol. Hor. carm. II 20, 24 

Servius Aen. X 828 53 — 56 *infelix . . . aspicies' lulius Rufinianns 

p. 244 R. 53 *infelix n. f. c' Probi inst. I 4, 21 54 sq. *hi . . . 

fides' Servius Aen. VIII 537 54 *nostri . . . triumphi' Nonius ^22, 12 



VARIA LECTIO. 

42 ten Marius Victorinus inquid h PVeR R LETA R 
44 UEHAERERE M ue.ere [erasa r) c REVERE R 46 cedera hv 

com c CONPLEXVS P 47 IM Pyl inperium y MONERES^ 
{corr. m. ead. ut vid.) P 48 Acref c PROELiA P praelia h 

IN 

PROELLA. M 49 spe mulcet pectus Peerlkampus 50 forsit '«/t- 
quot* Pieriani *fors et . . . ^^ forte . . . potest et unum esse forset, t. e. 

forsitan* Servius fors testatur Priscianus 51 EXANIMEM Rc 

m 

NIL P nihil y 53 funus nati Rufiniani exempl 54 EXSPECTATI M 
EXOPTATI R triumphy y Vulgo interrogantem faciunt Aeneam, 

55 ad yh euadre h pudantif c\ 56 VVLNERIBVS PRyhc afpi- 
cienf hi durum Menag. pr., % 



VERaiLI AENEIS XI 239 

optabis nato funus pater. ei mibi, quantum 
praesidium Ausonia et quantum tu perdis, luie!' 

Haec ubi deflevit, tolli miserabile corpus 
imperat et toto lectos ex agmine mittit 60 

milie viros, qui supremum comitentur honorem 
intersintque patris lacrumis, solacia luctus 
exigua ingentis, misero set debita patri. 
haut segnes alii crates et moUe ferelrum 
arbuteis texunt virgis et vimine querno 65 

extructosque toros obtentu frondis inumbrant. 
hic iuvenem agresti sublimen stramine ponunt, 
qualem virgineo demessum pollice florem 
seu moilis violae seu languentis hyacinthi, 
cui neque fulgor adhuc nec dum sua forma recessit: 70 
non iam mater alit tellus viresque ministrat. 
tum geminas vestes auroque ostroque rigenlis 



TESTIMONIA. 

57 sq. *ei ... lule' Donatus ad Ter. Pliorm. I 3, 26 61 *qui 

. . . honorem' Nonius 388, 5 68 sq. Nonius 338, 30 68 Macrobius 
Sat. IV 5, 7 'demessum pollice f. Servius ge. II 274 



VARIA LECTIO. 

57 Obtabif bc OBSTABIS PR HEI M ET R lieu c 58 iVLI R 

E 

59 ubi] VBI DICTA {voluit ubi dicla dedit) R DEFLUIT M defleuit 
(uit in ras.) h 60 ORDINE PR : cf. VII 152 agmine Servius 61 

SVPPREMVM P SUPPREMUM M commiltentur y 62 iacrumir cV 
LACRIMIS MPRybc% 63 EXIGVA [deleta V) P SED PRybc 

PATRI-S M 64 haud ybc SEGNIS (I corr. in E) P PHERETRVM 

N 

PRy 65 ulmine y 66 EXSTRUCTOS MR FRODIs? p frondif (ron 

N 

m. rec. in ras.) c INVMBRAT P 67 fublimen yc SUBLIMEM MPR 
fublime b ponuiT (uiT in ras.) b 68 DEMISSVM Pyl demenf fum cl 

' V 

messum de Servii ge. II 274 ex. 69 mollcs Nonius langentif b 
lACINTHI Rc hyacincthi y hiacincthi (inc in ras.) b 70 fulgur yi 

A¥dHVC P 71 ali y UIRIS MlPi 72 ueftif 6 auro ostroque 
Servii Par. auroque {om. ostroque) eiusdem Regin. ostroque auroque 
Morei. sec. RIGENTIS (I post. corr. in E) M RIGENTES (I corr. ex E) 
P RIGENTES Rc regentif bi 



240 VfiBaiLI AENEIS XI 

extulit Aeneas, quas iili iaeta laborum 

ipsa suls quondam manibus, Sidonia Dido 

fecerat et tenui telas discreverat auro. 75 

barum unam iuveni supremum maestus honoreni 

induit arsurasque comas obnubit amictu, 

multaque praeterea Laurentis praemia pugnae 

aggerat et longo praedam iubet ordine duci. 

[addit equos et tela, quibus spoliaverat hostem.j 80 

vinxerat et pos terga manus, quos mitteret umbris 

inferias, caeso sparsurus sanguine flammas, 

indutosque iubet truncos hostilibus armis 

ipsos ferre duces inimicaque nomina tigi. 

ducitur infelix aevo confectus Acoetes: 85 

pectora nunc foedans pugnis, nunc uuguibus ora 

sternitur et toto proiectus corpore terrae. . . . 

ducunt et Rutulo perfusos sanguine currus. 



TESTIMONIA. 



73 ^quas illi 1. 1.' Arusianus p. 244 L. lulius Hufinianus p. 246 R. 

'laeta L' Servius Aen. XI 416 75 Aldhelmus in A. Mai auct. 

class. y 530 76 sq. 'harum . . . induit' Prisciauus ^185. 1199 

77 ^arsuras . . . amictu' Donatus ad Ter. hec. IV 4, 34 79 Euty- 

chius II 13 80 Servius Aen. VIII 202 81 sq. *vinxerat . . . infe- 
rias' Servius Aen. X 518 82 ^caeso . . . flammas' Macrobius Sat. VI 
6, 3 .83 sq. 4ndutos . . . duces' Servius Aen. XI 173 83 Arusianus 
p. 235 L. Servius Aen. XI 6. 76 85 Macrobius Sat. IV 3, 5 Nonius 
268, 28 283, 10 Probi inst. I 7, 2 ^ducitur i. a. c' Probi inst. I 8, 1 

87 ^et . . . terrae' Arusianus p. 254 L. 



VARIA LECTIO. 



73 bonorum lulii Rufiniani exempl 75 = IV 264 76 IVVENIS 
R SUPPREMUM MPy 78 post v. 84 adscripto & signo m 79 
iubet praedam m 80 deleturus fuisse videtur poela, ut cuius vice 
V. 78 sq. et 83 sq. fecerit 81 porterga yc POST TERGA MPRb 
82 fparfurof hc FLAMAUS MPbcm, Macrobii exempL FLAMMAM Ry 

83 Inductof yl 84 numina y\ FINGI R FIGOT (figit?) M 

85 EUO M acoetaf 61 acoetis Nonii 268 exempl. acestes Hamh. alt., 

Nonii 283 Bern. b aletes Macrobii ex. 86 fedanf y Post ora vulgo 

interpungunt 87 deleri volebai editor Parmensis : lacunam statui 

STERNITUR- M corpore terrae] tempore Turnus ex 459 Arusianus 

V 

88 perfufuf yl currof y . 



VEBOILI AEMEI8 XI 24 1 

post bellator ecus positis insigoibus Aelbon 

it lacrimans guttisque umectat grandibus ora. 90 

bastam alii galeamque ferunt, nam cetera Turnus 

viclor babet. tum maesta pbalaox Teucrique secuntur 

Tyrrlienique omnes et versis Arcades armis. 

postquam omnis longe comitum praecesserat ordo, 

« 

substitit Aeneas gemituque baec addidit alto: 95 

'nos alias binc ad lacrimas eadem borrida belli 
fata vocant: salve aeternum mibi, maxime Palia, 
aeternumque vale.' nec piura efiatus ad aitos 
tendebat muros gressumque in castra ferebat. 

lamque oratores aderant ex urbe Latina, 100 

velati ramis oieae veniamque rogantes : 
corpora, per campos ferro quae fusa iacebant^ 
redderet ac tumulo sineret succedere terrae; 
HduUum cum victis certamen et aetbere cassis; 



TESTIMONIA. 



89 *po8iti8 i.' Qaintilianus VI 2, 33 92 sq. *Teucri . . . armis' 

schol. Lucani Vin 735 93 *Tyrrhenique o.* Probi inst. I 5, 1 

'et . . . armis' Servius Aen. VIII 588 XII 281 97 sq. *8alve . . . 

vale' Donatus ad Ter. Andr. IV 2, 13 schol. Veron. 94, 13 Servius Aen. 
II 789 97 'salve . . . Palla' Priscianus 702 101 *veniamque precan- 
tes' Servius Aen. X 31 103 * tumulo . . . terrae ' Servius Aen. XI 146 



VAEIA LECTIO. 

T 

89 EQVvS P EQVVS Byh po . ritif h 90 m i^ Id yl 91 fer h 
92 FALANX Mc teucri in ras. h reqnunlur h 93 Thyrrheni y 

Tirre"' c OMNES- MPyc. ad Arcades refert Peerlkampus DVCES ut 
171 Rhm, schol. Lucani, Servius arcadaf b armis] ARARMIS P 

at p TIT E 

94 praecelTerat y pcelTerat c 95 SUBSIT M gemitum yl ADDIDIT 
M EDIDIT R: cf.\ 799 VII 194 96 aliaf hinc (fhinc m ras.) h 

LACRIMAIiS P EADEm R EA.DEM M orrida c 97 mi^' c 

E A 

MAXIMA M maxima yl PALLAS R : cf \ m 98 PLUR M 

F 

EFATUS M • A3f^ P altos] A corr. m. ant. ex 1 P 99 IN in ras. 
R fereba.l y 101 PRECANTES R, Servius Aen. X 31, w/ 106 : cf 



rxj 



HI 144 102 quae] Q- M 104 hetere c'aere w, Mediceus Pieriiy 
Menteliani 

SIBBECK, VEBGIL. III. \^ 



242 VERGILI AENEIS XI 

« 

parceret hospitibus quoodam socerisque vocatis. 105 

quos bonus Aeoeas iiaut aspernanda precantis 

prosequitur venia et verbis haec insuper addit: 

'quaenam vos tanto fortuna indigna, Latini, 

inplicuit beilo, qui nos fugialis amicos? 

pacera me exanimis et MarUs sorte peremptis 1 1 

oratis? equidem et vivis concedere veliem. 

nec veni, nise fata locum sedemque dedissent, • 

nec beilum cum gente gero: rex nostra reliquit 

hospitia et Turni potius se credidit armis. 

aequius huic Turnum fuerat se opponere morli. 115 

si belium finire manu, si pellere Teucros 

apparat, his mecum decuit concurrere telis: 

vixet, cui vitam deus aut sua dextra dedisset. 

nunc ite et miseris supponite civibus ignem.' 

dixerat Aeneas. illi opstipuere silentes 120 

conversique oculos inter se atque ora tenebant. 

tum senior semperque odiis et crimine Drances 

infensus iuveni Turno sic ore vicissim 



TESTIMONIA. 



112 Probi inst. I 14, 3 Charisius 239 Diomedes 449 Servius Aen. 
XI 130 118 *vixet . . . deus* Probi inst. I 18,^6 Wixet' Claudius 
^acerdos I 96 121 Priscianus 991 122 sq. *semper . . . Turno ' 

Donatus ad Ter. hec. V 2, 13 



VARIA LECTIO. 

106 haud bc PRECAKTES MBy2c 107 uerba y2 108 TANTOS 
R furtuna y 109 IMPLICUIT M 110 ME MPByblip m b% supra- 

nsi 

scr, a mortiryl 112 uenisse Charisii cod., ut veni nise scripium 

fuisse appareat, UENINISI MPRyb ueni ni c, Probi inst. cod. 
redcm////que b 1 13 gentera yi reliquid b 114 credidit (didit m. 2 in 

ras.) y 116 manuf yL 117 decuit mecu cm concurre y 118 sua] 

s 

CVl P 1 19 MISERI P SUBPONITE Mybc 120 OBSTIPUERE MBybc 

T 

121 ADQVE R hora c 122 HUNC M huic susp. Wagnerus 

vs 

que om. c 123 INFENSI M Inferrur y infcslus Menag.all. orsa vi- 
cissim Ore refert m 



VERGILI AENEIS XI 243 

orsa refert: 'o fama ingens, ingentiof armis 

vir Troiane, quibus caeio te laudibus aequem? 125 

iustitiaene prius mirer belline iaborum? 

nos vero haec patriam grati referemus ad urbem 

et te, siqua viam dederit fortuna, Latino 

iungemus regi: quaerat sibi foedera Turnus. 

quin et falaiis murorum attoliere moles 130 

saxaque subvectare umeris Troiana iuvabit/ 

dixerat haec, linoque omncs cadem ore fremebant. 

bis senos pepigere dies et pace sequestra 

per silvas Tei^cri mixtique inpune Latini 

erravere iugis. ferr6 sonat alta bipenni 135 

fraxinus, everlunt actas ad sidera piuus, 



TESTIMONIA. 



124 aq. *o . . . Troiane' Macrobius Sat. VI 2, 33 124 *o ; . . 

armis' Arusianus p. 236 L. 'o f. i.' Emporius rhet. 304 C. 125 

'quibus . . . aequem' Servius Aen. X 548 XI 508 126 Priscianus 1031. 
1081. 1184. 1186. 1189 129 *quaerat s. f. T.' Donatus ad Ter. hec. 

V 1, 19 Phorm. II 1, 67 131 Servius Aen. Xll \9i «saxaque s. 

u.' Donatus ad Ter. hec. II 1, 17 132 *ore f.* Diomedes 424 

133 'et pace s.* Priscianus 692 'pace s. bis senos p. d.' Suetonius 

verb. diff. p. 315, 5 Rothii 135 — 138 *ferro . . . gementibus' Asper 

114, 5 K. 135 sq. 'ferro . . . pinus' Priscianus 717 *ferro . . . 

fraxinus' Prisclanus 652. 763 



VARIA LECTIO. 

124 refert o faraa] TOFA in ras. R o] 6 M ingencior y 
125 caelo] EGO R 126 IVSTITIAE Pybcm lUS TITIA MR ' iustitiane . . . 
sed invenilur eliam iustitiaene . . . quod esi aptius* Priscianus 1081 
'iustitiae, laborum genitivum pro ablativo. si auiem iustitiae legeris, 
subaudiendum iustitiae laudibus, 5t iuslilia, subaudtendum ^^rnediiurw* 
Servius bellinae yl LABORVM (V fort. corr. ex E) P LABOREM 

Ryl 127 refemuf y referimuf b\ 128 TE (T in ras) P qua] 

va V 

Q P 130 mororu (moerorum?) <? 131 fubuectari c\ SVBIECTARE 

£ 

(l corr, %n V m. rec) P, ut Lucrelius VI 700 humerif yc TROIANA 
M iuuabat y{ 134 SILUAM M IMPVNE R .135 acta ' aliquoV 
Pieriani icta ^ antiquissimus ^ Pierii, % ut VI 180 inier bipenni et 
bipinni fluciuani Prisc. libri 136 altas %, Prisciani exempl, PINVS 
PRybc, Priscianus PINOS M 

16^^ 



244 . VERGILI AENEIS XI 

robora nec cuneis et olentem scindere cedrum 
nec plaustris cessant vectare gementibus ornos. 

Et iam Tama volans, tanti praenuntia iuctus, 
Euandrum Euandrique domos et moenia replet, 140 

quae modo victorera Latio Pallanta ferebat. 
Arcades ad portas ruere et de more velusto 
funereas' rapuere faces; lupet via longo 
ordine flammarum et late discriminat agros. 
contra turba Phrygura veniens plangentia iungit 145 

agmina. quae postquam matres succedere tectis 
viderunt, maestam incendunt clamoribus urbem. 
at non Euandrum polis est vis ulla tenere, 
sed venit in medios. feretro Pallanta reposto 
procubuit super atque haeret lacrimansque gemensque, 150 
et via vix landem voci iaxata dolorest. 



TESTIMONIA. 



140 ^Eaandram . . . domos* Probi inst. I 3, 1 142 'Arcades . . • 
ruere ' Quintilianus VIII 6, 21 ] 42 sq. * et . , . faces ' schol. Persii 

III 103 143 sq. *lucet . . . agros' Servius Aen. Y 4 148 Diomedes 
3S1 Priscianus 708 schol. Persii IV 13 151 Servius Aen. XII 47 



VARIA LECTIO. 



137 ne c OtLENTEM P OLLENTEM R findere y2 ieste Hein- 

A r . EN 

sio mswy M 138ceranty ueftare yl GEMTIBVS i> 

CON 

140 domuf y\h, Prohi inst cod. REFLET (F corr. in P) P REPLET M 

cf. IX 39 141 Quo c\ ferebat. (t m. 2 in ras,) y 142 AT M\P 

'Arcades ad portas ruere . . . mulia tamen exemplaria: Arcades et 

a 

portis ruere Servius 143 fafcef yl 144 difcrimin& y 145 frigii 

T 

hc iung& c\ lUNGlM Mh 146 ItfARES P 148 AD /2 eft in 

A 

ras. h 149 FERET^RO M PHERETRO R fr&o y PALLANTE M : 
cf. VI 504 PALLANTE PBybcmf, confirmai Servius 150 PROCVM- 

A 

BIT R ADQVE R HERET M heret (t in ras.) h herent y\ HAERENS 

s 
P LACRIMAN P 151 Ut h^ VOCIS Py UOCES (E corr. in I) M 

E 

DOLOREST My DOLORE EST Rhc vocis laxata dolori est coni. 
Heinsius, ei doiori est Servius JDanielis Aen. XII 47, quamquam ibi 



VBRGILI ABNEIS XI 245 

'Don haec» o Palla» dederas promissa parenti, 

cautius ut saevo velles te credere Marti: 

hant ignarus eram, ^quantum nova gloria in armis 

et praedulce decus primo certamine poss6t. 155 

primitiae iuvenis^miserae beliique propinqui 

dura rudimenta et nulii exaudita deorum 

vota precesque meae! tuque, o sanctissima coniunx, 

feiix morte tua neque in hunc servata dolorem! 

contra ego vivendo vici mea fata, superstes 160 

restarem ut genitor. Troum socia arma secutum 

obruerent Rutuli telis! animam ipse dedissem 

atque haec pompa domum me, non Pallanta, referret! 

nec Tos arguerim, Teucri, nec foedera nec quas 

iunximus bospitio dextras: sors ista senectae 165 



TBSTIMONIA. 

152 Servius ecl. III 75 Aen. Vllf 537 154 sq. *haud . . . decus' 
Macrobius Sat. IV 6, 8 158 sq. 'taque . . . tua' Macrobius Sat. 

III 3, 6 



VABIA LECTIO. 

quoque dolore est Regin. exhibet (in Par. deesi locus), 152 *duplex 
expositio est, aut enim hoc dicit: non mihi talia promittebas, ut crede- 
rem cautius ie dimicaiurum . . . aut certe non pro uonne et nempe. ac- 

cipiamus * Servius PALLAS Pyl Palla tesiaiur Servius ecl. III 75 

s 

DEDERAT P promifa h PARENTI lihri *alii non parenti, sed petenti 
legunt ' Servius. precanli Peerlkampus. Alii post parenti foriiter inter- 
pungunt, ego sic intelligo : * quae mihi promiseras ui cautus fores non 
congruunt cum his quae nunc video* 153 ut in ras. h AVT R ut 
idem quod utinam hic esse putabat Faher 154 HAUD MPyhc gaudia 
Macrohii Par. 1, haud male : cf X 325 155 CERMINE R 156 MI- 

SERE Ry 158 PRAECES M PROCES P coiunx h 159 NEC Py]h 
160 EGO (G m. 2 add.) P UICI. MEA FATA- M * vici mea fata . . . miiltl 
sic distinguunt : contra ego vivendo vici , viiam scilicet ftlii, i. p. super- 
vioci . : .ut mea fala per exclamaiionem dictum sii * Servius SVPER- 
STENS (NS iiem suprascr., sed eras.) P fuperftef . (f uU. m, 2 in ras,) y 

161 TROVVM P fecuta h 162 Obruere y rutili b 163 AD- 

QVE R REFERET Mh 164 Ne h ARGVEREM Ry\ arguerim Ser- 
vius 165 ofpicio y dexlra y2 dextre yl SISTA (S j»r. fira^.) P 



246 VEROILI ABNBIS XI 

debita erat nostrae. quod si inmatura manebat 

mors gnatum, caesis Volscorum milibus ante 

ducenlem in Latium Teucros cecidisse iuvabit. 

quin ego non aiio digner te funere, Palia, 

quam pius Aeneas et quam magni Phryges et quam t70 

Tyrrbenique duces, Tyrrhenum exercitus omnis. 

magna tropaea ferunt, quos dat tua dextera Leto: 

tu quoque nunc stares inmanis truncus in armis, 

esset par aetas et idem si robur ab annis, 

Turne. sed infelix Teucros quid demoror armis? 175 

vadite et haec memores regi mandata referte: 

quod vitam moror invisam Pallante perempto, 

dextera causa tuast, Turnum gnatoque patrique 



TESTIMONIA. 



169 Priscianus 702. 758 Probi^inst. I 10, 3 173 sq. Priaciantts 1031 
174 Priscianus 1144 175 Abbo Floriacensis in A. Mai anct. class. 
V 336 178 ^Turnum g. p.' Charisius 248 Diomedes 435 



YARIA LECTIO. 

166 quof y\ SIUMMATVRA P fi iam matura y 167 VOLSCO- 
RVM (L fort. in ras.) E VOLSCORVM (0 pr. corr. in V) P uulfcorum c 

MILLIRVS R MELm- (E corr. in 1) M 168 cediffe cl IVVABIT 

rcl 

Py% Servii Par. Begin. iuuabit (l)il in ras.) h iuuabit [corr. m. ant.) c 

iuuabat yl iuuab^t y3 lUUARET ilf IVVARE /? 169 *digner... 
alii dignem legunt iuxta veteres' Servius 170 et quam . . . omnis pro 

A 

insititiis hahet Heynius ETQVM P magna cl frigef yc 171 
TYrRHENI i? Tyrreni 6c tyrrenum y thyrrhenu 6 tyrrenufcl tur- 
numque Ven. Tuscumque Bothius 172 — 175 delet Peerlkampus 

ni^^versum hunc non hahet codex vetustus' ed. Ven, 1544 TROPEA 
MPyhc FERANT R ferant yh dextra yc la&u y laeto h io&o c 

T 

173 ftaref (f j»r. m. 2 add.) y IMMANIS Rhc 174 ESSE M 
rohor Mentel, pr. 175 demoror ultra malit HeinsiuSy armis legit 

M 

Servius 176 AVDITE R rege y\ 177 OROR M PEREMTO M 

E 

178 TVAST P TUAEST MRyhc 



VERGILI AENBIS XI 247 

quam debere vides. meritis vacat hic tibi solus 
forlunaeque locus. non vilae gaudia quaero 180 

(nec fas), sed gnato manis perferre sub imos.' 

Aurora interea miseris mortalibus almam 
extulerat lucem, referens opera atque labores: 
iam pater Aeneas, iam curvo in Utore Tarchon 
constituere pyras. huc corpora quisque suorum 185 

more tulere patrum, subiectisque ignibus atris 
conditur in tenebras altum caligine caelum. 
ter circiim accensos cincti fulgentibus armis 
decurrere rogos, ter maestura funeris ignem 
luslravere in equis ululatusque ore dedere; 190 

spargitur et tellus lacrimis, sparguntur et arma: 
it caelo clamorque virum clangorque tubarum. 
hic alii spolia occisis derepta Latinis 



TE8TIM0NIA. 



187 Arusianus p. 240 L, 191 Macrobius Sat V 10,*10 Servius 

ecl. V 40 192 schol. Persii III 103 ~ 193 sq. *hic ... igni' Ma- 

crobius Sat. VI 6, 5 



VABIA LBCTIO. 

B 

179 QVEM (E in ras.) P Quem yi DEMRE M UIDES. MERITIS^ 
M merilis . . . imos melius ahsint, . . uacat [eras. ua, ut vid.) y 

A 

hic suprascr. y 180 FORTVNE P non . . . imos inepta iudicat 

V 

Peerlkampus^ 181 Ne cl f.b y in Maronis apographo hic 
versum aut defuisse aut excidisse inchoatum suspicantur Brunckius 
et Heynius, sed hic eliam gnato hoc Manis proponit. Wagnerus con- 
cedit, concinnius Vergilium scripiurum fuisse: Manis portanda sub 

RO 

imos. 182 AURA M alma. y 183 lu.cem y ADQVE R 184 

ia in ras. b CORUO M curuo (cur in ras.) b N, corr. ex ET M 

LITORAE M littore c TARCHON (HO fortasse in ras.) R THARCO^T 

M 185 piraf b 186 MORTE M atrif (trif in ras.) c 187 in tene- 
braf (inteN in ras.) b alta m caelum in ras. c 188 afcenfof b ac- 

cenfumcl CVNCTI 7? 189 DECURRE Jlf 190 '^'eQUJS ilf m cf 
11 313 ID Py ET M 193 HIC MPRybc^, Macrobii exempL , Servii 
Par. Regin, : cf. 185 hinc in quo libro extet nescio direpta 62cl 



248 VERGILI AENEIS XI 

coniciunt igni, galeas ensesque decoros 

frenaque ferventisque rotas; pars munera nota, 195 

ipsorum ciipeos et non felicia tela. 

multa boum circa mactantur corpora Morti, 

saetigerosque sues raptasque ex omnibus agris 

in.flammam iugulant pecudes. tum litore toto 

ardentis spectant socios semustaque serrant 200 

busta neque ayelii possunt, nox umida done^ 

invertit caelum stellis ardentibus aptum. 

Nec minus et miseri diversa in parte Latiui 
innumeras struxere pyras, et corpora partim 
multa virum terrae infodiunt avectaque partim 205 

finitimos tollunt in agros urbique remittunt, 
cetera confusaeque ingentem caedis acervom 
nec numero nec honpre cremant: tunc undique vasti 
certatim crebris conlucent ignibus agri. 
tertia lux gelidam caelo dimoverat umbram: 210 

maerentes altum cinerem et confusa ruebant 



TESTIMONIA. 



195 *frenaque f. r.' Servius ge. III 107 196 schol. Hor. carm. 

I 35, 38 197 ^mactantur c. m.' Arusianus p. 247 L. 211 sq. *et 

. . . focis' Nonius 380, 8 



VARIA LECTIO. 

194 DECORUS (U corr, in 0) M 195 FERUENTES M J96 CLI- 
PAEOS iJ clipeaf-cl telof cl 198 Setigerof Z> Sedigeraf cl 

199 flammas m littore c 200 SEMIVSTA (T in ras.) R 201 NEC B 

euelli cl humida yc 202 cf. IV 482 VI 797 FVLGENTIBVS B, 

propter v. 200 204 StRVXERE (T m. ant.) P piraf c partim] 

PA in ras. P 205 om. Menag. pr, et Goth. tert., post 206 in Leid, ei 

N in 

Zulich. IFODIVNT (I pr. fort. corr. ex T vel F) P fodiunt y iufo- 

duiJ^ h 206 Fenitimof y\ grof y UBI M 207 CETAERA P 
Ca&era yh cedif h STRAGIS R ul 384 et VI 504 AGERUUM Myhc 

ACERBVM P 208 ^VMERO R NEQVe Pc "'que (c add. m. rec.) y 
tum yl 209 coniu.centy2 conculcent yi conlucef cl 210 
l^ERTIA M 211 Merentef y confufe cl 



VERO-ILI AENEI8 XI 249 

ossa focis tepidoque onerabant aggere terrae. 

iam vero in tectis, praedivitis urbe Latini, 

praecipuus fragor et longi pars maxima luctus. 

hic matres miseraeque nurus, hic cara sororum 215 

pectora maerenlum puerique parentibus orbi 

dirum execrantur bellum Turnique hymenaeos: 

ipsum armis ipsumque iubent decernere ferro, 

qui regnum Ilaliae et primos sibi poscat honores. 

ingravat haec saevos Drances solumque yocari 220 

testatur, solum posci in certamina Turnum. 

multa simul contra variis sententia dictis 

pro Turno, et magnum reginae nomen obumbrat, 

nmlta virum meritis sustentat fama tropaeis. 

Hos inter motus, medio in flagranle tumultu, 225 

ecce super maesti magna Diomedis ab urbe 



TESTIMONIA. 



213 ^praedivitis u. L. ' Donatus ad Ter. adelph. II 1, 13 Servius 
Aen. XII 22 216 ^puerique p. o.^ Arusianus p. 250 L. 218 Nonius 
285, 27 226 sq. *ecce . . . ferunt' Diomedes 407 Priscianus 1001 



VARIA LECTIO. 

212 honerabant b 213 imo mg, m. 2 add. b 214 longe bc 
*longe . . .et hoc est melius quam quod legatur et iongi' Servius 

V 

iuc.t.fy2 luenlifyl •215Hinc&l mifere c hicara c 216 me- 

V 

rentum (e pr. in ras.) b merente c 217 DIRVMi P Duru b EXSE- 
CRANTVR Py., EX in lilura trium lilt, R hvraeneof y himenaeof c 

hymoenaeof (hoemenaeos?) b 218 IPSAM M FERRV ut vid. Ri 

A 

220 INGRVAT [corr. m, rec.) R haec] ET Pyl ec y2 SAEWS Pyb 

A 

SEUUS M feuuf c saeuis m, Bigot. draces m SOLVM (OLV in ras., 

ul vid.) P primus m 221 in mg. A M CERTAMINE R 222 sq. 

hic om,y add. ima pag.y adscriptis in mg, B et C, M 224 in mg. D M 
u R M 

SIMUih M : cf. 222 tropeif c tropheif b 225 FLAGRANTE, sed 
L e^ R in ras., P 226 maefti [erasa super i litera, f, ni f.) y magna 
Diomedis] ADIOM in ras, R 'magna Diomedis ab urbe: legitur et 
magni * Servius : cf, VIII 9 magni Oblongus Pieriiy Diomedis codd. 
diamedif yl 



250 V£RaiLI AENEI8 XI 

legati responsa ferunt: nihil omnibus actum 

tantorum inpensis operum, nil dona neque aurum 

nec magnas valuisse preces, alia arma Latinis 

quaerenda aut paceni Troiano ab rege petendum. 230 

deficit ingenti luctu rex ipse Latinus. 

fatalem Aenean manifesto numine ferri 

admonet ira deum tumulique ante ora recentes. 

ergo conciiium magnum primosque suorum 

imperio accitos alta intra iimina cogit. 235 

olU convenere fluunlque ad regia plenis 

lecta viis. sedet in mediis et maximus aevo 

et primus sceptris haul laeta fronte Latinus. 

atque hic legatos Aetola ex urbe remissos, 

quae referant, fari iubet et responsa reposcit 240 



TESTIMONIA. 

227 *legati r. f.' Nonius 303, 11 229 sq. *alia . . . quaerenda' 

Servius Aen. ll 99 230 ^ aut . . . petendum ' lulius Rufinianus 256 R. 
auon. de yerbo 36 p. 168 Endl. Donatus ad Ter. Andr. I 5, 19 euu. 
I 2, 17 Philargyrus ge. IV 484 'pacem . . . petendum* Donatus ad 
Ter. adelph. IV 7, 11 Servlus Aen. X 628 232 sq. *fatalem . . . deum' 
Arusianus p. 215 L. 233 'admonet i. d.' Probi inst. I 7, 2 234 ^con- 
cilium sacrum' de gen. nom. 76, 16 Haupt. 238 Arusianus p. 255 li. 



VARIA LECTIO. 

LIGATI R ' RESPONSAE M 228 TANTURUM JHi IMPENSIS 

PBy M il 6 NIliiL M NIHIL R dona y2 aura yl NEC Rb, Servii 

exempl. 229 praecef y 230 Quaerenda (a posl. in ras.) b aut] et 

Donatus ad Andr., Philargyrus A R petendum bc, Menag. pr., % : 

u 
ieslantur lulius RufinianuSy anonymus de verbo , Servius PETENDAM 

M PETENDAM PRy 231 SEX M IPSA M 232 aenea c nomine y 

N 

233 ADMOCET M recentif bci 234 sacrum anon. de gen. nom. 
235 INFRA M MOENIA R limina Servius confirmdt 236 IHico 

N 

m GOVENERE P FLVVNT Ryc , Servii Regin. {in Par. deest hoc 
scholion) FlVVNT P fluunt (fl in ras.) b RUUNT M, Servii (p : cf. XII 

ET S 

443 AT (T corr. in D) M 237 SED P maximif b 238 PRIMVM 
P SCEPTbIS P haud bc 239 ADQVE R LIGATOS R 240 
repofcet (e pr. m. ant. corr. in i) b 



VER6ILI AENEIS %1 25 1 

ordine cuncta &uo. tum facta silenlia linguis, 
et Venulus dicto parens ita farier infit: 

*Vidimus, o cives, Diomede Argivaque castra 
atque iler emensi casus superavimus omnis 
contigimusque manum, qua concidit liia tellus. 245 

ilie urbem Argyripam patriae cognomine gentis 
victor Gargani condebat lapygis agris. 
postquam introgressi et coram data copia fandi, 
munera praeferimus, nomen patriamque docemus, 
qui bellum intulerint, quae causa attraxerit Arpos. 250 

auditis ille haec placido sic reddidit ore: 
"0 fortunatae gehtes, Saturnia regna. 



TESTIMONIA. 



243 *vidimus . . . Diomede' Macrobius Sat. V 17, 19 Emporius 
rhet. p. 304 C. 247 schol. Lucani V 380 



VARIA LECTIO. 

241 tunc y TVNC Pc 242 At 61 243 M diomede c, 
Mentel. pr., Rott. sec, 'aniiqui plerique^ Picriani, defendit JVag- 
nerus leclt, Verg. 337 contra praeceptum Lachmannianum Lucr. p. 
272*5'. diomede..& DIOMEDEN MPBy, et vereor ne sic reliquerit 
poeta, cum nondum ahsolverit versum. diomedem Parrhas., Borvitl., 
Emporius: probavit Lachmannus ad Lucr. I 739 diomedae Rottend, 
iert., Sproi. ' Diumede, ut ialium nominum accusalivus Graecus est in 
e desinen^s. nam si quis eum puiat Latine dixisse Diomeden, sanitas 
metri in versu desiderabiiur * Macrobius. * aut Diomedem legendum , . . 
aut si Graecum accusativum facere voluerimus, Dioraede legaiur . . . 
si auiem Diomeden dixerimus, nec Lalinum est nec Graeeum nec ver- 
sus consislit . . . melius est ut Diomede legaiur ' e. q, s. Servius 244 

ADQVE R EMENSE Pl EMENSSl M CASV^ P OMNES Py\ 

245 QVAM P 246 arbe c ARGIRIPAM Pyc ARGYRIPPAM M : cf. 

c 

Servius OGNOMINE M gentef 6l 247 'victor: dislingue' Servius 
gargani' y GARGANII Mbl L-APYGIS (L corr. in \) M iapigif bc 

Iro 

aruis Meniel. pr., %, * aliquot ' Pieriani, in ras. b 248 ingreffi b 
CONGRESSI R 250 Quid yl intuUerint y ADTRAXERIT Rbc 

ATTRAXERAT M 251 haec om. m REDIDIT M edidit v 252 

TA 

FORTUNAE M 



252 VERGILI AENEIB XI 

aniiqui Ausonii, quae vos fortuna quietos 

sollicitat suadetque ignota iacessere bella? 

quicumque Iliacos ferro violavimus agros 255 

(mitlo ea, quae muris bellando exhausta sub altis, 

quos Simois premat ille viros), infanda per orbem 

supplicia et scelerum poenas expendimus omnes, 

vel Priamo miseranda manus: scit triste Minervae 

sidus et Euboicae cautes ultorque Caphereus. 260 

militia ex illa diversum ad litus abacti 

Atrides Protei Menelaus adusque columnas 

ecsolat, Aetnaeos vidit Cyclopas Ulixes. 

ipse Mycenaeus'magnorum ductor Achivom 266 



TESTIMONIA. 

256 Nonius 348, 20 257 *quos . . . viros' Nonius 365, 13 259 
*vel . . . manus' Donatus ad Ter. Andr. III 2, 9 hec. I 2, 53 sqliol. 
Lucani IX 50 Servius ecl. VIII 69 259 sq. 'scit . . . sidus' Servius 

Aen. XII 451 ge. I 204 262 ^Atrides P.' Asper iun. III 262 sq. 

^Atrides . . . exulat' Arusianus p. 227 L. schol. Lucani IX 654 
*Protei . . . exulat' schol. Lucaui X 509 ^adusque c. exsulat' Ser- 

vius in Donat. 1798. 1855. 1933 P. 263 'Aetnaeos . . . Ulixes' Ser- 

vius Aen. II 5 Philargyrus ge. II 502 266—268 *« patriai ipse M., 



VAEIA LECTIO. 
A 

265 VIOLAVIMVS (A suprascr, eras.) P POPVLAVIMVS R uasta- 
uinius Menag. pr. 256 — 258 in mg. add. c 256 exaufla ruballir y2c 
EXHAVSI . . VSALflS P exaufimuf allif y\ 257 SIMONIS M PREMAT 
(EM in ras.) R 258 omnif y2 'scelerum poenas expendimus omnes, 
f. e. luimus omnes poenas, quae sunt siatuiae scelerihus, AIH sceleris 
onmis legunt, nam omnes non potest ad Graecos referri'' Servius 
259 MANUS MRy2bc DAMVS (DAM in ras.) P . amuf yl domu^ x-i ^c^ol. 

Lucani 260 eboice y CAUTAES M VLTOR (OR in ras.) R 
261 ad om. m ADACTf (D corr. in B) M 262 prothaei b pthei c 

X V 

AT P ad (d m. 2) y 263 ETSOLAT M EXOLAT P'2 exolat y EXVLAT 
PlR exul . at c2 exullat cl exfulat b a&neof y ethnaeof b eneof c 

V 

ciclopaf b cyclopuf , ut vid. , yl olixef y^ olixuf yl 266 — 268. 
264 sq. sic ordinavi in emend. Verg- /?. 6: offenderat vulgatus ordo 
Wagnerum , qui aut post pertextum carmen poetam v. 266 — 268 in 
margine allevisse aut v. 266 magnorum ul ductor scribendum esse pu- 
iaverat. 266 MYCENEVS MR micenaeuf y micaenaeuf b miceneuf c 
magnunum yl ACHIVVM Piybc 



VERGILI AENEIS XI 253 

coniugis infandae prima inter limina dextra 
oppetiit: devictam Asiam sub^edit adulter. 268 

regna Neoptoiemi referam versosque penates 264 

Idomenei? Libycone habitantis litore Locros?' 265 

invidisse deos, patriis ut redditus aris 269 

coniugium optatum et puichram Galydona viderem? 270 

nunc etiam horribili yisu portenta secuntur, 
et socii amissi petierunt aethera pinnis 
fluminibusque yaganlur ayes (heu dira meorum 
supplicia!) et scopulos lacrimosis vocibus implent. 



THSTIMONIA. 



Or fortuna: magnoriim d. A. a neeessitttdine : coniugis, aloco: prima i. I., 
d causa: possedit adulter' Macrobius Sat. IV 4, 22 266 Servius Aen. 
I 284 267 sq. 'prima . . . oppetiit' Macrobius Sat. IV 3, 12 268 

*devictam . . . adulter' Arusianus p. 263 L. schol. Lucani V 226 Ser- 
vius Aen. V 498 265 *Libyco . . . Locros' Servius Aen. III 399 
269 sq. Donatus ad Ter. Phorm. III i, 2 269 Donatus ad Ter. Andr. 
III 5, 4 272 *et . . . petierunt' Probi inst. I 7, 3 



TARIA LECTIO. 

267 INTER PyiCj ^sex septemve* ffeinsiani, Macrohii exempl. : 

I 
cf, 882 INTRA Mm 268 OPPETIT My Opeliit c OPPETIT (I Hn ras.) 
R DEVICTAM ASIAM MPRylhX, legit Arusianus deuicta. afia. y262 
deuicta afia c, schoL Lucani. * devicta Asia subsedit . . . legilur et devic- 
tam Asiam . . . pielius tamen est ut devicta Asia legamus * Servius 

POS 

SUBSEDIT M fubfedit ; al poffedit y POSSEDIT R , Macrohii w [exc. 

o 

Med. 2). *ut sit subsedit dolo possedit' Servius, 26i neptolerni h 
VERSVS (V corr. in 6) P u. fof {erasa f) c QVEPENATIS in ras. 

E 

praeier Q liieram R que poenalef h QPANATES M 265 IDOMENAEI 
M libicone h lybicone c libycoue jj, Servii exempL HABITANTES 
MP2ylc LITORE (E in ras.) P 269 IN&VIDISSE P ARIS MPRyh^ 

arif (g m. rec.) c : cf. Ovidius met. XIV 476 Argis ^nonnulW Pieriani: 

p 
cf. II 95 oris mx, Ohlongus Pierii : cf. 281 270 OTATVM P pul- 

cram c CALIDONA Mhc 271 orribili y SEQVvNTVR P fequuntur y 

272 AMISSIS P admissis ^aliquot antiqui'* Pieriani, Leid. pro div. 

/ec/. .admissi Goth. pr. admisi Ven. Uegunt nonnulli et admissis pinnis, 

m 

sed melius est amissi' Servius pennif hc 273 eoru h 274 
inplent h 



254 VERGILI AENEIS- XI 

, haec adeo ex illo mihi iam speranda fuerunt 275 

tempore, cum ferro caelestia corpora demens * 
adpetii et Veneris yiolavi Tolnere dextram. 
ne vero, ne rae ad talis inpeliite pugnas: 
nec mihi cum Teucris ullum post eruta bellum 
Pergama, nec veterum memini laetorve maiorum. 280 

munera, quae patriis ad me portatis ab oris, 
vertite ad Aenean. stetimus tela aspera contra 
contulimusque manus: experto credite, quantus 
in clipeum adsurgat, quo turbine torqueat hastam. 
si duo praeterea taiisldaea tulisset 2S5 

terrayiros, ultro Inachias venisset ad urbes 
Dardanus, et versis lugeret Graecia fatis. 
quidquid apud durae cessatum est moenia Troiae, 



TESTIMONIA. 

277 Probi inst. I 7, 3 279 sq. *nec . . . Pergama' Priscianus 

798. 882 280 *nec . . . malorum' Arusianus p. 244. 245 L. Servius 

ecl. VII 69 283 sq. *experto . . . adsurgat' Priscianus 802 Nonius 

296, 10 285 sq. *si ... viros' Priscianus 745 Incertus de. verbo 12 

p. 151 Endl. Philargyrus ge.- IV 285 285 schol. Hor. serm. I 7, 15 

*si d. p.' Macrobius diff. 15, 19 286 sq. *ultro . . . Dardanus' 

Servius Aen. II 19 288—290 Seneca suas. p. 17, 20 B. 288 Aru- 
sianus p. 211 L. * 



VARIA LECTIO. 

275 TlAEC M adeo] EADEM Pyl, Zulich. ex illo om, R 

SVPERANDA R : cf. V ?I0 'speranda pro limenda' Servius 276 fer!^o 

I. 

c m d^dpeiii b , ieslalur Probus insl. apelii c ADPETI M ATPETII 

P atp&i' y APPETl R inuiolaui y 278 AT Pyi talef c IM- 
PELLITE R 279 DIRVTA R 'huc enim spectat quod dicit, nullum se 
cum Troianis habere bellum post dirulam Troiam * Servius BELLVM 

EST Rbc 280 uerum c l&or y 281 PATRIiS P portaftif 

bc, Mentel. pr., Menag. pr., % oref yl 282 AT (T corr. in D) M 
AENEAn p aeneam y2 aenea bc 283 contulimus] V pr. in ras. P 

Q. supf-ascr. M 284 iusurgat Nonius TOftTORQAT M 285 

talef c idea bc 'daea y TVLLISSET P 288 Quicquid bc APVT 
PR quidquid apud durae] quod quia aduerse Senecae cod., unde Se- 

RT 

neca adversae legisse videlur Bursiano CESSATUMEST M troiiae 



VEKGILI AENEIB XI 255 

Hectoris Aeneaeque manu victoria Graium • 

haesit et in decimum vestigia rettulil annum. 290 

ainbo animis. ambo insignes praestantibus armis: 

hic pietale prior. coeai^ in foedera dextrae, 

qua datur; ast armis concurrant arma cavete." 

et responsa simul quae sint, rex optime, regis 

audisti et quae sit magno sententia bello.' 295 

Vix ea legati, variusque per ora cucurrit 
Ausonidum turbata fremor: ceu saxa moranlur 
cum rapidos amnis, fit clauso gurgite murmur 
vicinaeque fremunt ripae crepitanlibus undis. 
ut primum placali animi et trepida ora quierunt, 300 

praefatus divos solio rex infit ab alto: 
'ante equidem summa de re statuisse, Latini, 
et vellem et fuerat melius, non tempore tali 
cogere concilium, cum muros adsidet hoslis. 



TESTIMONIA. 



291 Servius Aen. VI 170 292 sq. *coeant . . . .datur' Priscianus 
798 Servius Aen. I 83 XII 147 293 *ast . . . cavete* Arusianus p. 

243 296 sq. *varius . . . fremor' Priscianus 733 299 *vicinaeque 

f. r.' Servius ge. I 12 301 Pseudoascon. Cic. p. 116 Or. Servius Aen. 
VII 259 302 Maximi Vict. ars 24 



VARIA LECTIO. 

Senecae cod, 289 haectonTyft 290 haesit: ^Messala aiebat hic 
Vergilium debuisse desinere : quod sequitur el . . . annum explementum 

Gl 

esse ' Seneca decumuin * vetusti quidam ' Pieriani UESTIA M 
rcT . TuUil (I pr. eras.) y 291 infignif y\ 293 AEST B, CONCVR- 

RAnT iJ-CONCURRfiNT M kavete Arusianus 294 SIMULRESPONSA 
M REGVM B 295 raagni s. belli prop. Ladevicus 296 LIGATI B. 

uariif y 297 tremor ;^, Prisciani Grut. Sang. m. 2 298 RA- 

PIDUS M\Py amnef c 300 PLACITI R RABIDA R ut VI 102 

u 

QVIERANT R 301 DIVOS (0 corr. ex I) P DIUOS M 302^NTE M 
S r 

STATUISE M 303 TEMPORI R 304 concilium c COM (0 corr. 

in V) P adfidet, in mg. m. 2 al obfidet c OBSIDET Mbm 



256 VERGILI AENEIS XI 

bellum inportunum, cives, cum gente deorum 305 

invictisque viris gerimus, quos nulla fatigant 

proelia: nec vicli possunt absistere ferro. 

spem siquam ascitis Aetolum h£i))uistis in armis, 

ponite: spes sibi quisque. sed haec quam angusta videtis; 

cetera qua rerum iaceant perculsa ruina, 310 

ante oculos interque manus sunt omnia vestras. 

nec quemquam incuso: potuit quae plurima virtus 

esse, fuil; toto certatum esi corpore regni. 

nunc adeo quae sit dubiae sentenlia menli 

expediam et paucis (aniuios adhibete) docebo. 315 

est antiqus ager Tusco mihi proximus amni, 

longus in occasum, iinis super usque Sicanos; 



TESTIMONIA. 



305 sq. ^bellum . . . gerimus' Arusianus p. 217 L. 305 Servias 

Aen. XI 351. 842 306 sq. *quos . . . ferro' schol. Hor. carm. IV 

4, 53 Servius Aen. IV 40 *quos . . . proelia' Nonius 304, 11 

309 *ponite . . . quisque' Priscianus 557 et fragm. p. 192 H. Maximus 
Vict. de fin. 5 p. 457 £ndl. Sergius in Donat. 7 p. 478 Endl. Sergii fragm. 
8 p. 198 Endl. Marius Victorinus 2517 Servius de ult. syll. 1802 Dio- 
medes 424 Marcianus Capella III 278 Pompeius 28. 48 L. Donatus ad 
Ter. eun. II 2, 9' *ponite sp. s. q. suas' Cledonius 1884 schol. Hor. 
serm. II 3, 42 311 Servius Aen. XI 343 313 ^pngnatum est toto 
c. r. * schol. Lucani VII 653 317 'finis . . . Sicanos' Servius Aen. 

I 533 III 500 



VARIA LECTIO. 

305 cives] gerimus Servius Aen. XI 842 307 PROEHA' M Alii 
post proelia non dislinguunt POSSUNT suprascr. M ADSISTERE 

• • D 

(D corr. in B) M beilo schoL Hor, 308 ASCISTIS P ADSCITIS 

TIS 

MRybc, Servii Par. (ascitis Regin.) adcitis Dorvilh accitis % HABVIS 

H 

(H in ras.) R ABVISTIS P 309 PONITE- M. ut Servius: ponite spes 

coniunguni ceteri grammatici 310 Ca&era y QUA M QVAE R 
que yl 312 incu.fo h INCVSSO R 313 pugnatum est toto schoL 

M 

Lucani CERTATU EST M 315 ST P et om. y PAVCIS, M paucif 
(au m. 2) y adhibete] D corr. fort. ex T P adib&e c *aut paucis 
docebo aut animos paucis adhibete * Servius 316 ANTIQVS R ANTI- 

QVvS P ANTIQUUS Mbc antiquiif y tufco . (co m. 2, c corr. ex q) y 
317 finef c usque] V in. ras. R fi . canof b 



VERaiLI AENfilB Xl 257 

Aurunci Rutulique serunt et Yomere duros 

exerceni coiies atque tiorum asperrima pascunt. 

haec omnis regio et celsi piaga pinea montis 320 

cedal amicitiae Teucrorum» et foederis aequas 

dicamus leges sociosque in regna vocemus: 

considant, si tantus amor, et moenia condant. 

sin alios finis aliamque capessere gentem 

est animus possunlque solo decedere nostro: 325 

bis denas Itaio texamus robore navis 

seu pluris complere vaient (iacet omnis ad undam 

maleries), ipsi numerumque modumque carinis 

praecipiant, nos aera manus navaiia demus. 

praeterea qui dicla ferant et foedera firment 330 

centum oratores prima de gente Latinos 

ire placet pacisque manu praetendere ramos, 

munera portantis aurique eborisque talenta 

et sellam regni trabeamque insignia nostri. 

consulite in medium et rebus succurrite fessis.' 3^5 

Tum Drances idem infensus, quem gioria Turni 



TESTIMONIA. 

320 sq. 'haec . . . Teucrorum' Nonius 250, 30 321 ^cedat a. T.' 
Servius Aen. XII 17 326 Servius Aen. II 16 328 sq. ^ipsi . . . 

praecipiant' Nonius 372, 2 328 'ipsi . . . cslrinis' lulius fiuiinianus 

p. 240 R. 331 sq. *centum . . . placet' Nonius 360, 15 335 *con- 
sulite in m.' Serviua ge. I 127 



VARIA LECTIO. 

r 
319 coll& c ADQVE R pascunl] PA m ras. R 321 Caedet 

E 

yl 323 Confid . . ant c fit c MONIA R 324 finef c VE Pybic 

. u 

326 animir c poscunt % possuut legit Servius discedere % 

326 texamus] T in ras. R ROBOREA P nauef y nauof c 327 
PLURES Mc CONPLERE Py iacent ut vid. yl iacet. (t m. 2 in ras.) 

y2 UNDA M 329 PRAECIPITANT P 330 fuerunt yl 332 

PI*ACISJIf 333 PORTANTES i>2iJ76c EBORIS^\¥ TALENTA'^- 

M 335 fessis] VESTRIS Pyi 336 in mg. .1 M pridem Peerl- 
kampus *idem: videlicet qui supra (123) apud Aeneam egerat' Sermus 

BIBBECK, VEBOIL. III. ]7 



258 VERGILI AJBNEIS XI 

obliqua invidia stimulisque agitabat amaris, 

largus opum et lingua meiior, sed frigida beiio 

dextera, consiliis habitus non futtilis auctor, 

seditione potens (genus huic materna superbum 340 

nobilitas dabat, incertum de patre ferebat), 

surgit et his onerat dictis atque aggerat iras: 

'rem nulli obscuram nostrae nec vocis egentem 

consuKs, bone rex: cuncti se scire fatentur, 

quid fortuna ferat populi, set dicere mussant. 345 

det libertatem fandi flatusque remittat 

cuius ob auspicium infaustum moresque sinistros 

(dicam equidem, licet arma mihi mortemque minetur) 

lumina tot cecidisse ducum totamque videmus 

consedisse urbem luctu, dum Troia temptat 350 

castra fugae fidens et caelum territat armis. 



TESTIMONIA. 



338 sq. Margus .. . dextera* Nonius 311, 10 338 ^argus o.' 

Arusianus p. 245 L. 339 'consiliis . . . auctor' Donatus ad Ter. Andr. 
III 5, 3 343—345 Priscianus 1129 343 sq. *rem . . . rex* Arusianus 
p. 218 L. 345 Nonius 427, 17 347 Donatus ad Ter. Phorm. II 1, 2 
Priscianus 981. 986 348 Priscianus 1028 Alcuini gramm. 2135 P. 
350 sq. ^dum . . . armis' Priscianus 1185. 1191 351 ^fugae . . . armis' 
Arusianus p. 230 L. 



VARIA LECTIO. 
E 

337 QV P 338 LINGVAE P linguae Servius quoque legisse vi- 
detur^ ut qui I 441 et Sallustii hist. II 91 D. exempla afferat. 339 

habitrf c FVTTILIS R futti.lif y2 futi.iif 6 FVITTILIS P FUITILLIS 
M futtulif yl futulif cl 340 Sedicione y 341 FEREBANT P FERE- 

T 

BANT Rcl 342 SURGIS M honeral h ADQVE R 343 UOCES M\ 

I e 

344 M cuDctiffcire y (cunctis se scire Prisciani Bong. cunctis 
scire Par. R) 345 PETAT (T pr. corr. in R) M petat y2cm populif 

T T 

yl, Prisciani Bong, SE P SED Myb 346 DE M LIBKRTAREM P 

1 

fatuf (f corr. exv)) y 347 augurium auspicium Prisciani 986 fp 

augurium eiusdem 981 Bamb. INFAVSTVSTVM P SINESTROS (E 

corr. in 1) M 349 TftOTAM M 350 TROIA M 351 FVGA R 
fugae testantur Priscianus, ArusianuSy Servius 



VBROTLI AENEIS XI 259 

unum etiain donis istis, quae pluriina mitti 

Dardanidis dicique iubes, unum, optime regum, 

adicias, nec te ullius vioientia vincat, 

quin gnatam egregio genero dignisque hymenaeis 355 

des, pater, et pacem hanc aeterno foedere iungas. 

quod si tantus habet mentes et pectora terror, 

ipsum optestemur veniamque oremus ab ipso: 

cedat, ius proprium regi patriaeque remittat. 

quid miseros totiens in aperta pericula cives 360 

proicis, o Latio caput horum et causa malorum? 

nuUa salus belio: pacem te poscimus omnes, 

Turne, simui pacis solum inviolabile pignus. 

primus ego, invisum quem tu tibi iingis (et esse 

nil moror), en supplex venio. jniserere tuorum, 365 

pone animos et pulsus abi. sat funera fusi 



TEBTIMONIA. 



354 Marius VictoriDUs p. 90 G. 358 sq. Weniam . . . cedat' 

Anisianus p. 249 L. 358 lulius fiufinianus p. 234 R. 361 *o . . . 

malorum^ Donatus ad Ter. Andr. II 6» 27 Servius Aen. XII 572 
*o . . . horum' Servius Aen. XII 660 362 sq. 'pacem . . . Tume' 

Donatus ad Ter. adelph. V 3, 14 Servius Aen. I 38 366 *pone . . . 

ahi' Nonius 233, 30 



VARIA LBCTIO. 

352 UNUM M DONSISISTIS P domnir y 353 difci yl dl.ci y2 

V 

dici Servius confirmai regum (um in ras.) b regnu yl 354 ullif y 

i 

uioienta y uincant b 355 NATAM MPyb genere yl hymeneif 
y hymineif c hymoeneif (hoemenaeis?) b 356 DE^ P DES*.*: M 

FIRMES 

lUNGAS M FIAMES R : cf. 330 358 OBTESTEMVR PRy^c obleftamur 
yi 359 'cedat : ^^p^r hic dislinguit, t. e, hanc veniam oremus ut cedal; 
aut si coniuncte legeris: cedat ius proprium regi, nova erii elocutio* 

Servius. Post cedal et regi inierp. M REGI4 P remillit c 361 

PROICKS P orum y orum c 362 in hello cl OMNIS M 

HI 

365 NIL P Nihil y mifere b 366 PfeVLSVS P ABE Mi (abei?) 

E 

PVNERA (A in raS.) P funere yl FVSI Ry2bc, Servius FUSIS M 
FVSO Pyi 

17* 



260 VESGILI AEHBI8 XI 

Yidimiis ingeDtis et desolanmiis agros. 

aut si fama moTet, si tantum pectore robur 

concipis et si adeo dotalis regia cordi est, 

aude atque adversum fidens fer pectus in hostem. 370 

sciiicet ut Turno contingat regia coniunx, 

nos animae riles, inhumata infletaque turba, 

sternamur campis. etiam tu, siqua tibi vis, 

si patrii quid Martis habes, illum aspice contra, 

qui vocat.' 375 

Taiibus exarsit dictis violentia Turni. 
dat gemitum rurapitque has imo pectore voces: 
'iarga quidem, Drance, semper tibi copia fandi 
tum, cum bella manus poscunt, patribusque vocatis 
primus ades. set non repienda est curia terbis, 380 



TESTIMONIA. 



368 sq. 'aut . . . concipis' Beda de trop. 379 C. 'si tantam • . . 
concipis' Donati ars III 6, 2 Charisius 243 Diomedes 453 Pompeius 
465 L. 371 anon. de verbo 35 p. 165 £ndl. 372 ^nos a. v.' schol. 
luyen. XIII 142 «inhumata i. t.' Seryius Aen. VI 325 



VARIA LECTIO. 

367 INGENTES Mbc DESOLAVIMVS AGROS MRy2c, Servius 
defolauimuf agrof in ras. praeter lit d , b DESIGNAVIMVS AGROS Pyl 
Sat funera fusos vidimus ingentis et designavimus agros olim scrip- 
tum fuisse conieci in nunliis lit, academiae Berolinensis a. 1864 p. 41, 
t. e, satis multos ut funera stratos vidimus ebrumque corporibus agros 
velul tropaeis distinximus et ornavimus: cf. 386 368 ROBVB Ry2bCy 
(OBVR in ras.) P RUBOR Myi robor Charisii w, Diomedis el Pompei. ex. 

DO G 

369 et] AUT M ADEOfiSTDOTALIS P ADEOTALIS .ilf RETIA M 
CORDISEST i> cordi, om. est, Ven. 370 ADQVE R AVERSVM B. 

UMA F L E 

372 INH .-. : TA {erasa I vel E) M infleta] IN^MATA M : cf. VI 

e 

325 373 Sternamur y Stncmur c flernemur % et iam Heinsius 

eliam Servius legit tu suprascr. y TVM P tibi suprascr. y 
I R . H 

374 PATRIA P MATftlS ABES M CONTRA, QUI UOCAT eodem 
versu M 375 Quid yl 378 Drance semper % DRANCE SSEMPER M 

SEMPER DRANCE PRybm femp dranco c 379 pafcuhl c 380 SED 
PRyc inreplenda cft (in eras.) y implenda Goth. lert. uerbif (omnia 



VEROILI AENEI8 XI 261 

quae tuto tibi inagna volant, dum distinet hosteni 

agger moerorum nec inundant sangulne fossae. 

proinde tona eloquio (solitum tibi) meque timoris 

argue tu, Drance, quando tot stragis acervos 

Teucronim tua dextra dedit passimque tropaeis 385 

insignis agros. possil quid vivida virtus, 

experiare licet; nec longe scilicet hostes 

quaerendi nobis: circumstant undique muros. 

imus in adversos: quid cessas? an tibi Mavors 

yentosa in lingua pedibusque fugacibus istis 390 

semper erit? 

pulsus ego? aut quisquam merito, foedissime, pulsum 



TESTIMONIA. 



381 ^quae . . . volant* Charisius 196 381 sq. 'dum . . . fossas* 

Priscianus 798 383 *proinde . . . tibi' Donatus ad Ter. Phorm. II 

3, 35 383--385 *meque . . . dedit' Quintilianus IX 2, 49 383 sq. 
'meqne . . . acervos' Probi inst. 1 10, 3 *meque . . . Drance' Quin- 
tilianus XI 3, 170 lulius Hufinianus 197 R. 384 ^quando . . . acervos' 
Charisius 87 387—391 'nec ... erit' Donatus ad Ter. Phorm. II 

3, 43 392 *pulsus e.' Donatus ad Ter. eun. IV 4, 36 



YARIA LECTIO. 

txc, u lit in ras,) b 381 T^TO M DISTINET Pybc^ Prisciani co. 
testatur Servius DESTmT B DETINET My Prisciani q> liostes Pris- 
cianus •382 cf. X24 agger 6y2, Menagiani, Prisciani ca AGGERE ut 
X 144 MPRylc, Prisciani Bong. MOERORVM (0 pr, corr, in V) P 

merorum (e corr, ex u) b MVRORVM Ryc "ec y2 ET ut X 24 Py\ 
* fossas M^ X 24 : invenitur tamen in quibusdam codicibus . . . fossae ' 

Priscianus. 383 TONAT M rolitum (I in ras,) b TIMORES M\ 

TU 

384 ARGUETA M Arguito (i et o m,1 in ras.) b caedis ut 207 
X 245 Quintilianus 385 Iropheif bc 386 campos % 387 libet 
Menag. pr, 388 circu..ftant c 389 sq, ordine inverso R 389 
iMVS P aduerfuf yl Inlerrogandi notam alii ponunt cum Heinsio, 

d AS 

qui yc QVI P CESSAS r cESS M ANTTIRI M 390 UEN- 

I V 

TOSA N M LINGA R 391 SEMPER ERIT. NEQUIQUAM ARMIS TER- 

REBIMUS HOSTE^ilf semper erit? numquamne sines fallacia verba? Leid. 

392 ^ULSUS M aud y2 haud c fediffume 61 



262 VERGILI AEKEIS XI 

arguet, Uiaco tumidum qui crescere Thybrim 

sanguine et Euandri totam cum stirpe videbit 

procubuisse domum atque exutos Arcadas armis? , 395 

haut ita me experti Bitias et Pandarus ingens 

et quos mille die victor sub Tartara missi, 

inclussus muris hostilique aggere saeptus. 

''nuila salus' bello/' capili cane talia, demens,. 

Dardanio rebusque tuis. proinde omnia magno 400 

ne cessa turbare metu atque extoliere vires 

gentis bis victae, contra premere arma Latini. 

nunc et Myrmidonum proceres Phrygia arma tremescunt, 

nunc et Tydides et Larisaeus AchiUes, 

amnis et Hadriacas retro fugit Aufidus undas. 405 

vel cum se pavidum contra mea iurgia fingit 

artificis scelus et formidioe crimen acerbat. 



TESTIMONIA. 



396 Arusianus p. 227 L. 405 schol. Hor. carm. IH 30, 10 

406 sq. ' vel ... scelus ' Nonius 309, 22 406 Quintilianus IX 3,. 14 

407 *formidine c. a.' Donatus ad Ter. hec. V 2, 13 



VARIA LECTIO. 

m 

393 tuidu b TYBRIM Mc, (ty in ras.) b 391 et euandri (omnia exc. 

V ^ ■ 

i lit, in ras,) b ^ 395 ADQVE R exitof (i erasa) y arcadef b arca- 
dif c 396 HAUD MPybc me in ras, b, om. c me expeVti (me ex 

e 

in ras.) b MEXPERTl R mexperti y\ experti, om. me, c biciaf b 
IN . 

eftGUErf iHf ingens, in mg, ai erasis lileris y 397 DIES P 

miffi y\ MISI MPJRy2bc 398 INCLVSSVS P INCLUSUS MJRybc feptuf 

A D 

yc 399C/ENE7Jf GEMENS JHf 400 proinde] PRO m rflw. iJ 

N 

401 CESSET (cesses ?) P cisffe . . (e post corr. in a) y ADQVE R 402 

uicte (uic jw ras.) b uite y PRAEMERE M 403 MYRMYDONVM Py 

mirmidoDu c phygia y, (phy m ras.) b phrigia c tremifcunt y262 

404 tididef c larifaeuf y larifeuf c, (euf in ras.) b LARISSEUS M 

M 

LARISAEV^S P LARISAEVVS R : cf. II 197 405 AJJNIS M haddria- 
caf b ADRIACAS Rc AUTFIDUS M Appulus Faber 406 iactat BigoU, 

V 

Quiniiliani exempL 407 cf. II 125 acerbat (b eras.) y aceruat m 



VERGILI AEMEI8 XI 263 

numquam anunam talem dextra bac (abfiiste moveri) 

amittes: babitet tecum et sit pectore ia isto. 

nunc ad te et tua magna, pater, consulta revertor. 410 

si nuUam nostris ultra spem ponis in armis, 

si tam deserti sumus el semel agmine verso 

funditus occidimus neque habet Fortuna regressum, 

oremus pacem et dextras tendamus inertisv 

quamquam o, si solitae quicquam virtutis adesset! 415 

ille mihi ante alios fortunatusque laborum 

egregiusque animi, qui, nequid tale vlderet, 

procubuit moriens et humum semul ore memordit. 

sin et opes nobis et adhuc intacta iuventus 

auxilioque urbes Italae popuiique supersunt« 420 

sin et Troianis cum multo gloria venit 

sanguine (sunt iliis siia funera parque per omnis 



TESTIMONIA. 



413 'neque h. f. r.' schoL Veron. 82, 25 414 *dextras t. i.' Ser- 
vius Aen. I 487 415 Macrobius Sat. IV 6, 21 Probi inst. I 4, 19 
416 — 418 *ille . . . moriens' Servius Aen. XII 641 416 sq. *ille . . . 

animi' lulius I?ufinianus 247 R. 416 ' fortunatusque 1.' Arusianus p. 
230 L. 417 'egregiusque a.' Arusianus p. 227 L. 



VARIA LBCTIO. 



408 Nuqua (uqua in ras.) b Nuncqua c HAfiC P ABISTE P 

abifle y 410 AT Pyi tu* b MAGNE Mb, sed cf. 469 reuertor 

(er in ras.) b 411 SIG P 412 fimul, in tng. sA femel yl SU/L\L P 

413 fundimuf yl nec schol. Veron. regreffum praeter re literas 

in ras. b recursum Leid, 414 inherlif 6 inertefc inermes Servius 

I 
Aen. 1 487 : cf. X 595 XI 672 415 '0* M folile y Alii post adesset 

comma ponere satis habent. 416 ante oculos felix functusque lulius 

Rufinianus 417 QVIT PRy uiderit y\ 418 SEMVL P SIMVL R 

SniVEL (I corr. in E) M femel ybc ^cito, confestim, id esl quitota 

moriis celeritate consumptus est quasi nihil ultra passurus' Servius 



memordit 'antiqui aliquoV Pieriani, Leid. MEMOBDIT P MOMORDIT 

T 

MRbc momord& yl 419 ATHVG P infacla yi 421 ETROIANIS M 
multo (o in ras.) b 422 SVNTQVE Rb * illis . . . legitur et illi, 
et aut Aeneae intelligimus aut adverbium loci est pro illic ' Servius 



264 VERGILI AENEI8 XI 

tempestas): cur indecores in limine primo 

deficimus? cur ante tubam tremor occupat artus? 

multa dies variusque labor mutabilis ae^i 425 

rettulit in melius, multos alterna revisens 

lussit et in solido rursus Fortuna locavit. 

non erit auxiiio nobis Aetolus et Arpi: 

at Messapus erit felixque Tolumnius et quos 

tot populi missere duces, nec parva sequetur 430 

gloria deleclos Latio et Laurentibus agris. 

est et Volscorum egregia de gente Camiila, 

agmen agens equitum et florentis aere catervas. 

quod si me solum Teucri in certamina poscunt 

idque placet tanlumque bonis communibus obsto, 435 

non adeo has exossa manus Victoria fugit, 

ut tanta quicquam pro spe temptare recusem. 

ibo animis contra, vel magnum praestet Achillem 

factaque Volcani manibus paria induat arma 



TESTIMONIA. 

m 

424 * cur . . . artus ' Nonius 412, 17 schol. Hor. carm. III 5, 20 
425—427 Macrobius Sat. VI 2, 16 425 sq. *multa . . . melius' Nonius 
380, 32 426 sq. *multos . . . locavit' schol. Hor. carm. I 35, 4 

435 *tantum . . . obsto' Arusianus p. 250 L. 438 Priscianus 1201. 

1211 *ibo a. c. ' Charisius 1914 P. *vel m. p. A.' Diomedes p. 

294 P. 



VARIA LECTIO. 

425 uariuf cm , Macrobii et Nonii exempl, uariuf (uf in ras.) b 

vs 

uariuf , r\ uarii y VARII MP VARU R 426 MULTOS M mutata 
schoL Hor. 427 LVSSIT P LVSIT MRybc iuvit Peerlkampus 
429 AD iJ erat cl 430 MISSERE P MISERE MRybc tarda %, 

ET 

Servius : cf. ge, D 52 431 lacio y 432 EST UULSCORUM (ET 

suprascr, minio) M uulfcorum c CAMILLAS M '433 = VII 804 
florentef c 434 QVOSI R 436 HAS suprascr. M EXOSSA Pyl 

A 

EXOSA MRbc 437 temtare yc 438 contra //// ul c PRESTET M 

ACHILLE Rc ACHILLE^ M Achillen Diomedis libri 439 VOLKANI 

R VOLCANI (0 corr. in V) P uulcani bc INDVAT MRbc induU y 
INDVIT P : cf. IX 180 XI 6 



YBBaiLI AENEIB XI 265 

ille llcet. vobis aDimam banc soceroque Latino 440 

Turnus ego, haut ulii veterum Tirtute secundus, 
deYOYi. "solum Aeneas vocat": et vocet oro, 
nec Drances potius, sive est haec ira deorum^ 
morte luat, sive est virlus et gloria, tollat.' 

Illi haec inter se dubiis de rebus agebant 445 

certantes; castra Aeneas aciemque movebat: 
nuntius ingenti per regia tecta tumultu 
ecce ruit magnisque urbem terroribus implet 
instructos acie Tiberino a flumine Teucros 
Tyrrhenamque manum totis descendere campis. 450 

extemplo turbati animi concussaque volgi 
pectora et arrectae stimulis haud mollibus irae. 
arma manu trepidi poscunt, fremit arma iuventus,, 
flent maesti roussantque patres. hic undique clamor 
dissensu vario magnus se toUit in auras 455 

haut secus atque alto in luco cum forte catervae 
consedere avium piscosove amne Padusae 



TESTIMONIA. 



440. 442 *vobis . . . Latino devovi' Servius Aen. XII 234 443 sq. 
schol. Lucani X 103 453 *fremit a. i.' Priscianus 1176 454 *flent 
. . . patres' Nonius 427, 18 



VARIA LECTIO. 

440 LATINI (I corr. in 0) M 441 HAVT Py AVT R HAUD Mbc 
442 DEVIVO R deuoui (o corr. ex i, ui w. 2 in ras.) y 443 Nec 

(c in ras.) b drancef poliuf (fp m. 2) y 445 SESfi M 446 

s 
CASTR^ R AENEAE M 447 INGENTI M lumulto b 449 In- 

A M 

flructuf y FLUMINE M 460 Tyrrenam yc 461 EXTEPLO M 

Ml ^ ^ 

Extimplo b AJSl M ANIMO R uoJgi y2 uolui yl WLGI Rbc 

A r 

452 PECTOR P arrecte y arectae (e post. in ras.) b HAVD Pybc 

N dk tunc 

ire y 454 FLET M hic y hinc % . 455 IN PRybc : cf. IV 176 
V 257. 520 ge. III 109, Wagneri quaest. Verg. X 1 AD iJf 456 HAUD 
Mybc ADQVE R fronte c 457 PISCOSOVE (0 post, corr. m. rec. 
in Q) P pifcofque yl padufae (f in ras.) b 



266 VERGILI AENEI8 XI 

dant sonitum rauci per stagna loquacia cycni. 

'immo' ait 'o cives' arrepto tempore Turnus, 

'cogite concilium et pacem laudate sedentes: 460 

iili armis in regna ruunt/ nec plura locutus 

corripuit sese et tectis citus extulit altis. 

'tu, Voluse, armari Volscorum edice maniplos, 

duc' ait 'et Rutulos. equitem Messapus in armis 

et cum fratre Coras latis diffundite campis. 465 

pars aditus urbis firmet turrisque capessat, 

cetera, qua iusso, mecum manus inferat arma.' 

ilicet in muros tota discurritur urbe. 

consilium ipse pater et magna incepta Latinus 

deserit ac tristi turbatus tempore differt 470 

multaque se incusat, qui non asciverit ultro 



TESTIMONIA. 



458 Servius ecl. Vm 22 463 sq. Rutilius Nam. it. I 169 

463 Donatus ad Ter. adelph. lU 4, 36 Diomedes 341 464 sq. 'equi< 
tem ... . campis' Asper 112, 2 464 Cledomus 1900 P. 467 Seneea 
epist. 58, 4 468 *ilicet' Charisius 180 469 Macrobius Sat. V 14, 3 

471 ^multaque se i.' Arusianus p. 246 L. 



VABIA LECTIO. 

458 loquatia y cygni h cigni (i pr, corr. in fj c 459 'O* M 

460 COGITET R 461 ^ARMIS M ruant %* * antiqua aliquoi exem- 
plaria* Pierii 462 CIT.-US M ALtIS (T m. ani.) P .altif y 463 

E 

UOLUS M uolufae c UULSCORUM Mc MANIPLOS Py\, quodprae- 
fero , ne quaiuor deinceps versus in is iermineni, MANIPLIS MRy^c, 

Servius, Donaii ei Diomedis exempl. 464 EQUITEM Mh\, Asper, ui 

s 

517. EQVITEM P EQVITES Ryhlc, Cledonius, qui Rululos equites con- 
iunxii, M M 465 latis om. R 466 FIRMENT Rbc FIRMEKT M: 

cf. Wagneri quaesi. Verg. Vm 4 TVRRES R tref c q : in ras. c 

CAPESSANT Rb 469—472 foriasse posi 476 inseri voluii poeia 

c r 

469 consilium Reg. , Macrohii Par. ei Salish. CONSILIUM M conci- 

lium y CONCILIVM PRhc, Macrobii ceiera exempl PA%R I^E M 

A 

ipse pater iesiatur Macrobius MAGNUM M incoepta c • latinif c 

470 DIFERT M 471 QVO (0 m. ani. in ras., suprascr. ui vid. D) P 
quod yx NO^N M adsciverit Peerlkampus ACCEPERIT MPRybijf 



VBRGILI AEMEIS XI 267 

Dardanium Aeaean generumque acceperit urbi. 

praefodiunt alii portas aut saxa sudesque 

subvectant. bello dat signum rauca cruentum 

bucina. tum muros varia cinxere corona 475 

matronae puerique: vocat labor ultimus omnis. 

nec non ad templum summasque ad Palladis arces 

subvebitur magna matrum regina caterva 

dona ferens, iuxtaque comes Lavinia virgo, 

causa mali tanti, oculos deiecta decoros. 480 

succedunt matres et templum ture vaporant 

et maestas alto fundunt de limine voces: 

'armipotens, praeses belii, Tritonia virgo, 

frange manu telum Pbrygii praedonis et ipsum 

pronum sterne solo portisque effunde sub altis.' 485 



TESTIMONIA. 

476 *vocat . . . omnis' Servius Aen. Xl 891 477 Probi inst. I 

4, 19 Servins Aen. I 479 ^nec . . . templum' Cledonius 1933 P. 
480 Servins Aen. XII 66 *ocu1ob d. d.' schol. Hor. serm. I 1, 5 
483-485 Macrobius Sat. V 3, 10 483 Claudius Sacerdos I 150 Dio- 
medes 441 'armipotens p. b.' Arusianus p. 255 L. 



VARIA LBCTIO. 

ac ^ 

ceperit c 472 aeneam cl aenea b que suprascr. y Aenean 
generum, atque Peerlkampus acceperit idem ADSCIVERIT Ubri 

urbi (i in ras.) b 473 au y. faxaf yl fudef (f pr. m. 2) y 474 

figoa c 475 UARI M cincxere b 476 MATRONE M LABOR (A 

in ras.) R OMNES i>2yc 477 NEC M ATTEMPLVM Py\ PAL- 
LADAISJIf arcify 478 Subheitur yc 480 c/*. VI 93 MALITANTI 

/Vc2, Servius {iiem ad XU 66 Paris. et Regin.) MALITANTIS M mali 
tantif {{utraque eras.) b MALISTANTIS Rcl mali tanti atque Francian. 

481 THVRE R tore y 482 de pectore mx 483 armipotes Diome- 

N 

dis Par. A ei Monac. m. 1 PRAESES R praefe . f y2c2 PRAESES M 
PRAESEnS P praefenf ylftclm , Macrobii exempl., Arusiani ei Claudii 
Sacerdotis exempl. ^qui praesens legunt, quasi praestans (praesens?) 
in bellis intelliguni, qui praeses sine n liiera, quasi quae praesideat rei 

[bellwae ?] * Servius. trylonia y 484 in mg. hoc signum : I M 
phrygi . i y 485 sub ipsis Macrobii exempL, ui 499 



268 V£RaZLI AENEIS XI 

cingitur ipse furens certatlm in proelia Turnus. 

iamque adeo rutilum thoraca indutus aenis 

horrebat squamis surasque incluserat auro, 

tempora nudus adhuc, laterique accinxerat ensem 

fulgebatque alta decurrens aureus arce, 490 

exultatque animis et spe iam praecepit hostem: 

qualis ubi abruptis fugit praesepia vinclis 

tandem liber equs campoque potitus aperto 

aut ille in pastus armentaque tendit equarum 

aut adsuetus aquae perfundi flumine noto 495 

emicat arrectisque fremit cervicibus aite 

luxurians, luduntque iubae per coUa, per armos. 

obvia cui Volscorum acie comitante Camilla 

occurrit portisque ab equo regina sub ipsis 

desiluit, quam tota cohors imitata relictis 500 

ad terram defluxit equis; tum talia fatur: 



TESTIMONIA. 



486—490 Macrobius Sat. V 10, 11 486 Servius Aen. II 614 
487 sq. 4amque . . . squamis' Gellius II 6, 22 Macrobius Sat. VI 7, 18 
Servius Aen. X 314 488 *suras i. a.' Servius Aen. IV 228 489 

Materique a. e.' Arusianus p. 209 L. 491 Nonius 372, 12 492 

Macrobius Sat. VI 3, 8 Nonius 218, 3 Probi inst. I 7, 6 499—501 

*portis . . . equisV Servius Aen. XI 828 499 sq. *portis . . . desiluit' 
Priscianus 906 Arusianus p. 223 L. 500 sq. ^quam . . . equis* Ma- 

crobius Sat. VI 4, 10 



VABIA LECTIO. 

486 certatum Macrobii Cantabr, ira c I suprascr. y praelia h 
487 RVTILVM E, Gellii et Macrobii exempL rutiilum b RUTULUM 

V 

MPy rutulem c thoraca (o m. 2) y 488 in mg. inf. add. m, rec. y 

suras i. a. : cf. XII* 430 489 ATHVC P accincxerat b 490 de- 

curef c 491 exultant y\ PRAECEPIT (E post. corr. in I) M PRAE- 

CIPIT PRybc oftem y 492 ap . ruptif y PRAEPIA R 493 

V u ad 

EQVvS P EQUS M EQWS Ryb aequif c 495 fuetuf c aque y 

NO V . i 

PERFVNDIT P TO M 496 altae b 497 Luxorianf yb 498 cu 6 

s 
WlSCORVM P UULCORUM M uuirconira c ACIES P 499 sub 

altis Arusianus : cf. 485 500 De . filuit b 501 AT Py\ -FLVXIT R 

DESILVIT Py\ ut vid. defluxit Servius iestatur 



VEBOILI AEKEI8 XI 269 

'Turne, sui merito siqua est fiducia forti, 

audeo-et Aeneadum promitlo occurrere turmae 

solaque Tyrrhenos equites ire obvia contra. 

me sine prima manu temptare pericula belli: 505 

tu pedes ad muros subsiste et moenia serva/' 

Turnus ad haec, oculos horrenda in virgine fixus: 

'0 decus Italiae virgo, quas dicere grates 

quasve referre parem? sed nunc, est omnia quando 

iste animus supera, mecum partire laborem. 510 

Aeneas, ut fama fidem missique reporfant 

exploratores, equitum levia inprobus arma 

praemisit, quaterent campos^ igse ardua montis 

per deserta iugo superans adventat ad urbem. 

furta paro belli convexo in tramite silvae, 515 

ut bivias armato obsidam milite fauces. 

tu Tyrrhenum equitem conlatis excipe signis; 

tecum acer Messapus erit turmaeque Latinae 



TESTIMONIA. 



502 Victorinus ad Cic. p. 172 Or. 507 ^ocnlos . . . fixus' Agroe- 
tius 2271 incertus de orthogr. 2786 P. 508 *o decus I.' Probi inst. I 6, 1 

509 sq. ^ est ... supra ' Priscianus 1064 510 ' mecum p. 1. ' 

Olaudins Saeerdos I 149 515 ^furta p. b.' Donatus ad Ter. eun. lY 
7, 39 515 sq. Nonius 310, 16 



VARIA LECTIO. • 

502 SBUl M 503 g? P & suprascr. y OCCURRE My 

TORMAg (0 corr, in V) P TVRMIS R turma yl 504 tyrrenof yc 

u 

thyrrenof h b^fj kl P orrenda yc IN suprascr. M FIXIS Mc 
fiiof y oculis . . . fixis susp. Heinsius 508 in tng. hoc signum : i M 

I f 

ITALAE P qua c duccre cl 509 palrem c 510 supera 

Prisciani Monac. M m. pr. SUPBRA'T M superatPri^ciawi Vindob. N 

mVYikPRyhc 511 AENES P mifi h 512 IMPROBVS R mproiuf 

h 513 quete.rent (e pr. m. 2 corr. m a) y AT^IPSE iJf 514 
lUGO (I corr. ex L) M iugo properans ^aliquot* Pierani, % iuga pro- 

perans m ADVENTAt P 515 Furto y para yl 517 thyrrenu b 
tyrrenu c COLLATIS M 



270 TERGILI AENEIS XI 

Tiburtique manus, ducis et tu concipe curam.' 

sic ait, et paribus Messapum in proeUa dietis 520 

hortatur sociosque duces et pergit in hostem. 

est curvo anfractu valles, adcommoda fraudi 

armorumque doiis, quam densis frondibus atrum 

urget utrimque latus, tenuis quo semita ducit 

angustaeque ferunt fauces aditusque maiigni. 525 

hanc super in speculis summoque in verlice montis 

planities ignota iacet tutique receptus, 

seu dextra laevaque velis occurrere pugnae, 

sive instare iiigis et grandia volvere saxa. 

huc iuvenis nota fertur regione viarura 530 

arripuitque locum et silvis insedit iniquis. 

Velocem interea superis in sedibus Opim, 
unam ex virginibus sociis sacraque caterva, 
compellabat et has tristis Latonia voces 
ore dabat: 'graditur bellum ad crudele Camilla, 535 



TESTIMONIA. 

522 sq. 'accommoda . . . dolis' Arasianus p. 212 L. 522 'ac- 

commoda f.' Nonius 266, 25 525 * aditusque m.* Servius Aen. VI 270 

529 Arusianus p. 238 L. 531 * et . . . iniquis' Servius Aen. V 203 

532—535 *veIocem ., . . dabat' Macrobius Sat. V 22, 2 532 Pris- 

cianus 757 



VABIA LECTIO. 

519 TIBVRM MPb Tyburni m 520 ^IC M 522 ualJif cl 
ADGOMODA P accomoda y accomoda h accommoda c 523 sq. quam 
densis . . . latus : cf, VII 565 sq. , et fortasse hic ne scripserat quidem 

Vergilius. 524 Vrget y VRGVET Rh QVOS Rcl * quo . . . legitur 
et qua ' Servius 525 sq. inverso ordine c 525 Angufte y 526 IN 

T 

Mhc, om. R im.2 in ras. y E Pyi ut 877 IV 586 VII 511 527 lACE 

V ss 

M RECEPTVS Pbc receptif y RECE^TUS M RECESSVS R ' re&ptus : 

male quidam recessus legunt* Servius Regin. et Paris, 529 VVL- 

NERE R 530 Huic fort. yl (Huc y2) fertur nota m 533 fociof yl 

SACRIS SOCIA R 534 Conpellabat yc CONPELLAT R ET 

suprascr. Py triftef c TRISTl R tristis Servius confirmat 535 

greditur yl AT M 



YEROILI ASNEIS XI 271 

o virgOj et nostrls nequiquam cingitur armis, 

cara mihi ante alias/ (neque enim novos iste Dianae 

venit amor subitaque animum dulcedine movit. 

pulsus ob invidiam regno viresque superbas 

Priverno anliqua Metabus cum excederet urbe, 540 

infantem fugiens media inter proelia belli 

sustulit exilio comitem matrisque vocavit 

nomine Casmillae mutata parte Camillam. 

ipse sinu prae se portans iuga ionga petebat 

solorum nemorum: tela undique saeva premebant 545 

et circumfuso volitabant milite Volsci. 

eece fugae medio summis Amasenus abundans 

spumabat ripis: tantus se nuliibus imber 

ruperat. iile, innare parans, infantis amore 

tardatur caroque oneri timet. omnia secum 550 



TESTIMONIA. 



537 Maximas Vict. de carm. her. 5 *novus i. D.' fragm. de 

quant. 16 p. 505 Endl. 537 sq. ^neque . . . amor' Donatus ad Ter. 

Andr. m 3, 7 539 Diomedes 480 540 Servius Aen. VII 803 

*Privemo a.' Consentius 2031 P. 541 Nonius 437, 19 542 sq. 

'matris . . . Camillam' Macrobius Sat. III 8, 5 544 'ipse . . . por- 

tans' Probi inst. I 17, 3 ' 547 *ecce f. m.* Aruslanus p. 247 L. 



VARIA LECTIO. 

536 NEQVIGQVAM P 537 neque euim usque ad intemerata colit 
V. 584 , maxime b^l. 566. 582 non posstAn non adsentiri Peerlkampo 
parum convenire Dianae sermoni. Atqui cum hemislichia cara mihi 
aute alias (637) et veliem haut correpta fuisset (584) in uhum versum 
coeant , putaverim totam illam narrationem a poeta secundis curis in 

V A 

schedas coniectam esse. NOVS P NOVVS MBybc DIANE M diane y 
538 SUBUENIT M SUBITO M 539 iuuiam c unamiam, ut vid., 

N 

yl (inuidiam y2) 540 in mg, I M PRIVERO P 541 praelia 6 

f f NU 

542 EXILLO R LOCAVIT Py\ 543 carmille y camilie c 544 Sl 

n e 

M nu c prer.. y\ prer.. y2 portat Prohi inst, 545 undiq; (q 

m. 2 in ras.) y \a y PRAEMEBAlS' M 546 uolitabat y uiilfci c 
547 abundanf (r m, 2 in ras.) y habundanf bc 550 GAR M 



I VSBGULI AENEA Xt 

versanti subito vii haec sententia sedil. 
teltim immane manu Talida quod forte gerebat 
bellator, solidum nodis et robore Cfvcto, 
fanic natam, libra et silTestri subere dansam, 
implicat atque tiabilem mediae circumligat bastae; 
quam dextra ingenti librans ita ad aelbera fatur: 
"abna, Ubi hanc, nemonun cultrix, Latonia virgo, 
ipse pater famulam voveo; tua prima per auras 
tela teneos supplex hostem fugit. accipe, testor, 
diva tuam, quae nunc dubiis committitur auris." 
dixit et adduclo conloi-lum hastile lacerto 
inmiltil: sonuere undae, rapidum super amnem 
infelix fu^t in iaculo stridente Camilla. 
at Metabus, magoa propius iam nrgeute caterva, 
dal sese fluvio alque haslam cum vir^e victor 
gramineo donum Triviae de caespite vellil. 
non illum tectis uUae, non moenibus urbes 
accepere neque ipse manus feritale dedisset: 



TESTUIONIA. 

; ■neqae. . . . dedisset' Serriua Aen. 



VAKIA LECTIO. 

551 'vera thsliticlw etl: oiiuiia secum Tersanti subito' Servius 

F I 

feDtla y 562 IMSaKE Ry DiMANE MPbc GEREBAT M 554 HVC 

R HUIT M liBic Serphis gnatam Leid. gratun Sprot. 'Probta de 
hoc loco: iiUfhtvov nla'0ptt' Scrviut 565 INPUCAT Pc ADQVE R 

abile bc arte v 556 dextra m r^. c ingenli (in m ras.) c 
N h M 1 

LIBRAS My aelCfa b 667 LA^ntOMA M 560 TVA i> commili- 

^ H 

.tuir COMMITTVB A 561 DIXIT JV MASTILE Jf afUle c 663 
- Miamvv uiiibe . . . An: dislinguendum ' Sermus 56t AD A PRO- 

R , 

PRIVS /'>l VGESTE P ui^nte y URGUENTE MRb 565 ADQVE « 

566 I^ESPITE M cetphe yc loUil, rf uellil y TOLLIT P : ef. ge. 
IV S73 o67 villae Peertkampus, recle, ut videtur. uUae Sermus 
aaa vAUq C...th. pr. 568 KEC A ferila.te]' 



vfiROiLi AfiNets xt 273 

pasloi^uni et solis exegit montibus aevom. 

blc natam in dumis interque borrentia lustra 570 

armentalis equae mammis et lacte ferino 

nutribat, teneris inmulgens ubera labris. 

utque pedum primis infans vestigia planiis 

institerat, iacuio palmas armavit acuto 

spiculaque ex «umero parvae suspendit et arcum. 575 

pro crinali auro, pro longae tegmine pailae 

tigridis exuviae per dorsufn a vertice pendent. 

teia manu iam tum tenera pueriiia torsit 

et fundatf) tereti circum caput egit habena 

Strymoniamque gruem aut album deiecit olorem. 580 

multae illam frustra Tyrrhena per oppida matres 

optavere nurum: sola contenta Diaua 

aeternum telorum et virginitatis amorem 

intemerata colit.) ' vellem haut xorrepta fuisset 

militia taii, cooata i^cessere Teucros : . 585 

cara mihi comitumque foret nunc una mearum. 

verum age, quandoquidem fatis urgetur dcerbis, 



TESTIMOMIA. 



509 Donatas ad Ter. Phorm. V 7, 86 571 Servius Aen. I 215 

573 sq. ^plantis i.' Arasianus p. 237 L. 579 Priscianus 764 



VASIA LEOTIO. 

569 AEUUM MMyhc 570 HINC P ^rrentia y 571 EQVaE 

P AEQ. M aeque y LACfiTE P iac&e (& corr. in t) y 572 NVTRI- 

s I 

BVSAT P ' INMVLGEN P 573 primuf yl PLANTAS M 574 

INSTITVERAT /? onerauit 6, Moret.pr., Servius «^ X 868 575 

- • E • 

humero bc parue y arfum c 576 LONGA P LONGE R teg- 
mina y TEGMINA M 579 Effundam yi EXEGIT B 580 Strimo- 

E H 

niam c cruem yi DEICIT Pb 581 frauara, ui vid, yi TYRRENA 

RV 

M tvrrena yc thyrrena b 582 Obtauere b NVM R 583 honorem m 

o 
584 hauil bc 586 FBRET P 587 QVANDOEQVIDEM R VRGVE- 
TVR PRybc acerbif. at iniquif y : cf. II 257 UI 17 X 380 

RIBBECK, VSaaiL. III, 18 



274 VBROILI AENEIB XT 

labere, nympha, poio fioisque invise Latinos. 

tristis ubi infausto committitur omine pugna. 

haec cape et uitricem pharetra deprome sagittam: 590 

hac quicumque sacrum violarit volnere corpus, 

Tros Italusque, mihi pariter det sanguine poenas. 

post ego nube cava miserandae corpus et arma 

inspoliata feram tumulo patriaeque reponam.' 

dixit; at illa levis caeli delapsa per auras 595 

insonuit, nigro circumdata turbine corpus. 

At manus interea muris Troiana propinquat 
Etruscique duces equitumque exercitus omnis, 
compositi numero in turmas. fremit aequore toto 
insultans sonipes et pressis pugnat faabenis 600 

huc conversus et huc ; tum late ferreus hastis 
horret ager campique armis sublimibus ardent. 
nec non Messapus contra cel6resque Latini 
et cum fratre Coras et virginis ala Camiliae 
adversi campo apparent hastasque reduclis 605 



TESTIMONIA. 



588 4abere n. p.' Isidorus orig. X 158 Servius Aen. II 14 IV 22 
V 151 VI 2 601 sq. *tum . . . ager' Macrobius Sat. VI 4, 6 

603 sq. *nec non celeresque . . . Camillae' Servius Aen. VII 675 



VARIA LECTIO. 



588 nimpha b INVISA Rm 589 omne y 590 faretra b 
591 quecumque yl UIOLARET (E corr. in I) M uiolarit (rit in ras.) b 

VOLNERE />ly2 VVLNERE MPlRylbc 592 QVE PBy Q M, in 
ras. b ue c%y Servius DEt R 593 miferaude y corpuf (c m. 2) y 

595 AD Ry\ DEMISSA PRyc : cf. X 73 XII 635 diraifTa bm 
'597 AD R 598 ETRVSCI (SC-i« ras.) Pb etrurii Meniel pr., Menag, 
alt. etruri % * etrusci . . . gt/tWam sane etruri legunV Servius 599 
CONPOSITl My Conponta c\ 600 PRAESSIS R 601 CONVERSVS 
MP conuerrur, in mg. at obuerruf y OBVERSVS Rbc late om. Macro- 
bii exempl 602 hartif, in mg. al: armir y HASTIS P fublimibuf (buf 
in ras.) b fublimi..buf y 603 CELERESQ- (RESQ in ras.) R celefq; 

er V r 

y\ celer q; y2 latini (ni m. 2 add.) y 604 com c frate y 

A I 

605 ADPARENT M HASTiS P REDUCTAS M 



VEROITJ AGNEIS XI 275 

protendunt longe dextris et spicula vibranf, 

[adventusque virum fremitusque ardescit equorum]. 

lamque intra iactum teli progressus uterque 

substiterat: subito erumpunt clamore furentisque 

exhortanlur equos.; fundunt simul undique tela 610 

crebra nivis ritu caeiumque obtexitur umbra. 

conlinuo adversis Tyrrhenus et acer Aconteus 

conixi incurrunt hastis primique ruina 

dant sonitum ingenti perfractaque quadrupedantum 

pectora pectoribus rumpunt: excussus Aconteus 615 

fulminis in morem aut lormento ponderis acti 

praecipitat longe et vitam disper^it in anras. 

extemplo turbatae acies, versique Latini 

reiciunt parma^ et equos ad moenia vertunt. 

Troes agunt, princeps turmas inducit Asilas. 620 



TBSTIMONIA. 

608 4aixiqae . . . progressas' ^rosianus p. 256 L. 4amqae i. i.' 
Probi inst. I 12, 2 610 *fandawt ... tela' Cledonias 1924 611 

'crebra n. r.' Arusianas p. 259 L. 615 sq. ^excassas . . . morem' 

yoniiift 298, 27 615 'excassas A.' Servias Aen. YI 79 620 Servius 
Aen. I 468 'Troes a.' Servias Aen. XII 704 



YABIA LECTIO. 



606 PRAfiTENDUNT M 607 c/*. 91 1 . adventuque prop. Heynius 
fremitif c ADESGITP6 adventuque v. rremiluscrudescit^o/^manitiif 

VT 

608 ERQVE P 609 SVfiSTlTERAT Pyc Subfliterant (n del) b 

SUB 

SVBSTITVERANT B CONSTITUERANT M : cf. XII 671 que om c 

X n 

610 ETHORTANTUR M Exhortatur y Exorlantur hc 611 Litu (L corr, 

in R) M 612 ADVERSIS P ADVERSI MRy tyrrenuf y tyrrenuf c 
Ihyrrenuf b acer] A in ras. R 613 ruina Moretani sec. ei quartus 
RVINAM P RUINAM MRybc 614 SONITUM MPyi, Moretani duo 
SONITV Ry^bc INGENTl MRylbc, Moretani duo INGENTEM Pyl 

RA ^ 

PERFECTA M perfrcta y2 perfecta yl QVADRIPEDANTVM R 

o 
615 acon . . . teuf y 616 MORTEM M TORMENTl M actuf. in mg. 
al acti yl ACTVS {sed ut V fort. fuerit l) P 617 difperfit y\, fortasse 
recte. disparsit Mentel. alt. 619 tenduHl. m, rec. in mg. \ uerlunt b: 
cf. 871 . 620 afylaf c 

18* 



276 VfiRGtLl ASN£18 Xt 

iamque propinquabant portis, rursusque Lalini 
clamorem toUunt et moliia coila reflectunt: 
lii fugiunt penitusque datis referuntur habenis. 
qualis ubi alterno procurrens gurgite pontus 
nunc ruit ad terram scopulosque superiacit unda 625 

^ spumeus extremamque sinu perfundit harenam, 
nunc rapidus retro atque aestu revoluta resorbens 
saxa fugit lilusque ?ado labente reiinquit: 
bis Tusci Rutulos egere ad moenia versos, 
bis reiecti armis respectant terga tegentes. 630 

tertia sed postquam congressi in proeiia totas 
inplicuere inter se acies legitque virum vir: 
tum vero et gemitus morientum et sanguine in aito 
armaque corporaque et permixti caede vjrorum 
seuiianimes volvontur equi, pugna aspera surgit. 635 

Orsilochus Remuli, quando ipsum horrebat adire, 
hastam intorsit equo ferrumque sub aure reiiquit. 



TESTIMOinA. 



622 'moUia c. r.' Seryias ge. III 204 630 Seryius Aen. XI 610 

632 Nonius 332, 3 



VABIA LECTIO: 

621 lAM PROPINQVABANT R 623 abenf y AUi post habenis 

cotnmate posiio coniinuant senieniiam usque ad v. 628. 624 VBi P 

PROCVRRENS , sed RR in ras. , P PROCVMBENS Rcm : cf. ge. III 240 

625 AT Py TERRAS M ut ge. Ul 239 SVPERIICIT P fuperlicit yl 

SVBERIGlT*jR, Silius XV 155 UNDA MPbi, Servii Regin. \ndA R 

unda yb2cm undam Servii Paris. 627 AOQVE R aefto y reuoluta 

(re in ras:) b REVSOLVTA P relolula y2 refoluta yl 628—630 add. 

m. rec. in mg. y 628 reliquil y2 629 TfiUCftl M 630 RELECTI 

(L corr. in I) M rerpenUnt c 631 lotasque % 632 IMPLICVERE Rc 
633 Tanguine largo (m mg. lemma sckolii in alto) b : cf. XII 721 

p al necef V 

634 mixti b 635 Semiauimef y : cf XII 329 VOLVNTVR P VOL- 
VVNTVR MRybc pugna afpera furgit in ras. b 636 Orfilocur y 

T 

Orfilocus c Remuli : 0/*. IX 633 orrebat c 637 INORSIT P 



VERGIIil AENEIS XI 2j77 

q^uo soDipes ictu furit arduus altaque iactat 

Yolneris inpatiens arrecto pectore crura: 

Yolvitur ille exciissus humi. Catillus lollan 640 

ingentemque anirais, ingentem corpore et armis 

deiecit Herminium, nudo cui vertice fulva 

caesaries nudique umeri, nec volnera terrent: 

tanlus in 'arma patet. latos huic hasta per armos 

acta tremit duplicatque virum transfixa dolore. 645 

funditur ater ubique cruor; dant funera ferro 

certantes puichramque petunt per volnera mortem. 

At medias inter caedes exultat Amazon, 
unum exerta latus pugnae, pharetrata Camiila, 
et nunc lenta manu spargens hastilia denset, ^ 650 

nune validam dex^ra rapit indefessa bipennem; 



TESTIMONIA. 

639 ^Yolneris i.' Arusianus p. 241 L. 644 sq. Matos . . . tremit' 
Isidorus orig. XVIII 5, 2 648 Probi inst. I 3, 4 Servius Aen. I 318 

VII 580 * milibus in mediis exultat A. ' schol. Lucani I 476 VI 229 

'exultat A.' Priscianus 909 Nonius 300, 31 Servius Aen. II 67 649 

^pharetrata C Diomedes 309 P. 



VABIA LECTIO. 

638 hictu ylc FERIT {corr. m. rec.) M FERIT R 639 VVLNERIS 
MPRyhc 640 CATHILLVS Ry CATTHILLVS i> CATTHYLLUS M ca- 

M 

thyliuf h : cf. VII 672 I0LLAN5 P lOLLA» M lOLLAM Rhc 641 
corpore, al pectore y : c/*. IV 11 642 Deiecit cl DEICIT MPRyh 

I i 

HERMONIUM M HERMIONVM P hermi,num yl herme.num y2 ermeniu 

A 

61 643 CESARIES M VMERIS P humeri c WLNERA MPRfXhc 
644 TANTVM R * lantus . . . id esl tantum patebat in vulnere (vul- 
nera?), idest in hostilia tela totus patebat' Servius, ex qua adnotatione 
fortasse triplex lectio elicienda est: tantus in arma, tantum in tela, 
totus in arma. 645 — 692 deficit P 645 fremit yl premit h 647 

cf. ge. IV 218 pulcram h VVLNERA MRyhc 648 AD R milibus 
in mediis schol Lucani : cf. I 491 exfultat y 649 EXSERTA M 

L 

faretrata 6 650 ENTA ^ aftilia 6 A^TL^ei h%, testatur Servius 

E 

DENSAT M DENSAT Rycm 



278 VEBGILl AENEI8 XI 

aareus ex umero sooai arcus et arma Dianae. 

Illa etiam in tergum, siqnando pulsa recessit, 

spicula converso fugientia derigit arcu. 

at circum iectae comites, Larinaque virgo 655 

Tuilaque et aeratam quatiens Tarpeia secnrem, 

Italides, quas ipsa decus sibi dia Camilla 

deiegit pacisque bonas bellique ministras: 

quales Thraeiciae cum flumina Thermodontis 

pulsant et pictis bellanlur Amazones armis 660 

seu circum Hippolyten, seu cum se Martia curru 

Penthesiiea refert, magnoque ululante lumuilu 

feminea exultant lunatis agmena peltis. 



TESTUfONIA. 



656 PriscianuB 758 657 sq. 'quas . . . delegit' Servios Aen. XII 
83 657 Priscianas 587 'dia C Diomedes 455 Priscianos 857 P. 

Pompeius 469 L. schol. Persii I 31 658 *pacis . . . ministros* Am- 

sianus p. 248 L. 660 *pulsant . . . Amazones' Probl inst. I 5, 1 
' et ... armis ' Nonius 472, Servins Aen. I 104 ' pictis t . . armis ' 
Priscianus 798 Claudius Sacerdos I 89 Servius Aen. I 4. 317 *bel- 

lantnr A. a. ' Diomedes 377 Priscianus 796. 1207 662 *magnoque 

n. t.' Servius Aen. IV 168 



VABIA LEOTIO. 



652 VMERIS R ar.cuf y2 aureuf ut vid. yV 653 in tergii 
riquando h SIQVANiK) IN TERGVM MRyc^ 654 Spucula yl FVL- 
GENTIA R fuigieutia c\ fugientia Servius confirmat dirigit c degerit 

bi 655 AD i? Et 6 & y 656 ARPEIA M fecurem yl, MenteL 
alter, testatur Priscianus SECVRIM MRbc 657 nbidecufy dia 
Potterii unus, Diomedis Par, A et Monac, iestantur Servius, Priscia- 

u - 

nus, schol. Persii dia (a in ras.) b dia y diua (u in ras.), in mg. t dia c 

DIU^A ( corr. m. rec.) M DVRA R dira Diomedis Par. B 658 bonaf 
(r m. 2) c DONAE Ry2bm, confirmat Servius bonos . . . ministros Arusia- 

nus 659 traeiciae bc THREICIAE MR treiciae y temodontif c thermo- 

doontif (o sec. in ras) b THERMODOONTIS R termodoontif y Tiiermodou- 
lis testatur Servius 660 pictif (ifw.. 2) y pectif c\ [voluit peltis, ui 663. 
ni f.) amadiones Nonii Bamb. 661 HYPPOLYTEN My ipoliten bl 
hypoliten c feu (f in ras.) b 662 Penthefilea (e sec. in ras.) b 

Pentefilea y Pentefilia cl refert (t m. 2 in i*as.) y referil cl 663 
Feminaque m lunti.f cl AGMENA (E corr. in I) M AGMINA Rybc 



VEBOILI AEKEIS XI 279 

quem telo primum, quem poslremum, aspera virgo, ' 

deicis? aut quot humi morientia corpora fuodis? 665 

Euneum Clytio primum patre, cuius apertum 

adversi longa transverberat abiete pectus: 

sanguinis ilie vomens rivos cadit atque cruentam 

mandit humum moriensque suo se in volnere versat. 

tum Lirim Pagasumque super; quorum aiter habenas 670 

suffuso revolutus equo dum coliigit, alter 

dum subit ac dextram labenti tendit iuermem, 

praecipites pariterque ruunt. his addit Amastrum 

Hippotaden, sequiturque incumbens eminus hasla 

Tereaque Harpalycumque el Demophoonta Ghrominque; 675 

quotque emissa manu contorsit spicula virgo. 



TESTIMONIA. 

669 sq. Macrobius Sat. IV 6, 14 



YARIA LEOTIO. 



664 POSTTREMUM M POSTTREMVM R afpira yl 665 QVOD 

h 

Ryl umi y humi aut quot c 666 m mg. / M Euneum c, Ser- 
vius EVNAEVM MRyij; Lunaeum bi cunedeum, eunereum, puminium, 

r 

eaneum, eneum % clitio c CLYTHIO M pate y cuiuf in ras, b 
667 TRANUERBERAT M 668 Sanguinefyl ADQVE Rc 

M N 

CRUENTA M 669 MADIT M VVLNERE Rybc sanguine Macrobii 

ex. 670 lyrim y liru c .phagafu c paiafum 61 phaganim % 

u 

abenafftl habenifyl 671 SVFFVSO i?62ct(; Subfufo y SUFFOSSO M 
Sufforfo bi •suffuso (suffoso Regin.), casuro. nam suffusi (suffosi Par, 
Regin.) equi dicuntur quos vulpo cesprtatores vocant. dlii suffosso (suffo 
Regin.) legunt, t. e. praecipiti et iam cadentV Servius : cf» Vegetius 
veterin. 53 colligit (gil m. 2 in ras.) y 672 lubenti y\ TENDET 

r 

M inertem ycm inemem b ^ inertem : nudam an nihil proficientem ? 
Servius/qui et ipse inier inermem et inertem fluctuasse videtur {in 
Regin. deest scholion). 673 HIS (I in ras. , fuerat litera amplior) R 

h 

674 Hyppotaden y Hypotaden c fequitur quem c afta c 675 
Therea (T in ras.) b Therea c HARPALICUM My arpalicum b arpa- 

c 

i..um c CHROMIN MR cromin yc chromf b cromim, cromum % 

I AN 

676 Quot (t in ras.) b QUOD MRy EMISSA M Wf R CONTOR- 
TORSIT M 



280 VERGILI ABNEIB XI 

tot Phrygii cecidere viri. procul Ornytus armis 

ignotis et equo venator lapyge fertur, 

cui pellis latos umeros erepta iuvenco 

pugnatori operit, caput ingens oris hiatus 680 

et malae texere lupi cum dentibus albis, 

agrestisque manus armat sparus; ipse catervis 

vertitur in mediis et toto verlice suprast. 

hunc iUa exceptum (neque enim iabor agmine verso) 

traicit et super haec inimico peetore fatur: 685 

'silvis te, Tyrrhene, feras agitare putasli? 

advenit qui vestra dies muliebribus armis 

verba redarguerit. nomen tamen haut ieve patrum 

manibus hoc referes, telo cecidisse Camiilae.' 

protinus Orsilochum et Buten, duo maxima Teucrum 690 

corpora, set Buten aversum cuspide fixit 

loricam gaieamque inter, qua colla sedentis 



TESTIMOKIA. 

678 'ecum quoque Apulum eodem quo ventum vocabulo iapygem 
nominavit' Gellius II 22, 24 681 schol. Hor. carm. II 10, 24 

*cum d. a.' Quintiliauus VIII 2, 10 cf. VIII 6, 40 682 'agrestis . . . 
sparus' Nonius 224, 2. 555, 19 684 ^hunc i. e.' Terentianus Mauros 
1277 686 Donati ars III 2, 3 Pompeius 436 L. Servius Aen. I 2 

II 620 *te silvis agitare feras' Servius Aen. III 583 688 *verba 

r.' Priscianus 881 688 sq. ^nomen . . . Camillae' Servius Aen. X 830 
V 690—693 *protinus . . . lucent' lulius Eufinianus p. 241 R. 690 sq. 
Macrobius Sat. VI 6, 10 *protinus . . . corpora' Konius 376, 23 



VABIA LECTIO. * 

,. V ORNI 

677 phrigii bc phygii y ornit' c ornitif b ABTUS M 678 
IGNOTUS M Ignotuf yl iapige c 679 Cui (ui m ras,) b humeror 

A E 

ybc 681 MALE Ry MALE M 683 SUPRAST M SVPRAEST Rybc 

a 

684 Hunc (u in ras.) b illi b 686 te suprascr. c ET /J tyrrene yc 
Ihyrrhene b agittare y putaflif yl 687 muliebribuf (bhbuf in 
ras.) b MVLIERIBVS R 688 REDARGVERET Rybc2 redarguerat cl 

u 

redarguerit testatur Priscianus AUT M haud bc 690 orfilocum c 

A 

691 CORPORE M SED Rybc a.uerfum c aduerfum b, Macrobii 
Salisb. 692 GALE^M P sedentis] I in ras. R 



TEROIU AEMEIS XI 281 

laceot et laevo dependet parma lacerto, 

Orsilochum fiigiens magnumque agitata per orbem 

eludit gyro interior sequiturque sequentera, 695 

tum validam perque arroa viro perque ossa securim 

altior exurgens oranti el multa precanti 

congeminat: volnus calido rigat ora cerebro. 

incidit huic subitoque aspectu territus haesit 

Appenninlcolae bellator filins Auni, 700 

haut Ligurum extremus, dum fallere fata sinebant. 

isque ubi se nuUo iam cursu evadere pugnae 

posse neque instantem reginam avertere cernit, 

consilio versare dolos ingressus et astu 

incipit haec: 'quid tam egregium, si femina forti * 705 

fidis equo? dimitte fugam et te comminus aequo 

mecum crede solo pugnaeque accinge pedestri: 



TESTIMONIA. 



695 'sequiturque s.' Donatus ad Ter. eun. II 2, 12 IV 4, 54 schol. 
Hor. epist. I 11, 28 704 ^consilio . . . ingressns' Servius ecl. X 68 

705 sq. 'quid . . . equo' Nonius 306, 12 Seryius Aen. YII 807 
706 'dimitte f.^ Probi inst. I 17, 6 



VABIA LECTIO. 

693 lucent] invenit Rufiniani exempl. 694 OrniocQ (o in ras) h 

OB 

Orfiiocum c FVGIES R PERREM M 695 ETLVDIT (t. e. ecludit) 
Py\ giro h 696 SECVREM Py\ : cf, 656 697 exfiirgenf bc 

praecanti h 698 GONGEMINAT- M ' congemiiiat : hic distinguendum^ 
namnemo dicii securim vuinus congeminat, «eef securis' Servius, Posi 
voluus dist in P VOLNVS (0 corr. in V) P VVLNVS MRyhc 

A ora 

ORA P-l ORE Pl ore Menag. ali. arma h 700 APPENNINIGOLAE (GO 

n 

in ras,) R Appeninicole y 701 HAUD MPc Aut yl hAut m. ead, 

N 

corr, y2 Aut hl LIGYRVM R fallere om, R SINERAT M 

702 hif y 703 REGINAm R ADUERTERE M "uetere h VERTERE R 

* avertere confirmai Servius 704 a . ftu y 705 . tam {erasa i, ni /*.) y 

SE Pl 706 FIDES Rb\ eqo y2 eco y\ 707 pugnequae y 
pugnaque hm 



282 YEROUil AENEIS XI 

iam nosces, ventosa ferat cui gloria fraudem.' 

dixit, at iila furens acrique accensa dolore 

tradit ecum comiti paribusque resistit in armis, 710 

ense pedes nudo puraque interrita parma. 

at iuvenis, vicisse dolo ratus, avolat ipse 

(haut mora) conversisque fugax aufertur habenis 

quadripedemque citum ferrata calce fatigat. 

'vane Ligus frustraque animis elate superbis, 715 

nequiquam patrias temptasti lubricus artis, 

nec fraus te incolumem fallaci perferet Auno/ 

haec fatur virgo et pernicibus ignea plantis 

transit ecum cursu frenisque adversa prehensis 

congreditur poenasque inimico ex sanguine somit: 720 

quam facile accipiter saxo sacer ales ab alto 



TESTIMOKIA. 



710 Hradit e. c' Arusianus p. 264 L. 714 *ferrata c. f.' Nonius 
199, 18 Charisius 72 ' qua de causa Vergilius calces Teminino genere 
pronuntiarit ' Probi ars minor 540 715 Wane . . . animis* Probi inst. 
I 9, 5 718 'pernicibns i. p.' Isidorns orig. X 211 Servius Aen. 1472 
IV 180 721 sq. schol. Hor. carm. I 37, 18 721 Nonius 192, 2S 

Terentianus Maurus 1267 Priscianus 1013. 1014 ^accipiter' Chari> 

sius 76 ifccertus de orthogr. 2778 P. 



VARIA LECTIO. 

D .L 

* 708 VENTOS- A P FRAVDEM R, in ras. b FRAUDEM M laudem, 

in mg. m. 2 t fraudem c .LAVDEM (L in ras.) P laudem y, si recte 

enoiaviy quamquam poenam Heinsius se legisse dicit. poena % ^haec 

esl vera et antiqua lectio ul fraudem, non laudem legas . . . nam fraudem 

veteres poenam vocahani' Servius 709 AD Bylbi 710 EQWM PHy 

■ . s 
aequu bc q ; in ras. b RESTITIT M refirtit (re in ras.) b assistit 

m, Oblongus Pierii 711 cf. IX 548 RAPu M pura Servius legii 

INTERITA R 712 AD PRybi 713 HAUD MPbc FUGAX (X m. 

rec. corr. ex A) M autfertur cl abenif y 714 Quadnpedem y 

I 
Quadrupede c citam c 715 ELATE M elatae b 716 TEMPTASI R 

s 
TEMPTATI (S m. ant.) P temtafti c ARTES P'2y 717 FRAV» (S m. 

ani. add.) P incolome bc perfe.ret y auno (a m. 2) y 719 

Tranfiit y\ EQVM R EQVVM Pybc praehenfif y 720 cf. XII 949 

CONGREGITVR Mi a fanguine c 721 ATES (T corr. in h) P 



VERGILI AENEIS XI 283 

consequitur pinnis subllmem in nube columbam 
comprensamque tenet pedibusque eviscerat uncis; 
tum cruor et volsae labuntur ab aethere plumae. 

At nbn baec nullis hominum sator atque deorum 725 

observans oculis summo sedet altus Olympo: 
Tyrrhenum genitor Tarchonem in proelia saeva 
suscitat et stimulis haut mpllibus incutit iras. 
ergo inter caedes cedentiaque agmina Tarchon 
fertur equo variisque instigat vocibus alas, 730 

nomine quemque vocans, refieitque in proelia pulsos. 
'quis metus, o numquam dolituri, o semper inertes 
Tyrrheni, quae tanta animis ignavia venit? 
femina palantis agit atque haec agmma vertit! 
quo ferrum quidve haec gerimus tela inrita dextris? 735 
at non in Venerem segnes nocturnarque bella 
aut ubi curva choros indixit tibia Bacchi 



TESTIMONIA. 



731 Macrobius Sat. VI 1, 34 ^nomine q. v.' Probi inst. I 4, 5 

736 Donatus ad Ter. eun. V 2, 60 *noctumaque b.' -Seryius ge, 
m 98 



VARIA LECTIO. 



722 pennif b\c rublimen yc 723 GONPRENSAM MPb Gonpref- 

s 

hm yc EUINCERAT {corr. m. rec.) M euifcerat (epr. m. 2) y 
724 Tunc c et] E i? UULSAE Mc uolfe y 725 AD R ADQVE R 

V ^ 

726 oculof cl ahof y olimpo bc 727 Thyrrenu c praeiia b 
» 728 HAUD MPybc incutit Heinsius INGITAT MPyb : cf. X 263 

qu 

INICIT Rc 729 GEDES Pybc caedentia c . 730 e . o y2 ego y\ 
VARIiS P uocarif yi HALAS R IRAS Py ex 728 731 in] ad 

Macrobii exempl., ut in FurH versu pulsat Macrobii Salisb., Med.a 

732^ {bis) M 733 Tyrreni bc Q- M INAUIA M 734 Femina 
(F m. 2) y PALANTIS (I corr. in E) M pallautif ylbci ADQVE R 
Jnierrogandi signum alii ponunt, 735 geritif c irrita b 736 AD R 

SIGNES (I cJfrr. in E) P 737—783 deficit P ni corof y 



284 VER6ILI ABNEI8 XI 

expectate dapes et plenae pocula mensae 

(hic amor, hoc studium), dum sacra secundus harnspex 

nuntiet ac iucos vocet hostia pinguis in altos!' 740 

haec effatus ecum in medios, moritunis et ipse, 

concitat el Venulo adversum se turbidus infert 

dereptumque ab equo dextra compiectitur hostem 

et gremium ante suum multa vi concilus aufert. 

tollitur in caelum clamor, cunctique Latini 745 

convertere oculos. volat igneus aequore Tarchon 

arma virumque ferens; tum summa ipsius ab hasta 

defringit ferrum et partis rimatur apertas, 

qua volnus letale ferat; contra ilie repugnans 

sustinet a iugulo dextram et vim viribus exit. 750 

utque volans alte raptum cum fulva draconem 



TESTDCONIA. 



739 'hic . . . studiam^ Maximus Yict. de rat. metr. m 1 Sergius 
in Donat. > p. 478 Endl. 740 'lucos . . . altos' schol. Hor. carm. I 

37, 4 742 * Venulo . . . infert' Servius Aen. XI 814 745 Macro- 

bius Sat. VI 1, 21 747 *arma v. f.' Probi inst. I 14, 1 Servius Aen. 
II 748 * et . . . apertas ' Nonius 382, 5 750 Nonius 296, 20 

'et . . . ezit' Arusianus p. .227 L. Priscianus 1171 Servius Aen. V 438 

751—756 Macrobius Sat. V 13, 28 751 sq. *fulva d. f. a.' schol. 
Hor. carm. IV 4, 12* 751 *fulvam aquilam dicit' Gellius II 26, 11 



VABIA LECTIO. 

738 EXPECTATE Mybc^, confirmat Servius EXSPECTATE R ex- 
spectare % , quod qui receperunt , lenii^ post v. 737 distinguunt. 

nienre 

PLENA R dextrae y : cf. VIII 274 Hic fortiter distinxit Paldamus, 
qui V. 738 expectate scripsit. 739 ' hic amor, hoc studium per paren- 

thesin dictum est, nam ordo est: pocula mensae, dum'^. q. s. Servius 

u 

feconduf b HAR^SPEX M arufpex bc 740 Nuntiet (N m. 2) y 

V 

Nunciet bc hac yl lu. . cof {eras. fo) c pingif b 741 EQVVM 
JRybc moriturof y et ipse] in hoftif ^ u^ 11 511 c/*. IX 400 742 
OFFERT By : cf VII 420 743 dextram ci conplectit' c 744 



u 



EGREGIVM B t\m y 745 Tollitur. (lli et r m. 2 in ras.) y 

in caelum (incae m. 2 in ras.) y qne om. y 746 EQUORE M 

TARCHO^ M 748 Def ingit y PARTES M2Rc apU . cl 749 
Quam;'! VVLNVS J!f/?y6 la&aleyfcc 750 a i>i ra*. y2 * 751altae6l 



VBRaiLl ABMEI8 XI 285 

fert aquila inplicoitque pedes atque unguibus haesit, 

saucius at serpens sinuosa volumlna versat 

arrectisque horret squamis et sibilat ore, 

arduos insurgens; illa haut minus urget obunco 755 

luctantem rostro, simui aethera Verberat alis: 

haut aiiler praedam Tiburtum ex agraine Tarchon 

portat ovans. ducis exempium eventumque secuti 

Maeonidae incurrunt. tum fatis debitus Arruns 

veiocem iacuio et multa prior arte Gamiilam 760 

circuit et quae sit fortuna faciiiima, temptat. 

qua se cumque furens medio tuiit agmine virgo, 

hac Arruns subit et tacitus vestigia iustrat; 

qua victrix redit iiia pedemque ex hoste reportat, 

hac iuvenis furtim ceieris detorquet habenas. 765 

hos aditus iamque hos aditus omnemque pererrat 

undique circuitum et certam quatit unprobus hastam. 

forte sacer Cybelo Chioreus oiimque sacerdos 



TESTIMONIA. • 

757 8q. 'praedam . . , ovans* Servius Aen. VIII 9 764 *qua . . . 
illa' Probi inst. I 9, 3 766 Priscianus 908 ex quinto (cf. V 441) 
767 *certam . . . hastam' Velius Longus 2237 P. 768—777 (774—776 
om.) MacrobiuB Sat. V 1, 12 



VARIA LECTIO. 

752 IMPLICVIT Rc ADQVE R ungib; c hent yc 753 AT 

h . 

M'lc1 AD MiRyb aut cl et m 754 orr& y 755 arduQS ^aiiquot 
antiqui* Pierii ARDUUS MRyhc adfurgeiir {in mg. A- in) h ille yl 

HAUD Mybc urg& y urg.& c VRGVET R ADVNCO R abunco Macro- 
bii Cantabr. Angl. obunclo cl 757—793 defieit R Ibl HAUD Mbc 

H 

tvburtum yc TARCON M raplam Servius Aen. VIII 9 759 Meonidae c 

G 
. arrunf b 761 Circumit ybc 762 tullit yl ARMINE M 763 har- 

iu 

runr^ 765 uenif y (celeref c caeleref 6 c&erif yl 766 c/. V 441 
iamque] atque y iamque hos abitus mx peperrat yl 767 inpro- 
buf yc 768 satus ^aliquot antiqui' Pieriani CYBELO Mbcmip, ServH 
Regin. Par. : cf. III 1 J 1 cybele y, Macrohii Cantabr. cybelae Macrobii (o 
chloreuf yb chloreuf c CIIOREUS M, Macrobii w, nisi quod thoreus 
Cantabr. : cf. XII 363 olin cl 



386 VERGIIil ABNEI8 XI 

insigois longe Phrygiis folgebat in annis 

spumantemque agitabat ecum, quero pellis aenis 770 

in plumam squamis auro conserta tegebat. 

ipse, peregrina ferrugine clarus et ostro, 

spicula torquebat Lycio Gortynia cornu; 

aureus ex umeris erat arcus et aurea vati 

cassida; tum croceam chiamydemque sinusque crepantis 775 

carbaseos fulvo in nodom coUegerat auro, 

pictus acu tunicas et barhara tegmina crurum. 

hunc virgo, sive ut templis praefigeret arma 

Troia, captivo sive ut se ferret in auro 

venatrix, unum ex omni certamine pugnae 780 

caeca sequebatur totumque incauta per agmen 

femineo praedae et spoliorum ardebat amore, 

telum ex insidiis cum tandem tempore capto 

concilat et-superos Arruns sic voce precatur: 



TESTIMONIA. 

770 8q. 'quem . . . tegebat' Gellias II 6, 21 tfacrobios Sat. YI 7, 
18 Diomedes 406 Servius Aen. X 314 774 sq. 'aorea . . . cassida' 

Charisins 80 Priscianus 689. 708 anon. de orthogr. 2780 P. Servios Aen. 
II 122 775 *haec cassida' Claudius Sacerdos II 47 775 sq. 'tanc 
. . . auro' Nonius-541, 16 777 ^barbara t. c' Servias Aen. II 503 
779 sq. 'captiyo . . . venatrix' Nonius 302, 14 782 Arosianus p. 209 
L. Servius Aen. IX 477 



VABIA LECTIO. 



769 PHRYGiS M frigiif b frigif c 770 equum ybc QUEM 
suprascr, M A'£'NIS M enif c 771 iu pluinam squamis om. 

m r 

Macrobn w fqualir y 772 ferugine b 773 licio c CORTYNIA 
My gortinia b\c 774 UMERIS Mb humerif c umero yx ut 662 



a 



ERAT Mb fonat yc ut 662 aure b 775 tunc Nonii exempl, 

h • 1 

GLAlfYDEM M, Nonii exempl. clamidem y chamidem b clamidem c 

crepantef c 777 tecmina b 779 TRO 'l'A M auro, Venatrix unum 

alii 781 incauta c incensa m : cf. IV 300 782 PRAEDE M 783 
INSIDHS P indiif b 784 Gonicit c Coniicit m : cf. IX 411 X 646. 891 

harrunf bi PRAECATUR M 



YERGILI AENE18 XI 2BT 

'suinme deum, sancli custos Soractis Apolio, 785 

quem primi colimus, quoi pineus ardor acervo 

pascitur et medium freti pietate per ignem 

cuitores muita premimus vestigia pruna, 

da, pater, hoc nostris aboleri dedecus armis, 

omnipotens. non exuvias pulsaeve tropaeum 790 

virginis aut spoiia ulia' peto (mihi cetera iaudem 

facta ferent): haec dira meo dum volnere pestis 

puisa cadat, palrias remeabo inglorius urbes.' 

audiit et voti Phoebus succedere't>arlem 

mente dedit, ^partem volucris dispersit in auras : 795 

sterneret ut subita turbatam morte Gamiilam» 

adnuit oranti; reducem ut patria aita videret, 

non dedit, inque notos vocem vertere proceiiae. 

ergo ut missa manu sonitum dedit hasta per auras, 

converlere animos acris oculosque tulere 800 



TESTIMONIA. 

785 sq. ^sumine . . . colimus* Nonius 250, 4 785 schol. Hoff 

carm. 19,2 Servius Aen. I 665 VI 79 ecl. III 62 'sancti . . . 

Apollo' Priscianus 681 *sancti c. S.* Consentius 2027 P. 789 Ser- 

?iu8 Aen. XI 592 793 *patrias . . . urbes' Servius Aen. XI 762 
794 sq. Macrobius Sat. Y 3, 7 ^partem . . . auras' Servius Aen. X 652 

795 'partem . . . auras' Servius Aen. IX 313 



VARIA LECTIO. 
E 

785 DVM P appolio y 786 Quem (Q corr, ea> C, em m. 2 in 
ras.) y PRIMIS l* primura % \\\T^\xi\ Peerlkampus QV^I P CVI 
My^hc qui yl PENNEVS Py\ ARBOR (B corr, in D) P 787 FRETI 
(F corr, exE) P 788 victores ViUehrunus jionL Silio V 180 secura in 

Peerlkampus MVLTA suprascr. P PRAEMIMUS M pruna (u m. 
2 in ras.) y 789 aboiere cl 790 ecfuuiarcl ue (u in ras.) h 
TTROPEUM Jft tropeum y tropheum h tropheu c 791 VLLA suprascr. 

D ' 

P 792 dura yl MEOftUM M VOLNERE (0 corr, in V) P UULNERE 
Myhc 793 lapsa Peerlkampus 794 AVDJiT P. uotis phoebus %, 

Macrohii « phoebus votis Macrohii Par. 1 phoebus vati Salisb. parte 
ruccedere phoebuf h partim cl : cf, V 187 795 partim x patrim cl 

uoJucrir (c m. 2) y 798 «otof c nothof h 799 UBI M : cf. 
IV 474 



288 VERGILI AENBIS XI 

cuDcti ad reginam Volsci. nihil ipsa nec aurae 

nec sonitus memor aut yenientis ab aethere teii, 

hasta suh exertam donec perlata papiiiam 

haesit virgineumque alle bibit acta cruorem. 

concurrunt trepidae comites dominamque ruentem 805 

succipiunt. fugit ante omnis exterritus Arruns, 

iaetitia mixtoque metu, nec iam amplius liastae 

credere nec teiis occurrere virginis audet. 

ac veiut iiie, prius quam teia inimica sequantur, 

continuo in montis se^e avius abdidit aitos 810 

occiso pastore iupus magnove iuvenco, 

conscius audacis facti, caudamque remulcens 

subiecit pavitantem utero sUvasque petivit: 

haut secus ex oculis se turbidus abstulit Arruns 

contentusque fuga mediis se inmiscuit armis. 815 

iila manu moriens telum trahit, ossa sed inter 



XESTIHOKIA. 

803 Probi inst. I 12, 2 803 sq. Nonius 453, 14 804 'virgineam 
. . . craorem' Macrobius Sat. Yl 6, 17 Servius Aen. XII 376 812 

*con8ciu8 a^ f.' Arasianus p. 220 L. 812 sq. 'caudam . . . petivit' 

Diomedes 407 ^caudam . . . utero! Nonius 387, 11 Servius Aen. Y 505 



VABIA LEGTIO. 

V 

801 uoici y2 VLSCi P uulci yi neq; €% aurae, in mg. tn, ani, 

ai: auraf c auraf {t fort. ex corr.) b auras Menag. alter, % 'auras . . . 

s 

haec esi aniiqua lectio ' Servius 802 SONITU M kl M aud c 
803 Hafla (f in ras.) h exerta Nonii exempl. exarta h EXPERTAM R 
perlata] L corr. ex T P 804 virgineum] E corr. exl P BEBIT 
(E corr. in I) P 806 Succipiunt (c pr. in ras.) h : cf. i l76 iV 391 
VI 249 SUSCIPIUNT MPEyc FVGITT P OMNES Py harrunf h 

M M 

807 lA (A in ras.) P lam suprascr. c 808 Crederere y Crederete 

h telis occurre" h TELIsSVCCVRRERE (V pr. in ras.) P 810 MON- 

TES M%c aui.uf {erasa 1 vel b) h auluf yl 811 paftoref 6l 

s 

I.puf y 812 REMVLGENS Py 813 SILUA M 814 HAUD MRbc 

I 

harruuf h 816 MEDIS P 816 manuf ^i TRAHIT (RAH in 
liiura erasis quaiuor lileris) P 



VBRGILI ABNEIS XI 289 

ferreus ad costas alto stat volnere mucro: 

labitur exsanguis, labuntur frigida leto 

lumina, purpureus quondam color ora reliquit. 

tum sic expirans Accam ex aequalibus unam 820 

adloquitur fidam ante alias, quae sola CamiUae, 

quicum partiri curas; atque haec ita fatur: 

'hactenus, Acca soror, potui: nunc volnus acerbum 

conficit, et tenebris nigrescunt omnia circum. 

eiTuge et haec Turno mandata novissuma perfer: 825 

succedat pugnae Troianosque arceat urbe. 

iamque vale.' simul his dictis linquebat habenas, 

ad t^rram non sponte fluens. tum frigida toto 

paulatim exsolvit se corpore lentaque colla 



TESTIMONIA: 



820-822 (om. 821) *Accam . . . fatur* Arusianus p. 257 L. 
' Accam . . . unam, quicum p. c' Prisciauus 960 .822 ' quicum p. c* 
Rhemnius Palaemon 1377 Augustinus de gramm. 1993 P. Servius Aen. 
I 37 823 sq. ^ hactenus . . . conficit ' Konius 268, 24 ' nunc . . . 

conficit' Probi inst. I 11, 1 824 *et . .. circum' anon. de verbo 40 

p. 171 Endl. 



VARIA LEOTIO. 



U 

817 coftar (r posL m. 2) y VOLNERE (0 corr.in V) P U^LNERE 
3f VVLNERE Bybc 818 labitur] R in ras. P la&o y loeto {ut 
saepe) hc 'frigida leto: alii telo legunl^ e. q, s. Servius 819 ora 
(r in ras.) h ossa m relinquit c% 8*20 SIC suprascr. M EXSPI-. 
RANS My • SACCAM P 821 ADLQVITVR R AUoquitur c FIDAM 

Py\ fidem h FIDA M FIDA Rc 822 QUICUM MRh% testantur Aru- 

sA qua 

sianuSj Priscianus, Rhemnius, Augustinus Cuicum h\ Qui..cum {m. 1 
fort. Quamcum) y QVACVM (A in rasura duarum litt.) P Quacum c 

r 

patiri y solet, atque ila % *suhaudis consueverat' Servius. Ceterum 
vix credo haec tam nuda relicturum fuisse poetam, ADQVE R ■ 

— ro 

haec om. Arusianus 823 HACTENUS M for y num Prohi inst. 
cod. VOLNVS (0 corr.in V) P VVLNVS MRyhc 824 CONFICITET 
(sed TE in ras.) P 825 NOVISSIMA MRhc 826 VRBI P\R 
827 HIS suprascr. P hif dictif hoc dicenf h : cf. X 856 ling quebat 
b 828 AD (D fort. corr. ex T) P. fluenf, (n corr. ex r, f m. 2 in 
ras. , erasa deinde f ) y loto (t pr. e corr. , o post. corr. ex a) y2 
TOTA P 

BIBBECK, VEBaiL. III. 19 



290 VERGILI AENEIS XI 

et captum leto posuit caput, arma relioquonl, 830 

vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras. 

tum vero inmensus surgens ferit aurea clamor 

sidera: deiecta crudescit pugna Camilla, 

incurrunt densi simul omnis copia Teucrum 

Tyrrhenique duces Euandrique Arcades alae. 835 

At Triviae custos iandudum in montibus Opis 
alta sedet summis spectatque interrita pugnas. 
utque procul medio iuvenum in clamore furentum 
prospexit tristi mulcatam morte Gamillam. 
ingemuitque dedltque has imo peclore voces : 840 

'heu nimium, virgo, nimium crudele luisti 
supplicium, Teucros conata lacessere bello!. 



TESTIMONIA. 



832 sq. *ferit . . . sidera' Priscianus 906 ex quinto haec laudans 
contaminata cum V 140 833 *deiecta . . . Camilla* Servius ge. III 

504 836 sq. *at . . . sedet' Servius Aen. VIII 269 836 Macrobius 
Sat. m 6, 15 V 22, 2 841 sq. 'heu . . . supplicium' Atilius Fortu- 

natianus p. 334 G. Servius Aen. II 366 841 *heu n. v. n. ' Marias 

Victorinus 2472 *heu n. v.' Maximi Vict. de fin. 5 gloss. p. 456 Endl. 



VARIA LECTIO. 

o 

830 cap.tum (p m. 2) y la&o y laeto h locto c relinquont 

Probus, ut apparet ex Servii adnotatione hac: ^arma relinquens: alii 

arma relinquunt legutit, Probus hypallagen vult vel contrarium, ut ipsa 

' relinquit. alii arma relinquunt laudant dictum, t. e. illa decidebant e 

N 

manibus Camillae exanimi. ' RELIQVENS (N et fort, S m ras.) P RELIN- 

QUENS Mybc RELIQVIT R 831 = XU 952 per b 832 AVRE P 

833 delecta y 834 CONCVRRVNT R 835 cf. 171 XII 551 Thyr- 

. A . 
reni c TYRRHENUM M arcadef (e m. ant, corr. in i) bc ALES M 

* V 

836 AD R lAMDVDVM PRybc 838 medio iuuene* b IVENEM- 



v* 



MEDIO P iuuenum medio y\ iuuenem medio y2 furente b FURENTEM 
My2 in clamore furenlu in ras. c 839 Prorpexit (Pro m. satis ant. 
in ras.) b MVLCATAM MPRylb muUatam, in mg. m. 2i mulcata c 
* mulcalam, affectam, mulcari enim proprie verberibus dicimus * Servius 

840 IMODE R 841 heu] o Atilius Fortunatianus 842 cf. 585 
ItTEVCROS P 



VEBaiLi aenIsis XI 291 

nec tibi desertae in dumis coluisse Diaiiain 

profuit aut nostras umero gessisse sagittas. 

non tamen indecorem tua te regina reliquit 845 

extrema iam in morte, neque hoc sine nomine Jetum 

per gentis erit aut famam patieris inultae. 

nam quicumque tuum vioiavit volnere corpus, 

morte luet merita/ fuit ingens monte sub aito 

regis Dercenni terreno ex aggere bustum 850 

antiqui Laurentis opacaque ilice tectum: 

hic dea se primum rapido pulcherruma nisu 

sistit el Arruntem tumulo speculatur ab alto. 

ut vidit laetantem animis ac vana tumentem, 

'cur' inquit 'diversus abis? huc derige gressum, 855 

huc periture veni, capias ut digna Camillae 

praemia. tune etiam telis moriere Dianae?' 

dixit, et aurata volucrem Threissa sagittam 



TESTIHONIA. 



845 Priscianus 699 852 sq. ^hic . . . sistit' Arusianus p. 262 L. 

855 «cur ... abis' Probi inst. I 9, 7 Cledonius 1923 856 sq. 

' capias . . . praemia ' Priscianus 1021 857 ' tune . . . Dianae * Maxi- 
mns Vict. de rat. metr. V 1 



VARIA LECTIO. 

843 DESERTA . . Pl deferte y 844 VMEROS P humero yc 
GRESSISSE M cerfirfe y\ PHARETRAS PEybm : cf. I 50O V 558 

845 No" y No c lan///// cl ^REGINA P rgina y relinquit 62, 
Prisciani Par. R, RELINQVET Pyblc, Prisciani Bong, 846 EXTRE- 

lA ' o 

MAMIMMORTE P extrema iam morte % NEC R la&um y iaetu b 

847 genter c aud y2 inultae] E in ras. P 848 quecumque vl 

• L 

VVLNERE MRybc 849 lu.& yc fugit cl ingerif yl AB-TO M 

R ~ D 

850 DECERNI M agere b 851 illice yci 852 EA M PVL- 
CHERRIMA MRbc 853 aVuntem b fpeculator y SPECVLATVS R 

FULGE R 

AlTO P 854 LAETANTEMANIMIS M FVLGENTEMARMIS PRybc 
surgentem animis Leid. Fuisse qui scribereni laetantem arrais suspica- 

A 

tur Wagnerus. VNA (V in ras.) ^ 855 abhif y HV»C P 

dirige c greffum b 856 hVc c CAMILLA R 858—878. 879—896 
Ffol.LXXIV ' ^S 1E,T suprascr. F treiffa c 

19* 



292 TEROILI AENEIS XI 

deproinpsit pharetra cornuque Infensa tetendit 

et duxit longe, donec curvata coirent 860 

inter se capita et manibus iam tangeret aequis, 

laeva aciem ferri, dextra nervoque papillam. 

extempio teii stridorem aurasque sonanUs 

audiit una Arruns, haessitque in corpore ferrum. 

illum expirantem socii alque extrema gementem 865 

obliti ignoto camporum in pulvere iincunt, 

Opis ad aetherium pinnis aufertur Olympum. 

Prima fugit domina amissa ievis ala Camillae; 
turt)ati fugiunt Rutuli, fugit acer Atinas, 
disiectique duces desolatiqiie manipli 870 

tuta petunt et equis aversi ad moenia tendunt. 
nec quisquam instantis Teucros letumque ferentis 



TE8TIM0NIA. 

860—862 Macrobins Sat. V 3, 2 865 'atque e. g.' Arosianas p. 

233 L. 867 Servius ge. III 93 872 sq. 'nec ... sustentare* lulius 
Bufinianus p. 237 B. 



VARIA LECTIO. 

TE 

859 DEPROMSIT MPbc PHARETRAM P TENDIT F 860 
ETDVXSIT P Eduxit h% addaxit Macrobii exempl 861 iam] l ex corr. 

A 

rec, M tenderet 61 EQUIS M 862 LAEVAM P LAEVAM F 

T I 

863 EXEMPLO F SONANTES M 864 AVDIiT P AVDIT F ^mVSS 
(A m. rec.) F arunf bi ARRUNS- M \mulii nolunt in medio disiingui 
propter exprimendam celeritatem' Servius^ HAESSIT P hefrit yl 
EAESYT MRbc FERRV^i?' 865 EXSPIRANTEM FMPyc ADQVE R 
GEMENTE F 866 LINQVVNT Fc LINQUNT Mb LINQVANT R 

867 AETERIVM R pennif c olimpii bc 868 fuit b levis] LE 

m. 2 corr. fort. ex Tl, suprascr. sed eras. LE ut vid. P 869 ATILAS 

isi . 

R : Asilas m calamo fuerat. cf XII 661 870 DEFECTI M DVCES- 

D ESOLATI (D altera m, ant., sed ex corr. ut^ vid,) P maniple. corr. 

m. ant., b 871 EQVOS Py aduerfi c 872 m. 2 intra lineas add. c 

errantes (fortasse aeratas ex VII 703) acies letumque Rufinianus 

inftantef c TEUCRO^- M TETVM Pi laetu b FERENTES FMc 



VERGILI AENEIS XX - 293 

sustenlare valet telis aut sistere contra, 

sed laxos referunt umeris languenlibus arcus, 

quadrupedumque putrem cursu quatit ungula campum. 875 

▼olvitur ad muros caligine turbidus atra 

pulvis, et e speculis percussae pectora matres 

femineum clamorem ad caeli sidera tollunt. 

qui cursu portas primi inrupere patentis, 

hos inimica super mixto premit agmine turba ; 880 

nec miseram effugiunt mortem, sed limine in ipso, 

moenibus in patriis atque inter tuta domorum 

confixi expirant animas. pars claudere portas: 

nec sociis aperire viam nec moenibus audent 

accipere orantis, oriturque miserrima caedes 885 

defendentum armis aditus inque arma ruentuiii. 



TBSTIMONIA. 



874 ^laxos . . . arcus' sehol. Hor. carm. III 8, 23 878 sehol. 

Hor. epod. X 17 882 Macrobius Sat. IV 3, 12 * 883 *coiifixi e. a.' 
Servius Aen. I 44 



VARIA LECTIO. 
T 

873 AU 3f 874 UMERISUMERIS M humerir c humeris referunt 

1 
schol. Hor. 875 cf. VUI 596 Quadrupedura c QUADRUPEDUM M 

EM y 

QVADRIPEDVM Pyh QVADRIPEDO R QVADRIPED^ F patrem y 

E 

tvNGVLA P 877 ETSPECVLIS FMb: forlasse ec speculis scribebatur 
omissa et, ut in pulvis servareiur is longa, ''pulvis hic corripuit, alibi 
produxit I 478' Servius. et e murif cx PECTORE (E post. corr. in A) 

V 

F 878 cf. X 262 Femineomc caeli om. schol. Hor, 879 

E 

PATNTIS F PATENTES M^ 880 PRAEMIT F PRAEMIT M 881 

M 

Haec cl MISERA F . . fugiu . cl fugiunt m limine (ine in ras.) c 

882 patrif y PATRIS P ADQVE R INTRA MR : cf, 235. 267 VI 525 

X 

VII 168 883 CONFIXI M EISPIRANT (i. e. ecspirant) M exfpirant c 

884 Haec cl ne c_ 885 ORANTES MPRy CAEDAES M 886 

cf. XII 410 DEFENTVM (DEN vid. suprascr. fuisse, sed erasa) F 

DEFENDENT •.:•;•: M Defendentem yc atque y 



294 * YERGIIiI ABNEIS Zl 

exclusi ante oculos lacruniaiitumque ora parenium 

pars in praectpitis fossas urgente ruina 

volvitur, inmissis pars caeca et concita frenis 

arietat in portas et duros obice postis. 890 

ipsae de muris summo certamine matres 

(monstral amor verus patriae, ut videre Camillam) 

tela manu trepidae iaciunt ac robore duro 

stipitibus ferrum sudibusque imitantur obustis 

praecipites primaeque mori pro moenibus ardent. 895 

Interea Turnum in silvis saevissimus implet 
nuntius, et iuveni ingentem fert Acca tumultum: 
deletas Volscorum acies, cecidisse Camillam, 
ingruere infen^os hostis et Marte secundo 
omnia corripuisse, metum iam ad moenia ferri. 900 

ille furens (et saeva lovis sic uumina pellunl) 
deserit obsessos collis, nemora aspera linquit. 
vix e conspectu exierat campumque tenebat. 



TESTIMONIA. 



890 Marius Plotius p. 301 G. *arietat in p. * ^acrobius Sat. V 

14, 2 Cledonius 1885 Probi inst. I 14, 4 Servius Aen. V 432 *et . . . 
postes* Macrobius Sat. y«14, 3 891 ^ipsae de muris matres' Servios 
Aen. IX 479 



VARIA LECTIO. 

887 LACRIMANTVM MRb lacrimatu c PARENTttm F 888 

c 
PRAECIPITES Rc VRGVENTE By 889 CAERA (AEC in ras., C sup. 

m. rec.) F 890 m\iTof)Ploiius POSTES Rc poflif (f pr, in ras.) b 

s 
PORTIS PV 891 IPSaE R morif (moeris?) b 892 VERSVS R 

Alii post p^triae concludunt parenihesin. VT suprascr, F CAMILLA 

F 893 trepide y iaceunt c ROERORE F 894 Stypibuf y 

fu . dibuf y imatantur yl . obuftif (o ex corr.) c 895 PRI^MaE P 

V M 

Mon (M m. rec.) F ARDENT My audent bc 896 TimNUS M 

feuirimuf y INPLET Ry 897 IVENI P 898 VOLSCORVM (0 pr. 

corr. in V) P uufcoru c 899 Ingru.ere y HOSTES P'2yc 901 

61] nam % Forlasse en placeat. NOMINA M PELLVNT R POSCVNT 

MPybc ut IV 614 Vlll 512 902 Diferil yl COLLES MR linqui/// 

UM 

bl iinquenf b2 903 CAMPOS M 



VERGILI ABNEIS XI 295 

cum paler Aeneas saltus ingressus apertos 

exsuperaique iugum silvaque evadit opaca. 905 

sic ambo ad muros rapidi totoque feruntur 

agmine nec iongis inler se passibus absunt; 

ac simul Aeneas fumantis pulvere campos 

prospexit longe Laurentiaque agmina vidit, 

et saevom Aenean adgnovit Turnus in armis 910 

adventumque pedum flatusque audivit equorum. 

continuoque ineant pugnas et proelia temptent, 

ni roseus fessos iam gurgite Phoebus Hibero 

tinguat equos noctemque die labente reducat: 

considunt castris ante urbem et moenia vallant. 915 



TESTIMONIA. 



009 ^prospexit 1.' cf. Priscianus 1175 910 Servius Aen. I 99 
914 *tingat e.' Servius Aen. VII 811 



VARIA LECTIO. 
A 

904 SLTUS M 905 SiLVA P falua yl 906 AMO R 907 Ag- 
mine interrena longir inter fe y INTEr E 908 TVM PATER PR 
ul 904 tum pater. at ac fimul y FUMANTES M 909 Confpexit h 
LONGAE M 910 SAEVOM (0 corr, in V) P SAEVVM MRyc feuum h 
aeneam h\c AGNOUIT Mc CONSPEXIT Py 911 ADUENTUS M 

A 

FLATVM R AEQVORVM P 912 INEUNT M ineunt b temptant yc 
913 RVSEVS (V pr. corr. in 0) P 



P. UERGILI MARONIS AENEIDOS || LIR. XL EXPL- INC- LIR Xfl 
FELICITER M VERGILI- MARONIS- AENEIDOS- LID- XL I| EXPLIC. 
INCIPIT- LIRER' XII [sequuntur versus undecim, quos wide in prO' 
legom.) R EXPLICIT LIRER VNDECIMVS |] INCIPIT DVODECIMVS y 

PDLII VIRGILII MARONIS AENEIDOS || LID- XI • EXPLICIT INCIP LID 
DVODECIMVS {sequuntur undecim versus) h 



P, VERGILI MARONIS 

A E N E I D S 

LIBER DVODECIMVS 



lurnus ut infractos adverso Marte Latinos 
defecisse videt^ sua nunc promissa reposci, 
se signari oculis, ultro inplacabilis ardet 
attollitque animos. Poenorum qualis in arvis 
saucius ille gravi venantum volnere pectus 
tum demum movet arma leo gaudetque comantis 
excutiens cervice toros fixumque latronis 



TESTIMONIA. 



* AENEIOOS XII. 1 sq. 'Tornas . . . yidet' Donatus ad Ter. eun. 
II 3, 44 1 ^?iomedes 406 Priscianus 1279 Servius Aen. V 784 VII 332 
IX 499 2 Diomedes 494. 49(5 3 Diomedes 496 'ultro i.' Ser- 

vius Aen. XII 45 4—6 *attollit ... leo' Donatus ad Ter. hec. III 

5, 57 *Poenorum ... leo' schol. Hor. carm. III 20, 2 Victorinus ad 
Cic. p. 84 Or. 4 Terentianus Maurus 1212 4 sq. ^Poenorum • . . 

gravi' Servius Aen. X 707 5 ^saucius ille' Servius Aen. I 3 

* saucius pectus ' anecd. Paris. Eckst. 9, 31 6 sq. * gaudet • . . toros ' 
Nonius 298, 24 6 Diomedes 496 7 Diomedes 496 



VARIA LECTIO. 

Abnbidos XII. 1 & c fraclor y MORTE Pyl 2 DEFI- 

I . 

GISSE PR sua iam Diomedis exempl. 3 Se . ^ OGVLQS 3fP 

N 

5 UENATUM My VOLNERE (0 cofr. in V) P VVLNERE MByc 

6 Cum 61 GOMANTES M 



yBRan.i AfiVEts zii 297 

iopavidus frangit telum et fremit ore cruento: 

haut secus accenso gliscit violentia Turno. 

tum sic adfatur regem atque ita turbidus infit: 10 

'nulia mora in Tumo; nihil est quod dicta retractent 

ignavi Aeneadae, nec quae pepigere recusent: 

congredior. fer sacra, pater^ et concipe foedus. 

aut hac Dardanium dextra sub Tartara mittam, 

desertorem Asiae (sedeant spectentque Latlni), 15 

et solus ferro crimen commune refellam, 

aut habeat victos, cedat Lavinia coniunx.' 

Olli sedato respondit corde Latinus: 
'0 praestans animi iuvenis, quantum ipse feroci 
virtute exsuperas, tanto me impensius aecum est 20 

consulere atque omnis metuentem expendere casus. 



TESTIMONIA. 



8 Nonius 459, 13 9 Nonius 22, 20 11 *nulla m. in T.' Seneca 
de benef. VI 41 15 *8edeant s. L.' Donatus ad Ter. adelph. IV 

5, 38 Nonius 402, 14 Servius Aen. XI 434. 460 16 Servius Aen. XU 
229 17 Nonius 250, 32 19—21 Macrobius Sat. VI 2, 17 *o 

... consulere' Macrobius Sat. V 1, 16 19 sq. *o . . . exsuperas' 

Donatus ad Ter. Phorm. II 3, 31 19 *o . . . iuvenis' Nonius 371, 12 
ArusianuA p. 252 L. Donatus ad Ter. hec. III 5, 32 schol. Hor. carm. 
I 22, 1 Servius Aen. II 61 IV 529 V 202 X 686 ge. IV 491 21 * at- 



VARIA LBCTIO. 

M 

8 INPAUIDUS iJf 9 HAUD MPybc GLISCET M 10 Tuuc c 

r m 

APFATUR Mc ADQVE R tubiduf y 11 ora c Tumo est 

C A c 

Seneca . 12 NEQVE P neq c ^quidam sane a nulla mora in Turno 
usque ad pepigere reeusent iungunt, ne, sidisiinctio iniercesseritt lan- 
guescat senteniiae color* Servius. Nec est in Mediceo Fogginio ieste 
nisi post Aeneadae disiinctio, 13 faeduf b 14 HA&G P hac. y 

16 folef c CRIMEN FERRO Bc conmune c 17 abeat Zulich. m. 

pr., VratisL uicto., in mg. m. 2 al uictor c uictor Mentel. m. pr., % 

habeat victos legit Servius cedatque viri docii *aliqui librV ap. 

ni 

Ge. Fabricium lauia c laurentia Franc. : cf. VII 359 18 fedato . c 

V 

LATIN^S M latinif cl 19 ferocem m 20 VIRTVTEM P 
mPENSlVS MPybc aequm eft y AEQVVMEST MRbc 21 ADQVE R 
EXPENDERI ut vid. P\ expendere (re in ras.) b cafuf m ras. b 



298 VERGILI AENEIS XII 

■ 

J 

. sunt tibi regna patris Dauni, sunt oppida capla 
multa nianu, nec non anrumque animusque Latinost; 
sunt aliae innuptae Latio et Laurentibus arvis, 
nec genus indecores. sine me haec haut mollia fatu 25 

sublatis aperire dolis» simul hoc animo hanri. 
me natam nulli veterum sociare procorum 
fas erat, idque omnes divique hominesque canebanL 
victus amore tui, cognato sanguine victus 
coniugis et maestae lacrumis, vincla pmnia rupi: 30 

promissam eripui genero, arma impia sumpsi. 
ex iilo qui me casus, quae, Turne, sequantur 
bella, vides, quantos primus patiare labores. 
bis magna victi pugna vix urbe tuemur 
spes Italas; recalent nostro Thybrijia fluenta 35 



TESTIMONIA. 



que . . . casus' Seryius Aen. XII 43 25 Priscianus 699 *nec g. i.* 
Nonius 489, 3 25 sq. *sine . . . hauri' Donatus ad Ter. hec. V 1, 18 

*sine . . . dolis' Nonius 385, 21 Donatus ad Ter. hec. V 1, 17 
*haec . . . hauri' Nonius 319, 27 26 'simul . . . hauri' Servius Aen. 
IV 359 27 sq. *me . . . erat' Donatus ad Ter. Andr. II 1, 30 

29 Arusianus p. 266 L. 31 ^arma i. s. promissam e.' Servius Aeli. 

VI 86 34 sq. *vix . . . Italas' Servius Aen. XI 16 35 sq. *recalent 
. . . adhuc' Servius Aen. VI 87 35 *recalent . . . fluenta' Chari- 

sius 241 



VABIA LECTIO. 



causas Macrobii w casus Servius legit 22 DAUNI&S M opida y 
23 LATINOEST MRbc latino . y 24 laurentibi c\ ARUIS M AGRIS 
ut XI 431 PRybc :cf. VII 537 X 390 XI 247 XII 516 ge, III 249 25 

H 

indecoris Nonius IIAECHAVT Ry, Priscianus HAECAUT M HAEC 

HAVD P, (d inras.) b haut haec Nonit ^19 exempL haud haec cw, Men- 

teliani fatu . c FATAU M 26 haec Donatus 38 FASS R omf c 

r 
diui . (diuum m. 1 ut vid.) c homine b 29 cognati Arusiani Gu. 

30 LACRVMIS (V corr. in I) P LACRIMIS MRyc lacimif b VIN- 
CVLA Py 31 ERVPI R generoque m INPIA P 32 CASVVS R 

A 

33 PATIERE M . PATIERE R 34 PUGNAS* M 35 ... . recalent y 

THYBRINA MPR thybrina y thyberina bc, Charisii cod. FLV- 
VENTA^ 



TERGILI ABNEIS XII ^9 

sanguine adhnc campique ingentes ossibus albent. 

quo referor totiens? quae mentem insania mutat? 

si Turno extincto socios sum adscire paratus, 

cur non incolumi poUus certamina toilo? 

quid consanguinei Rutuli, quid cetera dicet 40 

Italia, ad mortem si te (Fors dicta refutet!) 

prodiderim, natam et conubia nostra petentem? 

respice res belio varias; miserere parentis 

longaevi, quem nunc maestum patria Ardea longe 

dividit/ hautquaquam dictis violentia Turni 45 

flectitur: exsuperat magis aegrescitque niedendo. 

ut primum fari potuit, sic institit ore: 

'quam pro me curam geris, hanc precor, optime, pro me 

deponas letumque sinas pro laude pacisci: 

et nos tela, pater, fefrumque haut debile dextra 50 



TESTIMONIA. 

36 ^campi . . . aibent' Entjchius I 4, 1 Charisias 223 l>iomedes 
335 Priscianus 799 Martianus CapellaIII511 41 'ad . . . fors' Marius 
Victorinus p. 10 G. * fors d. r.' Eutychius II 15 43 sq. * miserere 

p. 1.' Macrobius Sat. IV 4, 20 46 ' aegrescitque m.' Priscianus 826 

47 Donatus ad Ter. hec. V 1, 18 50 sq. *et nos . . . spargimus' 
Donatus ad Ter. Andr. V 4, 36 



VARIA LECTIO. 

36 ADHUNC M . 37 cf. IV 595 REFERO R 38 TUANO (A 
corr. fn. rec. in R) M EXSTINCTO R paratof b 39 n suprascr, c 
incolomi y incolomi c 40 QUIT M QUIT (T corr. in D) M 

DICIT R 41 montem y 42 NATA P 45 HAUDQUAQUAM Mbc 

M 

HAVDQVAQVAM P HAVTQVAMQVAM R autquamquam (t corr. m d , m 
pr, eras.) y 46 EXUPERAT M ARDESCIT QTUENDO, in mg.: 
AEGRESCIT, M ex I 713 aegrescitque medendo iesiantur Priscianus et 
Servius 47—93 deficit P 47 INSTITIT PRybc^, 'antiqua omnia 
exemplaria^ quotquot evolvit* Pierius ^iam in Vaiicana biblioiheca 
quam etiam aliunde conquisita* ' MWHi , ai incipit y INCIPIT, ut 693, 
M, Donatus {^erat et in aniiquo Mediceae biblioihecae codice institit; 
sed uliimfie duae syllabae ab imperiio aliquo abrasae fuerunt, vestigio 
tamen mediae adhuc integro permanente ' Pierius) 48 obtime yc 
49 LAETUM M la&um y loetum c pafci cl cf V230 50 HAUD MPbc 



300 TEROIU AENEI8 XII 

spargimos; et nostro seqoitur de volnere sangiiis. 
longe iili dea mater erit» qoae nube fdgacem 
feminea tegat et Tanis sese occulat nmbris/ 

At regina, nova pugnae conterrita sorte, 
flebal et ardentem generum monitura tenebal: 55 

'Turney per bas ego te lacrimas, per siquis Amatae 
tangit bonos animum (spes tu nunc una, senectae 
tu requies miserae, decus imperiumque Latini 
te penes, in te omnis domus inclinata recumbit), 
unum oro: desiste manum committere Teucris. 60 

qui te cumque manent isto certamine casus, 
et me, Turne, manent: simul haec inrisa relinquam 
lumina nec generum Aenean captiTa videbo.' 
accepit vocem lacrimis Lavinia matris 
flagranlis perfusa genas, quoi plurimus ignem 65 

subiecit rubor et calefacta per ora cucurrit. 
Indum sanguineo veluti violaverit ostro / 

siquis ebur, aut mixta rubent ube liiia multa 



TESTIMONIA. 

51 'et . . . sangais' Seryius Aen. I aO XII 323 52 sq. 'longe 

. . . tegat' Nonins 339, 25 52 4onge . . . erit* schol. Hor. carm. IV 
4, 6 56 ^per . . . lacrimas' Donatns ad Ter. Andr. III 3, 6 56 aq* 
^per si • . . animum' Nonins 320, 18 ^si . . . animnm' Servins ecL 

VII 39 57 — 59 *spes . . . recumbit' Diomedes 440 * 58 sq. ^decus 
. . . penes' Priscianus 982 59 4n ... recumbit' Cledonius 1934 P. 

60 Asper 113, 7 Mesiste . . . Teucris' Donatus ad Ter. Andr. 

prol. 8 hec. II 1, 33 Arusianus p. 224 L. Servius Aen. II 19 - 61 ^qoi 
. . . certamine' Diomedes p. 296 P. 67—69 Claudius Sacerdos I 163 

67 sq. ^lndum . . . ebur^ Macrobius Sat. Y 12, 4 Diomedes 459 
6 sq. ^aut . . . rosa' Claudius Sacerdos I 119 



TABIA LECTIO. 

51 WLNERE MRybc 53 ut vanis Schraderus, Wyitenbachius 

occulet m 54 Ad y 55 MORITVRA TENEBAT libri, nisi quod 

moritura monebat Montalbanius 56 ego te has Donaii exemph te 

S A 

suprascr. y perfequir b\ . 58 REQUIEM M MISERE M MISERE R 

A ne a 

61 man& c GASVVS B. 63 gerum y aeneum c 65 FragraH- 
tif c\ CUI MHylbc qui yl plurimif c 66 cf, VIII 390 57 uelu" c 

V 

68 ebor y uel mx ube y\ UBI MBhc 



VEROILI ▲ENBIS XII 30 f 

alba rosa: talis virgo dabat ore colores. 

iiluin turbat amor, figitque in virgiue voltus: 70 

ardet in arma magis paucisque adfatur Amatam. 

'ne, quaeso, ne me lacrimis neve omine tanto 

prosequere in duri certamina Martis euntem, 

mater; neque enim Turno mora libera mortis. 

nuntius baec Idmon Phrygio mea dicta tyranno 75 

haut piacitura refcr: cum primum crastina caelo 

puniceis invecta rotis Aurora rubebit, 

non Teucros agat in Rutulos, Teucrum arma quiescant 

et Rutuli; nostro dirimamus sanguine belium, 

illo quaeratur coniunx Lavinia campo.' 80 

Haec ubi dicta dedit rapidusque in tecta recessit» 
poscit equos gaudetque tuens ante ora frementis, 
Pilumno quos ipsa decus dedit Orithyia, 
qui candore nives anteirent, cursibus auras. 



TESTIHONIA. 



71 «ardet . . . magis' Nonius 240, 18 Servius Aen. IX IdS 72 sq. 
^neve . . . prosequere' Nonius 357, 28 75 Servius Aen. XII 111 
^ldmon' Clandias Sacerdos II 11 76/haat p. r.' Marins Victorinas 

2462 76 sq. *cam primum . . . rubebit' Servias Aen. IV 584 77 

'puniceis i. r.' schol. Hor. carm. lY 10, 4 80 schol. Lacani Vll 348 

82 Nonius 374, 10 84 Seneca de benef. VII 23 lulius Rufinianus 
p. ,223 R. schol. Hor. serm. I 7, 8 * qui c. n. a.' Servius ge. III 82 



VARIA LECTIO. 

69 talefc 70 FUGIT (U corr. in I) M VVLTVS MRybc 71 

or.ma yl AFPATUR M ita fatur y 72 Untum yl 73 Profere y 

HARTI R 74 martis Hamb, ,pr. ' sciendum tamen est, locum hunc 

unum esse de insolubilibus XII, quae habent obscuritatem , licet a 

multis pro capiu resolvantur ingenii' Servius 75 phrigio b frigio & 

76 haud ^'^c hsnit scribi vult Marius Victorinus refer. 6l refert 

M 
62 referf y\ PRIMUS M 77 inuicU yl 78 AGITAT M quiefcunt 

V V 

yl 79 rutuli b rutulu c% Menag. hellom c 81 Apodosin post 
dedit incipere putat Wagnerus. 83 EQUUS M ante. y framentef 
(a corr. in e) y 83 orithy.a y orithya c 84 candorem yl NIUES- 
M niuif y2 auras] amnes schoL Hor. 



302 VEROILI AENBIS XII 

cir(;uiiistant properi aurigae manibusque lacessunt 85 

pectora plausa cavis et coUa comantia pectunt. 

ipse dehinc auro squalentem alboque orichalco 

circumdat loricam umeris; simul aptat habendo 

ensemque clipeumque et rubrae cornua cristae, 

ensem, quem Dauno ignipotens deus ipse parenti 90 

fecerat et Stygia candentem tinxerat unda. 

exim quae mediis ingenti adnixa columna 

aedibus adstabat, validam vi corripit hastam, 

Acloris Aurunci spolium, quassatque trementem 

vociferans: 'nunc, o numquani frustrata vocatus 95 

hasta meos, nunc tempus adest: te maximus Actor, 

te Tiirni nunc dextra gerit. da sternere corplis 

loricamque manu valida iacerare revolsam 



TESTIMONIA. 



85 * circumstant p. a.' Servius Aen. IX 488 86 *et ... pectunt' 
Nonius 200, 13 88 — 91 *simul . . . clipeumque, ensem . . . fecerat' 

Servius Aen. XII 734 88 *circumdat 1. u.' Arusianus p. 219 L. 
88 sq. 'simul . . . clipeumque' Arusianus p. 234 L, 90 sq. Servius 

Aen. IX 148 90 * ensem . . . ignipotens ' Servius Aen. IV 262 

91 'et . . . unda' Servius Aen. XII 358 92 4ngenti a. c' Afusianus 
p. 215 L. 94 Priscianus 700 *Actoris A. s.' Asper 113, 17 Probi 

inst. 11 1, 26 ^Actoris A. ' appendix ad Probi art. min. 36 p. 44S 

EndL ^spolium' Diomedes p. 315 95 sq. ^nnnc . . . meos' Ma- 

crobius Sat. IV 6, 10 97—99 (om. 98) * da . . . Phrygis ' Arusianus 

p. 226 L. 97 *te . . . gerit' Servius Aen. IV 659 *da st. c» 

lulius Rufinianus p. 259 R. 



VARIA LBCTIO. 

85 PROPERE Ryl proper. &1 properi Servius tesiaiur 86 pulfa y 

PETVNT R ' 87 ORICALCHO R oricalco c 88 humerif h abendo c 

Q- 
89 CLIPEUM M clypeumque y crifte in ras. c 91 fligia c 

tincxerat h 92 EXIN Rhc columna ybl, testatur Arusianus COLVM- 

NAE MR colunnae c 93 ahftahat c 94 Hactorif c Arunci Prob^ 

insi. cod., Prisciani o, luvenalis II 100 codd. interpolati: cf. VII 206.727 

M r 

auruncif proelium c\ 95 NVN^QVAM P fruftata c 96 Afla cl 
meuf (u corr. m o , f in ras.) h 96 nunc (tempus) ades Heinsius 
nunc tempus> ades Peerlkampus 'te maximus Actor: subaudimus 
anlea gerere consueverat' Servius. Malim non m. A. a.ctor y 
97 DAT P 98 om. Arusianus, legit Servius lacerare] L in ras, F^ 
celehrare Menag. alt., unde fortasse terebrare, non tenehrare eruere 



VEROIIil AENEIS XII 303 

semiviri Phrygis et foetlare in pulvere crinis 

vibratos calido ferro mnrraque madentis/ 100 

his agilur furiis; totoque ardentis ah ore 

scintiilae absistunt, oculis micat acribus ignis: 

mugitus veluti cum prima in proelia taurus 

terrificos ciet atque irasci in cornua temptat, 

arboris obnixus trunco, ventosque lacessit 105 

ictibus aut sparsa ad pugnam proludit harena. 

Nec minus interea maternis saevos in armis 
Aeneas acuit Martem et se suscitat ira, 
oblato gaudens componi foedere bellum. 
tum socios maestique metum solatur luli, 110 

fata docens» regique iubet responsa Latino 
certa referre viros et pacis dicere leges. 



TESTIMONIA. 



99 * foedare • . . crineg ' schol. Hor. carm. I 15, 20 99 sq. * cri- 
nes . . . ferro ' schol. Hor. serm. I 2, 98 100 schol. Hor. serm. I 

2, 98 'murraque m.' schol. Lucani IV 380 101 sq. Hoto . . . 

ignis' Macroblus Sat. IV 1, 2 107 Servius Aen. XI 190 ^mater- 

nis . . • armis ' schol. Hor. carm. I 19, 1 Servius Aen. XII 52 107 sq. 
^matemis . . . Aeneas' Servius Aen. I 4 109 Servius Aen. I 374 



YABIA LECTIO. 



volebai Burmannus: cf. II 38 III 636 reuolfam y REUULSAM IUbc 
99 PHRYGIIS P frigif c . foedare (f m. 2 m ras.) y CRINES PlRyc 



m 



100 VIRRATOS (0 in ras.) P myrra y26 MADENTES Rb . aden- 

I 
tif y2 CADENTIS Pyl 101 FVRIS P ARDENTIS (ARD in ras.) P 

s 
loquentis Moret. tert, Macrobii exempL 102 ARISTVNT (AD in ras., 

S eras.) P abfiftunt (b in ras.) b EXSISTVNT B abfiliunt Jlamb. alt., 
quod valde placet MlCftAT P IGNES MPlyl 103 PRIMAM M 

PRIMVM R praelia b 104—106 cf. ge. III 232—234 104 ATQ- M 

alq: ^ 

AVT PR aut b aq ; 1 y2 aul vel acl yl IIRASCI P temptat, add. 
• • • o 

m. 2 difcit [ut ge. III 232) b 105 ONIXVS P .106 arena c 107 ma- 
ternuf bi SAEVOS (0 corr. in V) P SAEVVS MRyc feuuf b 108 
cf. V 454 109 CONPONI Py PHOEDERE P phedere y 1 12 difcere 
Oblongus dicere Servius confirmat 



304 yEBaiLi ▲eneis xii 

Postera vix summos spargebaflumine montis 
orta dies, cum primum alto se gurgite tollunt 
solis equi lucemque elatis naribus efflant: tl& 

campum ad cerlamen magnae sub moenibu^ urbis 
dimensi Rutulique viri Teucrique parabant 
in medioque focos et dis communibus aras 
gramineas. alii fontemque ignemque ferebant» 
velati limo et verbena tempora vincti. 12T) 

procedit iegio Ausonidum, pilataque plenis 
agmina se fundunt portis. hinc Troius omnis 
Tyrrhenusque ruit variis exercitus armis, 
haut secus instructi ferro, quam si aspera Martis 
pugna vocet.; nec non mediis in miiibus ipsi 125 

ductores auro volitant ostroque superbi, 
et genus Assaraci Mnestheus et fortis Asilas 
et Messapus equom domitor, Neptunia proies. 



TESTIMONIA. 

113—115 Diomedes 444 115 'solis e.' Probi inst. I 4, 8 118 

Servius Aen. VIII 275 119 Beda de trop. 381 C. *fontemqne i. f.* 
Donati ars III 6, 2 Diomedes 455 P. Pompeius 470 L. schol. Lucani 
VI 766 Servius Aen. XU 417 120 *velati 1.' Servius Aen. XII 169 



VARIA LECTIO. 

f E 

113 ummof cl ummo. c2 SUMMO Mb, Diomedis lihri LVBONA 
P lumina m MONTIS PvRc MONTES MPly lerraf, m. 2 i montef b : 
cf. IV 584 IX 459 115 FLATIS (F corr, in E) 31 INARIBVS P 
117 DEMENSI Mylc : cf. ge. II 284 118 IM i> diif b 119 pontum 
schol Lucani fontem testatur Servius 120 UELLATI (L pr, eras,) M 
limo duo Parisini teste Poiterio LINO MPRybc * lino . . . Caper 
tamen el ffyginus hoc loco dicunt lectionem esse corruptam, nam Vir- 
gilium ita reliquisse confirmant: velati limo' Servius uerbera yl 
uerbeno c 121 PROCIDIT Pl LEGIo (G in ras) P AVSONIVM R 

AUSONIDUM ATQ. (ATQ- eras,) M PILA^"^^ M 122 AGMDSE P\ ui 

vid. Agna y PORTUS M HINS M HIC R 123 Tyrrenuf b Tirre- 
nuf c VARIiS P 124 HAUD MPybc BELLO M : cf. VI 553 XI 307 

125 MEDIiS P MILtlBVS P MILLIBVS R 126 superbi] DECORI 

PRybcm, ut V 133 127 affaracim y mnefteuf c 128 cf. VU 691 
IX 523 meffappuf bi EQVVM PRybc PROLIS M 



VfiRGILI AEKEIS xn 305 

utque dato signo spatia in sua quisque recessit, 

defigunt tellure hastas et scuta reclinant. 130 

tum studio effusae matres et volgus inermum 

invalidique senes turris ac tecta domorum 

obsedere, alii portis sublimibus adstant. 

At luno e summo, qui nunc Albanus habetur 
(tum neque nomen erat nec honos aut gloria monti), 135 
prospiciens tumulo campum aspectabat et ambas 
Laurenlum Troumque acies urbemque Latini. 
extemplo Turni slc est adfata sororem 
diva deam, stagnis quae fluminibusque sonoris 
praesidet (hunc illi rex aetheris altus honorem 140 

luppiter erepta pro virginitate sacravit)^ 
'nympha, decus fluviorum, animo gratissima nostro, 
scis ut te cunctis unam, quaecumque Latinae 
magnanimi lovis ingratum ascendere cubile, 



TESTIMONIA. 



130 Servins Aen. XII 563 Mefigant t. h.' Arusianus p. 225 L. 
139 sq. *diva . . . praesidet' Servius Aen. V 45 *diva d.' Donatus 

ad Ter. Phoxm. prol. 1 ^fluminibusque s. ' Servius Aen, I 53 

142—145 Donatus ad Ter. Andr. I 1, 10 144 Terentianus Maurus 

1709 



VARIA LECTIO. 

129 fua. (ua m, 2 in ras,, erasa deinde a) y 130 TELLURE 
MPybl, tesiatur Arusianus TELLVRI Itb2c aftaf c 131 VOLGVS 
(0 corr,Jn V) P WLGVS Bybc 132 INVALIDi (1 ultima in ras.) P 

lurif y AC PRybl, ut II 445 ET Mb^c ^ 133 Obfidere b\ AALII M 

fubiiroi..buf (i. e, subliminibus, m/*.) y INSTANT /?, non male 
134 AT M^Pylb&l AD MiRyicV EX P EX Rbc 135 nec] NEQVE 

h 

PRybc onof b monti . c 136 afpectabal (af m. 2 in ras.) c 
AMBAS [kpost, in ras,, S fori. add.) P 137 ACIeS P 138 Extem- 
plum yl ADFATA (A uliima in ras,) P ATFATA (T pr. corr, in D) M 
affala c 139 DEAM (M in ras,) P QVE R qua (a in ras., add. e) b 

hunc 

140 m. rec. summo mg. add. b iili y 141 lupiter c arrcpta m 
142 gratirfima fgralif in ras.) b CARISSIMA PRy 143 ut m, 2 in 

ras, c LATINIS (is in ras.) P latinif yl 144 MAGNAANIMI P 

Magnanimj . c 

BIBBECK, VERGIL. III, 20 



\ 



306 VERaiLI ABNEI8 XII 

praetulerim caelique lubens in parte locarim: 145 

disce tunm, ne me incuses» luturna, dolorem. 

qua visa est Fortuna pati parcaeque sinebant 

cedere res Latio, Turnum et tua moenia texi: 

nunc iuvenem inparibus video concurrere fatis, 

parcarumque dies et vis inimica propinquat. 150 

non pugnam aspicere hanc oculis, non foedera possum. 

tu pro germano siquid praesentius audes, 

perge: decet. forsan miseros meliora sequentur.' 

vix ea, cum lacrimas oculis-Iuturna profudit 

terque quaterque manu pectus percussit honestum. . 155 

'non iacrumis hoc tempus' ait Saturnia luno: 

'adcelera et fratrem, siquis modus, eripe morti, 

aut tu bella cie conceptuipque excute foedus: 



TESTIMONIA. 



147 *qua . . . pati '- Arusianus p. 257 L. 149 sq. Macrobius Sat. 
V 13, 39 152 *8i ... audes' Victorinu8 ad Cic. p. 80 Or. 156 

Donatus ad Ter. adelph. III 2, 37 *non . . . tempns' schol. Hor. 

epod. XVI 40 



TARIA LECTIO. 

146 Pretulerim (m in ras.) c LIBENS MPRbc LOCAREM (E 

' c 

corr. in I) Pb 146 ne c NEC R incurref b\ 147 QVA . P qua Men- 
iel. uterque quoad lestalur Arusianus ' qua . . .ei quidam putani Virgi- 

s ES 

lium quoadvisa est fortuna reliquisse * Servius VlfiAEST P UISAAT M 

H 

PARCAE M perce yl 148 CAEDERESRELATIO (A pr. eras^.) M Cae- 

re re v re 

dereflatio y lati.o b 149 concurre b concorre c faluf, al: telif 

H 

.y\ : cf. ge. I 489 150 PARCARUM M visl lux Macrobii exempL, 

ON A 

ex IX 355 151 tN M nec c FOEDERE M phedera y POSSt/m 
R 152 QVIT R pftantiuf (fta in ras.) b praestantius % : cf. 245 ge. 

II 127 153 fequenter y 154 PROFUNDIT M PROFVGIT R Uotum 
iungendum cum lacrimas . . . percussit, ne videatur diverso iempore et 
lacrimare et pecius percutere , cum utrumque simul fiat ' Servius 
156 LACRIMIS MRbc 157 Accelera c QVIS (S fort. ex corr.) P 
modiif eft c MORTE Py 158 BELLIA P cie iVi ras. b q: 
{ut vtd.) c\ 



VBROXLt AEKEXS XII 307 

auctor ego audendi/ slc exhortata reliquit 

incertain et tristi turbatam volnere mentis. 160 

Interea reges, ingenti mole Latinus 
quadriiugo vehitur curru, cui tempora circum 
aurati his sex radii fulgentia cingunt, 
Solis avi specimen; higis it Turnus in albis, 
bina manu lato crispans hastilia ferro; 165 

hinc pater Aeneas, Romanae stirpis origo, 
sidereo flagrans clipeo et caelestibus armis, 
et iuxta Ascaoius, magnae spes altera Romae, 
procedunt castris, puraque in veste sacerdos 



TESTIMONIA. 



159 *anctor e. a.' Donatus ad Ter. adelph. V 8, 16 Probi inst. II 
1, 26 Arusianus p. 214 L. incertus art. g^amm. 103 p. 91 Endl. Probi 
ars minor 539 Augustinus de gramm. 1986 P. Charisii exc. 543 K. 
gramm. Yatic. in A. Mai auct. class. Y 249 161 Isidorus orig. 1 35, 2 
Donati ars III 5, 2 161 sq. Claudius Sacerdos X 127 ^nterea . . . 
carru' Macrobius Sat. Yl 6, JO lulius Rufinianus p. 228 R. Charisius 
250 Diomedes 438 P. Beda de trop. 375 C. 164—169 *bigis . . . 

castris' (omissis 165 et 167) Charisius 250 Diomedes 438 164 ^solis 
a. sp.* SeryiuB Aen. YII 47 *bigis . . . albis^ Beda de trop. 375 C. 

165 Servius ge. I 232 166 sq. ^hinc p. A. sidereo . . . armis' 

SerTius Aen. XII 734 167 Servius Aen. XII 312 ^ 168 sq. *iuxta 

. . . castris' Beda de trop. 375 C. ' 169 ^procedunt c^ Isidorus orig. 
I 35, 2 



VAKIA LECTIO. ' 

G H 

159 EO P EXORTATA M EX0RTATA%6c 160 VVLNERE 

A 

MRhc 161 INTERE P continuo Donali ars, Ckarisius, Diomedes 

GES 

REX INGENTI DEMOLE M rex ingenti de more Peerlkampus Uon- 

gum hyperbaion, nam ordo est: interea reges procedunt castris. ce- 

tera enim per parenthesin dicta sunl* Servius. Item reges prolepseos 

nomine ceteri auciores antiqui confirmant. Etiam mole testatur Ser- 

tti 
vius. 162 quadrigo y2 QVADRIGO Pyl curro Claudii Sacerd. cod. 

163 bifex y2 bifec ui vid. yl 164 AUIS M AVT R 165 aflilia c 

c i 

166 hin y tum Charisius, Diomedes 167 Sederco b\ clypeo b 

168 magna y, Charisii cod., Diomedis lihri * magnae . . . male aulem 
quidam magua leguni* Servius 

20* 



308 VERGILI AENBIS XII 

• 

saetigeri fetum suis intonsamque • bidentem 170 

attulit admovitque pecus flagrantibus aris. 

illi ad surgentem conversi lumina solem 

dant fruges manibus salsas et tempora ferro 

summa notant pecudum paterisque altaria libant. 

tum ptus Aeneas stricto sic ense precatur: 175 

'esto nunc Sol testis et haec mihi Terra vocanti, 

quam propter tantos potui perferre labores, 

« 

et pater omnipotens et tu Saturnia coniunx 

(iam melior, iam, diva, precor), tuque inclule Mavors, 

cuncta tuo qui bella, pater, sub numine torques; 180 

fontisque fluviosquc voco, quaeque aetberis alti 

religio et quae caeruleo sunt numina ponto : 

cesserit Ausonio si fors vicloria Turno, 



TESTIMONIA. 



170 *saetigerae f. s.' Charisii exc. 546 K. 171 ^admovitqae . . . 
aris' Arusianus p*. 213 L. 174 'paterisque a, 1.' schol. Veron. 94, 25 
Seryius ecl. V 66 176 ^esto . . . testis' anon. de verbo 20 p. 155 

Endl. Servius Aen. X 67 179 *iam melior i. d. p.' Donatus ad Ter. 
adelph. II 1, 21 IV 2, 50 180 Servius Aen. I 108 IV 269 *qui 

n. t.^ Servius Aen. I 156 181 ^fontesque f. v.* Martianus Capella 

. III 277 183 sq. Nonius 271, 15 183 Nonius 250, 28 



VABIA LECTIO. 

170 SAETIGERI ^jPjRyfei^ S&igeri. c setigerumque Charisii exc. 
saetigerae in quo libro exlet, non traditur, Servius adnotans ^nonnulli 
autem porcum, non porAim in foederihus adserunt solere maciari, sed 
poetam periphrasi usum propter nominis humilitatem' videri potest 
saeiigerum legisse. (oelam bc intonfaf (;1 171 admo.uit ^ 

m 

172 iLLI R 173 anibuf y2 animuf yl 175 enfe (n m. 2) y 176 
^STO R TEsTIS P VOCANTI PR uocanti, at pcanti y pcanti c, in 
ras. b PRAECANTI (A pr. erasa) M 178 ^T R tu om, c. An le? 

• • • • 
« • _• • • 

coniunx] lUNO M iuno cm : cf. praeter alios locos v. 156 179 

tAM R lam (am in ras.) b victa Peerlkampus nostra prop. Wagnerus 

PRAECOR (A eras.) M tuque. (tuquam m. 1, ni f.) y INCLUTE 
MRy\ INCLYTE R inclite y26c maurof c\ 180 cVNCTA R 

noinine c 181 FONTIS (I corr. in E) P FONTES MRybc altif cl 
1 
182 Religio b Relligio c coeruleo c 



VEKOILI AENEIS XII 309 

convenit Euandri victos discedere ad urbeni, 

cedet lulus agriSi nec post arma uUa rebelles 185 

Aeneadae referent ferrove haec regna lacessent. 

sin nostnim adnuerit nobis Victoria Martem 

(ut potius reor et potius di numine firment), 

non ego nec Teucris Italos parere iubebo 

nec mihi regna peto: paribus se legibus ambae 190 

invictae gentes aeterna in foedera mittant 

sacra deosque dabo; socer arma Latinus habeto, 

imperium soUemne socer; mihi moenia Teucri 

constituent, urbique dabit Lavinia nomen/ 

sic prior Aeneas; sequitur sic deinde Latinus 195 

suspiciens caelum tenditque ad sidera dextram: 

'haec eadem, Aenea, terram mare sidera iuro 

Latonaeque genus duplex lanumque bifronlem 

vimque deum infernam et duri sacraria Ditis; 

audiat baec genitor, qui foedera fuimine sancit. 200 

tango aras, medios ignis et numina testor: 

nulla dies pacem hanc Italis nec foedera rumpet. 



TESTIMONIA. 



184 Nonius 250, 23 185 sq. *nec . . . referent' Donatus ad Ter. 
hec. VI, 12 192 Servius Aen. III 104 *8ocer . . . habeto' 

Asper 112, 1 Probi ars minor 349 Consentius 2043 P. gramm. Vatic. 
in A. Mai auct. class. V 217 Servius Aen. I 734 III 156 X 326 
197 lulius Rufinianus p. 240 R. * terram . . . iuro ' Servius Aen. I 67 

200 Probi inst. I 7, 4 Priscianus 1167. 1174 Servius Aen. I 230 
201 Macrobius Sat. III 2, 9 



VABIA LECTIO. 

de ^ 

184 difcere c DECEDERE M 185 CEDAT R rebelle . f c 186 
ferro . ue h ferroque y 187 SI /^ 188 et] UT (U corr. m. rec. ut 
vid. in E) M PROPIVS R ex VIII 78 NVMINA (A in ras.) P NVMINA 
Ry 190 SEV P 191 phoedera y 193 SOLLENNE M folemne yc 

R 

194 VBI P 196 Sufpicienf (pic m ras.) b 197 Aenea om. Rufi- 

niani exempl. TVRO (T corr. in I) P iulo c\ 199 infeream c 
datif ci 200 Audeat ^l 201 mediosque Fahricius IGNES P-lRyc 

A 

et] ac Macrobii exempl 202 FOEDERE M RVMPUT P rum- 
pat y 



310 YERQILI AENEI8 XII 

quo res cumque cadent; nec me vis ulla volentem 

avertet, non, si tellurem effundat in undas 

diluvio miscens caelumque in Tartara solvat; 205 

ut sceptrum hoc' (dextra sceptrum nam forte gerebat) 

'numquam fronde levi fundet virgulta nec unibras, 

cum semei in silvis imo de stirpe recisum 

matre caret posuitque comas et bracchia ferro, 

olim arbos, nunc artificis manus aere decoro 2tO 

inclussit patribusque dedit gestare Latinis/ 

talibus ihter se firmabant foedera dictis 

conspectu in medio procerum. tum rite sacratas 

in flammam iugulant pecudes et viscera vivis 

eripiunt cumulantque oneralis lancibus aras. 2 1 5 

At vero Rutulis inpar ea pugna videri 
iandudum et vario misceri pectora motu; 



TESTIMOKIA. 



204 *non ... undas' Macrobius Sat. IV 6, 16 206—211 Macro- 
bius Sat. V 3, 14 206 sq. *ut . . . levi' Macrobius Sat. VI 6, 13 
208 *imo . . . recisum' Quintilianus I 6, 2 Charisius 85 210 ^olim 

a.' Probi inst. I 9, 2 Servius Aen. I 20 216 sq. 'at ... iamdudum' 
Claudius Sacerdos I 89 Charisius 239 



YAKIA LECTIO. 



203 CADET R uif . (f m. 2 in ras.) y illa y 204 Auertit y\ 

M IN 

fe y\ TELLURE M ET iJf 205 DILLVVIO R caelumue b 

A 

SOLUIT M non si . . . solvat melius omissurum fuisse poelam con- 

cedo Peerlkampo 207 NVNQVAM P frode c ieui . c FVNDIT 

t 
(I corr. in E) P funde c neque b, ^multi* Heinsiani, Macrobii ta 

umbram MoreU pr., Macrobii co (umbra q>) 208 styrpe b recef- 

fum y\ 209 CADET M BACCHIA M brachia y brachia b brahia c 
210 arbor yc 211 INCLVSSIT P INCLUSIT MRybc CERTARE R 
213 PROSPECTU M IN suprascr. MPb ritu c 214 IM M 

NT 

pecudes] E post. m. ant. in ras. i> 215 cf. VIII 284 GUMULAM M 

nt 

cumula c 216 AD jR, Claudii Sacerd. cod. uidere cl 217 lAM- 
DVDVM PRybc, Claudii Sacerd. cod. 



VBROIIil ilENEIS XII 311 

tum magis, ul propius cernunt non viribus aequis. . . . 

adiuvat incessu tacito progressus et aram 

suppliciter venerans demisso lumine Turnus 220 

tabentesque genae et iuvenali in corpore pallor. 

quem simui ac luturna soror crebrescere ridit 

sermonem et volgi variare labantia corda, 

in medias acies, formam adsimulata Camerli 

(quoi genus a proavis ingens clarumque paternae 225 

nomen erat virlutis, et ipse acerrimus armis), 

in medias dat sese acies haut nescia rerum 

rumoresque serit varios ac talia fatur: 



TESTIMONIA. 



219 sq. *et aram . . . yenerans' Servius Aen. XII 234 221 Ma- 

crobiuB Sat. IV 3, 4 224 ^lutuma formam a. C Macrobius 8at. Y 

15, 11 *formam a. C Diomedes 362 Priscianus 797. 799 P. Aruaia- 
nus p. 215 L. 228 Macrobius Sat. VI 1, 33 



VARIA LEpTIO. 

218 EQUIS M non viribus aequos conl, 230 Schraderus ' non 
viribus aequis eos congressuros subaudis* Servius. non viribus aequis 
inierpolaia esse siaiuH Brunckius , Peerlkampus orta puiat ex V 809. 
Mihi prohahilius videiur senteniiam a poeia inperfectam reliciam esse; 
nam debebai uirumque virum aliquo modo inter se comparare. 
219 — 230 om. in iexlu, in singulari folio m. receniiore add, y 219 
ingreffu ym, Oblongus Pierii tardo Schraderus tacito iesiatur Servius 
ETARMA Pi ad aram b 220 demeffo bl demifo c 221 tabentef c; 
Menieliani, % PUBENTES {quamquam Pierius m. 1 TABENTES scrip- 
tum fuisse narrat) M P VBENTES PRy%m , Macrohii exempl, pallen- 
tes Bigotianus iuuenili m, Macrohii Par, Salisb. languur vel torpor 
Schraderus 222 ac (corr. in ut), mg. ul y2c, ut Menieliani, % cre- 
befcere yb 223 VOLGI (0 corr. in V) P WLGI MRybc LABENTU 
B 224 CAMERTI MPRybc, Diomedis et Arusiani exempl., Prisciani 
HeideJb, camert. Prisciani 797 Par. R camerte Mentel. pr,, Moret. 
tert.y Prisciani 797 et 799 Bongars., 799 Bamb., Macrobii Salisb, 
camer . te Prisciani 1^1 Halb, camertae Prisciani et Macrobii w. Sed 
ipsum Macrobium Gamerti legisse necesse est, qui eundem Camerlem 
hic dici statuat, quem in decimo (562) Aeneas occiderit. 225 QVO^l P 

CVI MRybc a . {erasa c) y 227 HAVT R "aUT M IIAVD Pybc 
inscia Mentel, pr, et Menag, pr. haud nescia rerum posi v. 222 sq, 
satis otiosa esse iudicavit Wagnerus 



312 YERGILI AENEIS XII 

'non pudet, o Rululi, pro cunctis talibus unam 

obiectare animam? numerone an viribus aequi 230 

non sumus? en omnes et Troes et Arcades bi sunt 

fatalesque manus, infensa Etruria Turno: 

vix hostem, aiterni si congrediamur, habemus. 

ilie quidem ad superos, quorum se devovet aris, 

succedet fama vivosque per ora feretur : 235 

nos patria amissa dominis parere superbis 

cogemur. qui nunc ienti consedimus arvis/ 

talibus incensa est iuvenum sententia dictis 

iam magis atquc magis, serpitque per agmina murmur; 

ipsi Laurentes mutati ipsique Latini. 240 

qui sibi iam requiem pugnae rebusque salutem 

sperabant, nunc arma volunt foedusque precantur 

infeclum et Turni sortem miserantur iniquam. 

his aliud maius luturna adiungit et aito 

dat signum caelo, quo non praesentius uUum 245 

turbavit mentes Italas monstroque fefellit. 



TBSTIMONIA. 

233 Servius Aen. III 423 235 *vivus . . . feretur' schol. Hor. 

carm. II 2, 5 236 sq. 'nos . , . cogemur' schol. Veron. 82, 22 

237 *qui . . . arvis' Servius ecl. 14 



VABIA LEOTIO. 

T 

229 N . cl P VDE R 230 AC VIRIBVS (C in ras.) P AEQVIS 

PyX : cf. 218 231 fimur y archadef c i y HINC R 232 

suspectus Heynio, lecius a Servio. FATALES MRb FATALIS Pyc 

AETRURIA M &muria yl 234 deuouit y2 235 VIVOS (0 corr. 
in V) P UIUUS Mybc referlur m 237 lentif yi lenti Servius con- 

V 

firmal ARMIS My 239 om, Goth. pr. Tam 61 TVM Py, ut 218 

ADQVE R 240 IPSIEf P Ipfa c\ 241 punae y 242 NUNC supra- 
scr. M 244 hic Peerlkampus, ut II 199 ALIVT ut vid, Ri . maius] 
ma.ucl iuturn. cl Saturnia iungit Pe^r/Arampt/5 adiungit: ab 

V > 

alto coniciposse monet Wagnerus 245 cf, ge, II 127 figno c 
quod yi PRAESTANTIVS Rcm praesentius Servius iestdtur 



YBKGILI AENEIS XII 313 

nanique volans rubra ftilvos lovis ales in ^elhra 

litoreas agitabat aves turbamque sonantem 

agminis aiigeri, subito cum lapsus ad undas 

cycnum exceilentem pedibus rapit inprobus uncis. 250 

arrexere animos Itali, cunctaeque volucres 

convertunt clamore fugam (mirabile visu) 

aetheraque obscurant pinnis hostemque per auras 

facta nube premunt, donec vi victus et ipso 

pondere defecit, praedamque ex unguibus ales 255 

proiecit fluvio penitusque in nubila fugit. 

tum vero augurium Rutuii clamore salutant 

expediuntque manus; primusque Tolumnius augur 

'hoc erat, hoc, votis' inquit 'quod saepe petivi. 

accipio adgnoscoque deos; me, me duce ferrum 260 

corripite, o miseri, quos inprobus advena bello 

territat invalidas ut aves et litora vestra 

« 

vi populat: petet ilie fugam penitusque profundo 
vela dabit. vos unanimi densete catervas 



TESTIMONIA. 



255 sq. 'praedam . . . fluvio' Seryins Aen. IX 24 256 Marius 

Victorinns p. 2477 R. 264 Eutychius II 14 'vos . . . catervas* 

Servins Aen. XI 650 



VARIA LECTIO. 



247 rubra fuluof y RVBRA FVLVVS Rh rubra . uluuf [erasa u u% 

vid.) cl FULUUS RUBRA M iouif in ras. y2 ACER P : voluerat 

SACER ui XI 721 aethra (ra in ras.) b AETHERA Rc 248 AVES 

P2R 249 ALIGERE M\ LABSVS MP 250 CYGNUM M Cignu bc 

improbuf y 251 ITALIf P 252 FVGAm wilRABILE R visul 

S N 

J^VLSV P 253 OBCVRAT M pennif bc oftem yc 254 PRAE- 
MUNT M TONEC (T corr. in D) M 256 proiiecit scribi vuU Marius 

Viciorinus FLVvJO R que om, M 259 uitif c inquid yc 

quo y QVID (I .m. ant. corr. in 0) P 260 agnofcoque b ADGNOSQVE 

rutuli 

P aguofco {om. que) c 261 miferi y rululi bcm IMPROBVS R 
bello] in ras., videntur fuisse duae lit. P 262 littora b ura . c 
263 vi] UT M petit b\ 264 VNANIMI Rb una.animi y2 VNAANIME 
Pyl unanimi. cl UNANIMIS M unanimef c2;|;, Euiychii cod. : cf. IV 8 



314 VERGILI AENEIS XII 

et regem vobis pugna defendite raptum/ 265 

dixit et adversos telum contorsit in hostis 

procurrens: sonituro dat stridula cornus et auras 

certa secat. simul hoc, simul ingens clamor et omnes 

turbati cunei calefactaque corda tumultu. 

hasta volans, ut forte novem pulcherrima fratrum 270 

corpora constiterant contra, quos fida crearat 

una tot Arcadio coniunx Tyrrhena Gylippo, 

horum unum ad medium, teritur qua sutilis alvo 

balteus et laterum iuncturas fibula mordet, 

egregium forma iuvenem et fulgentibus armis 275 

transadigit costas fulvaque effundit harena. 

at fratres, animosa phalanx accensaque luctu, 

pars giadios stringunt manibus, pars missile ferrum 

corripiunt caecique ruunt. quos agmina contra 

procurrunt Laurentum, hinc densi rursus inundant 280 

Troes Agyllinique et pictis Arcades armis: 



TESTIMONIA. 

268 *simul h. s. i.' Priscianus 1021 273 *baUeus sutilis' Probus 
de nom. 53 p. 223 Endl. 280 Probi inst. I 12, 2 ^hinc . . . inun- 
dant' Eutychius p. 2174 P. 



VAI^A LECTIO. 

VII 335 DENSETE Rbc^, testantur Eutychius et Servius XI 650 
DENSATE MPy, Eutychii cod, : cf. ge. I 248. 419 Aen. VII 794 XI 650 

265 raptum (a in ras.) b 266 DIXSIT P aduerfo c HOSTES 
P2Ry oftif c 268 Gertat yl 269 CALeFACTA P calafacU cl 

Q- suprascr, M 270 Afta c VoLANS R fratum yc 272 archadio 

yc Ihvrrena b tyrrena c GYLD?SPO M gilippo bc 273 UNUM 

V 

UNUM M MEDUM M futulif b ALVEO P aluof cl aluum % 
AURO M alvo Servius confirmat 274 Baltheuf c LATERIM (I in 
ras.) P lateri y 275 IVVENVM R 276 etfundit (n erasa) c effundit, in 

mg. exlend y : cf. \ 374 IX 589 exlendit % arena b arena c 277 
AD R Et cl fallanx (1 pr. erasa) c 278 Praf (ftw, ut saepe) c 

N VN n 

mifile y 280 PROCURRUT M INDANT R inundal y 281 agilline 

A 

bi agillini c ARC&DES M archadef c cf. XI 93 



VERGILI AEKEIS XII 3! 5 

sic omnis anior unus habet decernere ferro. 

diripuere aras (it toto turbida caeio 

tempestas telorum ac ferreus ingruit imber) 

craterasque focosque ferunt. fugit ipse Latinus 285 

pulsatos referens infecto foedere divos. 

infrenant alii currus aut corpora saitu 

subiciunt in equos et strictis ensibus adsunt. 

Messapus regem regisque insigne gerentem, 

Tyrrbenum Aulesten, avidus confundere foedus, 290 

adverso proterret equo: ruit ilie recedens 

et miser oppositis a tergo involvitur aris 

in caput inque umeros. at fervidus advolal hasla 

Messapus teloque orantem multa trabali 

desuper altus equo graviter ferit atque ita fatur: 295 

'hoc habet, haec melior magnis dala victima divis.' 

concurrunt Itali spoliantque calentia membra. 

obvius ambustum torrem Corynaeus ab ara 



TESTIMONIA. 



284 ^ac ... imber' Macrobius Sat. Yl 1, 52 ^ferreus imber 

Macrobius Sat. VI 6, 7 285 'crateras . . . ferunt' Servius Aen. XII' 
118 287 sq. 'aut . . . equos^ Nonius 387, 18 'corpora . . . equos' 
Diomedes 407 anon. de orthogr. 2799 P. Servius ge. I 202 290 *avi- 
dus c. f.' Arus^anus p. 210 L. 296 Nonius 317, 21 Donatus ad Ter. 

Andr. I 1, 56 298—300 ^obvius ... os' Macrobius Sat. V 15, 10 
298 *obviu8 a.' Probi inst. I 11, 1 



VARIA LECTIO. 

282 OMNES R 283 araf in ras, b * more suo interiecit aliud, 
nam ordo erai diripuere aras cralerasque f. f.' Servius it in ras. b 

V 

ID Mi ET Plyl turpida 61 284 INGRAUIT M 285 terunt ^o/f- 
mannus 287 curfuf y\ ET iHf : cf, Wagnerus lectt. Verg. 393 

SALTUS M, Diomedis Monac. et exc. Paris, 288 aut y ADSUS" M 
assunt m 289 REGENTEM M 290 Tyrrenum c audeflen yl 
' avidus . . . legitur et avidum. sed melius est avidus ' Servius 291 

AUERSO M ^QUO M RECE^DENS P 292 MISERO R arif (rif 
m. 2 in ras.) y 293 humerof y&c AD MlRycl ATVOLAT (T m. 
ant. corr. in D) P 294 orantam yi 295 ADQVE R 296 HABE ET 
M habet Servius, Nonius, Donatus 297 cadentia m% 298 corinaeuf 
yb corineuf c Gorynaeum IX 571 sternit AsUas 



316 TEROILI AENEIS XII 

corripit el venienti Ebuso plagamque ferenti 

occupat os flammis: oUi ingens barba reluxit • 300 

nidoremque ambusta dedit. super ipse secutus 

caesariem laeva turbati corripit hostis 

inpressoque genu nitens terrae applicat ipsum : 

sic rigido latus ense ferit. Podalirius Alsum, 

pastorem primaque acie per tela ruentem, 305 

ense sequens nudo superimminet : ille securi 

adversi frontem mediam mentumque reducta 

dissicit et sparso late rigat arma cruore. 

olli dura quies oculos et ferreus urget 

somnus, in aeternam conduntur lumina noctem. 310 

At pius Aeneas dexlram tendebat inermem 
nudalo capite atque suos clamore vocabat: 
'quo ruitis? quaeve ista repens discordia surgit? 



TESTIMONIA. 



209 sq. 'et . . . flammis' Nonius 355, 8. 369, 2 303 Priscianus 

1204 'inpressoqae g. n. t.' Probi inst. I 17, 7 Uerrae a. i.' Aru- 
sianus p. 212 L. ^4 'rigido ense ferit' schol. Leid. apud Suringa- 

rum II 299 311 'dextram t. i.' Servius Aen. XU 734 



VARIA LBCTIO. 

i 

299 uenient y EBVSO PyhCy Macrobii exempl., Nonii Bern. B 
EBYSO MB. 300 ''of y ILLI PByhc RELVXSIT i> refluxit m 

A 

301 dedet h\ 302 LEUA M leua y 303 INPRESSV i>i, Goih, sec. 
Inpraefro h ADPLICAT PBy implicat m applicat testantur Arusianus 
et Priscianus 304 Hic bi sic testatur Servius FERET Mi ferit. 
(f corr. ex p, it m. 2 in ras.), at fer& y PEDIT {an PETIT?) P PO- 

DARILIUS Mc PODARIVS B Polidarius et Polidorius % 306 fuperimi- 

s 

net y fup.eminet c2 308 Difficit bc DISIGIT M dificit y DISIIGIT P 

s 

DISCIDIT B PARS P cerebro c^y in ras. b : cf. \ 413 IX 753 

209 sq. = X 745 sq. 309 ferreof y VRGVET Bbc 310 aeternu ci 
CONDVNTVR i>, duo Bottend. CLAVDVNTVR MByhc ut X 746 

M 

311 AD /2 INERTEM M inermen c inermem testatur Servius Aen. 
XII 734 312 ATq. P ADQVE B 313 QVOVE Bc iSTA P recens 
m% repens Servius tesiatur 



VERGtLI AEKGIS Xlt 317 

o cohibete iras! ictum iam foedus et omnes 

compositae leges; mihi ius coDcuiTere soli; 315 

me sinite atque auferte metus; ego foedera faxo 

firma manu; Turnum debent haec iam mihi sacra/ 

has inter roces,' roedia inter talia yerba 

ecce viro slridens alis adlapsa sagitta est 

incertum qua pulsa manu, quo turbine adacta, 320 

quis tantam RutuUs laudem, casusne deusne, 

attulerit: pressa est insignis gloria facti, 

nec sese Aeneae iactavit volnere quisquam. 

Turnus ut Aenean cedentem ex agmine vidit 

turbatosque duces, subita spe fervidus ardet: 325 

poscit equos atque arma simui saltuque superbus 

emicat in currum et manibus molitur habenas. 

« 

multa virum volitans dat fortia corpora Leto, 
semineces volvit hiultos aut agmina curru 



TESTIMONIA. 



314 sq. 4ctum . . . leges' Priscianus 877 314 4ctum iam f.* 

Priscianus 1207 320 ^ncertum . . . manu' Servius Aen. XII 856 
329 sq. Diomedes 412 ^ant . . . hastas* Augustinns de gramm. 

2013 P. 



VAKIA liECTIO. 
h 

314 coibete b coib&e y SICTVM R hictum c phoeduf y 

oinif c 315 CONPOSITAE Pc Conporite y concurre y 316 Me 

(M in ras., m, ij b ADQVE R METVVS R 317 Firmanu c 
319 viro] umero Peerlkampus: sed in pede polius vel in femore vide- 
tur vulneraiuSL esse propter v. 386. 398. 746 sq, * uirum alis stridens 

D 

an alis adlapsa?' Servius ADLABSA P ALABSA M 320 manuf cl 

TAN 

abacta bl 32h TAM R CASUSUE- DEUSUE M ui IX 211 

E 

DVSNE P 322 ADTULERIT M Attullerit ybi praeffa e b prefa e c 
323 lactauit (I in ras.) b VOLNERE (0 corr. in V) P VVLNERE 

EAN 

MRybc ' QVbQVAM R 324 AEN M aeneam c aenea b icedentem 

s 

(al credenle) y 326 ADQVE R ALTU M 327 moUitur y 328 
la&to y laeto b loeto c 329 reraiuecif y. cursu Diomedis libri 



318 VEROILI AEKKIS XII 

proterit aut raptaB^fugientibus ingerit hastas. 330 

qualis aput gelidi cum flumina concitus Hebri 

sanguineus Mavors ciupeo increpat atque furentis 

bella movehs inmittit equos (illi aequore aperto 

ante notos zephyrumque volanl; gemit ultima pulsu 

Thraeca pedum; circumque atrae Formidinis ora 335 

Iraeque Insidiaeque, dei comltatus, aguntur): 

talis equos aiacer media inter proelia Turnus 

fumantis sudore quatit, miserabiie caesis 

hostibus insultans; spargit rapida unguia rores 

«anguineos, mixtaque cruor calcatur harena. 340 

iamque Neci Sthenehimque dedit Thamyrumque Pholumque, 

hunc congressus et hunc, illum eminus; eminus ambo 



TESTIMONIA. 



331 ^qualis . . . fluraina' Probi inst. I 11, 2 333 'bella m.' Probi 
inst. I 8, 7 333 sq. *illi . . . volant' Nonius 246, 31 337 *equos 

. . . Turnus' schol. Gron. 398 Or. 339 sq. *8pargit . . . harena' Ma- 
crobius Sat. V 12, 1 'spargit . . . sanguineos* Nonius 404, 32 schol. 
Lucani VII 837 Servius ecl. VIII 15 342 4llum eminus' Probi inst. 
1 9, 3 342 sq. *eminus ambo I.' Servius ecl. VI IB 



VARIA LBCTIO. 

330 PROTERET Mi ET B, Diomedis exempl 331 APUD Mh 

h 

ebri y ebri c 332 mauror c\ CLVPEO (V corr, in Y) P clypeo 
yh CLIPEO MRc INCREPAT Pyb, Servius confirmat. intonat (lonai 
m. 2 in ras.) c INTONAT MR : cf. VI 607 VIII 527 IX 709 XII 700 

FV N S 

ADQVE R FVRENTI R PREMENI {voluit frementis) M : cf. XI 610 

et VII 638 XII 82 333 IMMITTIT MPy aequorae h 334 nolhur hV 

zephyrum (z in spatio duarum litl. ex corr,: an (liephyrum?)y 335 

THRAICA i? THRACA .Vi>y^>c ATRA i? orafftlhorarc 337 acer 

Menteh pr. m. 1 alacres schol. Gron. Cic. 'quidam alacer» gestiens 

et rei novitale turhatus, voluni; alacris vero laetos (laelus vulgo)* Ser- 

u 
vius 338 Fumantif (F w. 2 in ras.) h • S^DORE M 339 rapida] 

T 

rara Macrohii exempl 341 SHENELUM M ftenelu c THAMYRUM 
MPR thamurum yl ihamirum y2 thamiru fe tamira c, fortasse recte. 
thamyriin in quo lihro extet nescio. *plura bfiOLOtiXsvTcc * Servius 

EMINUS oii.in* 

pholu (p del.) h POLVM R 342 IIXUM EMINUS- AMBO M illum emin.uf 
ambof y2 illum emimnf ambo yl ILLVM EMINVS AMBO PRhl ambof c 
ambo testatur Servius 



319 





nolrient Ltm 

Td comkm iubbhi t«I eqa» p r jwq Kr e tvsUis. 345 

parte alb Medb r«M<diP ■■ p c odu fiefUr, 

aotMiiii proics Mlo prMdara liolou&, 

no B—e at 

qoi qoooiba, catfra ol 

ausos Pdidae preftiaH sibi poaecre corrus: 350 

iUam Tjdides aiio pro taGbos aosis 

adfecit pretio, oec efois adspirat AdiiUis. 

honc procol ot raiiyiT Tarous prospeiit aperto, 

anle len iacolo loo^on.per inaoe scciitiis 

sistit eqoos biingis et comi desiiit atqne 355 

semianimi lapsoqne soperTenit el pede coUo 

inpresso dextrae mocronem extorqnet et alto 



TESTDfOKIA. 



313 sq. 'qnos .. . natrierat* Serrins Aen. II S^ 346 sqq. *£ii- 

medes Dolonis proles bello prmeclara animo manihQsque pareutem re- 
fert' Macrobias Smt. V lo, 12 ^48 Amsi&niis p. 2o9 Ij. *^nomiue 

a. r.' fragm. de praen. p. 212 EndL Pompeius 9^ 1«. 350 Servins 

Aen. Xn 374 351 sq. 'illam pretio* Donatos ad Ter. Andr. lii 

5, 4 352 'nee . . . Achillis' SHenrios Aen. I 3(1 d-VT ^longnm p. i. s.'* 
Isidoros orig. XIII 7, l 



YABIA liECTIO. 
?l 

343 IMBRASiDAS M Inbrafidar / EMBRASIDAS P^c : rf. \ 123. 

ADQVE R iaden b liadeu c IMBRASU& M inbrarar b EMBRASVS 
PRycl 344 licia ybl 345 cf. VII 807 uentof m. 2 in ras. c 
geutes z 346 eumeder [d m. 1 corr. in n) y EVMEMDES Rc 348 
AVOM (0 corr. in V) P ALUM Mybc 349 coudam yc 3j0 PELL DAE 
(LL m. rec, erasis IrUms Uieris^ D m. an/. corr, fori. ex L^ P poelide h 

RA * 

PRAETRJM M PRAETIVM R 352 PETIO P praeUo yb neq. c 
eQVIS R ACHILLES M Achillei com. Heinsius conh ge. lU 91 . sed 

Achillis Ustatur ServiusAen. 1 30 353 ut iu campo c PRGSPE^XIT 

i T 

M conrpex 6 conrpexit c 354 laeui y acnlo b recuior c 355 
ADQVE R 356 £L ABSO P elaplb bx ' eiapsoque pro lapso ' SermuSy 

IN 

quae Wagnerus qu, Verg. XVI 2 frustra temptavii, 357 EXPRESSO 
M DEXTRA kylc MLCRONE^* M • 



320 VfiROILI AENSI8 XII 

fulgentem Unguit iugulo atque haec iosuper addii: 

'en agros et quam belio, Troiane, petisti, 

Hesperiam metire iacens: haec praemia qui me 360 

ferro ausi temptare ferunt, sic moenia condunt.' 

huic comitem Asbyten coniecta cuspide miltit, 

Chioreaque Sybarimque Daretaque Thersiiochumque 

et sternacis equi iapsum cervice Thymoeten. 

ac yelut Edoni fioreae cum spiritus alto 365 

insonat Aegaeo sequiturque ad litora fluctus, 

qua venti incubuere, fugam dant nubiia caelo: 

sic Turno, quacumque viam secat, agmina cedunt 

conversaeque ruunt acies; fert jmpetus ipsum, 

et cristam adverso curru quatit aura volantem. 370 

non tuUt instantem Phegeus animisque frementem: 

obiecit sese ad currum et spumantia frenis 

ora citatorum dextra detorsit equorum. 



TESTIMONIA. 



359 sq. Beda de trop. 384 C. ' en . . . iacens ' Donati ars III 6, 2 
Clau'liiis Sacerdos I 154 Diomedes 458 P. lulius Rufinianns 273 R. 
Pompeius 479 L. Servius Aen. X 650 * en ... Hesperiam ' Servius 

Aen. II 547 359 'en a.' Probi inst. I 9, 6 363 cf. Macrobius Sat. 
V 15, 12 371 Nonius 407, 14 373 Nonius 440, 20. 459, 9 Dio- 

medes 498 



YABIA LECTIO. 

358 intinguit bi ADQVE R 359 peliftiT c petebas Pom' 

peius 360 Efperiam c 361 temtare c CONDANT (A m. anl. in 

ras.) P 362 HvJC P ASBYTEN M ASBVTEN B^b ASBVTEM P 

haflmtem c. conlecta yl 363 CIILOREAM P Cholorea y\ Clore c 

fu.barim y fubarim c, MenieL all. DARETATQVE P DARETATQ- M 

H 

dar& atq. cl THERSILOCUM M THERSILOCVM P trilocu c 364 

ETAQUI M \m y LABSVM P THYMOTEM M thimoethen b timoe- 

11 

len c 365 EDONEA M udonii (ii corr. in e) y ' Edoni . . . sane scien- 
dum hoc loco errasse Donalum qui dicit Edonii legendum' Servtus : cf, 
Benileius ad Hor.carm. 111 25, 9 3G6 AEGEO Myb egeo c littora hc 
367 Que c\ 368 QUA.CUMQ- M CAEDUi^ M 'dl\ Phegeus : cf, 
IX 765 freratem (re in ras.) c furentem Hamb. pr. 373 dextra] 
cursu Diomedes 



VESOILI AEKEISXII 32 1 

dum trahitur pendetque iugis, hunc lata retectum 

lancea consequitur rumpitque infixa bilicem 375 

loricam et summum degustat volnere corpus. 

ilie tamen ciipeo obiecto conversus in hostem 

ibat et auxilium ducto mucrone petebat: 

cum rota praecipitem et procursu concitus axis 

impulit effunditque solo, Turnusque secutus 380 

imam inter galeam summi thoracis et oras 

abstuiit ense caput truncumque reltquit harenae. 

Atque^ ea dum campis victor dat funera Turnus, 
interea Aenean Mnestheus et fidus Achates 
Ascaniusque comes castris statuere craenlum, 385 

alternos longa nitentem cuspide gressus. 
saevit et infracta luctatur harundine telum 
eripere auxilioque viam, quae proxima, poscit: 
ense secent lato volnus telique latebram 
rescindant penitus seseque in bella remitlant. 390 

iamque aderat Pboebo anle alios dilectus lapyx 



TESTIMOXIA. 



377 sq. Nonins 283, 4 382 *■ trnncumqae r. h.' Servins Aen. XI 86 
386 Arnsianus p. 249 L. 390 ^sesequ^ iu b. r.' Servins Aen. IV 
606 391 cf. Macrobius Sat. V 15, 12 



YARIA LECTIO. 



374 tlirahilur y lugif yl HVIC Py HIC R , late yl 376 
VOLNERE (0 corr, in V) P UULNERE MRybc 377 clypeo yc ^'oftem 

y 378auxilioy DVCTOA /J MUCRO MUCRONE ilf 379 CUM-.- 
M Quem (Quom?) cm 380 EFFVDIT Ryc fequutuf c 381 I>«AM P 
toracif c ORA P orof y\ 382 HARENA Ryhl arena c harenae 
Servius Aen, XI 86 confirmat 383 ADQVE R 384 aeneam c 

V 

aeneam . . mneftheuf (m pr, corr. ex m , erasae mi, ni f.) y fidef h 
acathef c 385 puer in ras,, in mg. comef, h PVER R velut U 598 et 



T re . N 



alibi. 387 ARUNDINE Mc ^AELUM M 388 Eripe y 389 SECET 
M lato offi. m VOLNVS (0 corr. in V) P VVLNVS MRyhc lalehra 

N 

hl latebraf 62 LATEBRAS M 390 REMITTAT M 391 ad.erat h 

DELECTVS Pyl dileclof h lAPY }i%MPRyb2, Macrobii a iapix blc, 
Macrobii Par, P iapis % 

BIBBBCK, YBBOIL. III. 21 



322 VBBGILI AENSIS XII 

lasides, acri qaondam quoi caplus ainore 

ipse suas arles, sua munera, iaetus ApoHo 

augurium citharamque dabat celerisque sagittas. 

iile ut deposifi proferret fata parentis, 395 

scire potestates herbarum usumque medendi 

roaluit et mutas agitare inglorius artes. 

slabat acerba fremens, ingentem nixus in hastam 

Aeneas magno iuvenum et maerentis luli 

concursu, lacrimis inmobilis. ille retorlo 400 

Paeonium in morem senior succinctus amictu 

multa manu medica Phoebique potentibus herbis 

nequiquam trepidat, nequiquam spicula dextra 

sollicitat prensatque lenaci forcipe ferrum. 

nulla viam Fortuna regit, nihil auctor Apollo 405 

subvenit; et saevos campis magis ac magis horror 

crebrescil propiusque malum est. iam pulvere caelum 



TESTIMONIA. 



394 schol. Hor. carm. saec. 61 Servias ge. II 486 395 Macro- 

bius Sat. IV 4, 7 Nonius 279, 21 schol. Gron. Cic. 402 Or. Pseudo- 
ascon. Cic. 157 Or. 396 sq. ^scire . . . maluit' Arusianus p. 262 L. 

397 *et . . . artes' Servius ge. II 486 398 *ingentem n. in h.' 

Arusianus p. 249 L. 403 *nequiquam t.' Probi inst. I 9, 5 407 sq. 
'iam . . . yident' Nonius 391, 23 schol. Hor. carm. I 9, 1 Set-yius Aen. 
I 646 *pulvere . . . vident' Servius Aen. VI 22 *stat pulvere 



VAEIA LECTIO. 

392 QV^I (0 corr, in C) P CVI MRyhc 393 artif y latuf y\ 
appollo c 394 cytharam y chytaram c DEDIT M^ schoL Hor. 

al ' S 

dedi y\ dab y^ 'dedit: vera leclio esl dabaf Servius CELERl B 
395 facta yi 396 poteftatif y erbaru c 397 MVLTAS P multaf 

cl mutas Servius iestatur agittare yc\ artif y 398 acerua y\b\. 
FIXUS M nixus Arusianus tesiaiur aftam c 399 MERENTIS R 

M 

merentof y\ , 400 LACRIMISQVE R INMOBILIS M IMMOBILIS PRybc 
REPORTO R reperlo m 401 PAEONIDUM M PAEONVM i>, fortasse 

recie : cf, VII 769 Paeonium Servius legit 402 erbif y erbif c IfERlllIS 

(armis ?) M armis Dorvill, 403 ASPICVL A P 404 Solliltaty PRESS AT 
R FORFICE R : cf. VIII 453 forcipe Servi^s legit 405 app'ollo y 

406 SAEVOS (0 corr. in V) P SAEVVS MRybc orror y 407 pro- 



VEROILI AENEIB Zn 323 

stare yident: subeunt equites, et spicula castris 

densa cadunt mediis. it tristis ad aethera clamor 

bellantum iuvenum et duro sub Marte cadentum. 410 

hic Venus, indigno nati concussa dolore, 

dictamnum genetrii^ Cretaea carpit ab Ida, 

puberibus caulem foliis et flore comantem 

purpureo (non illa feris incognita capris 

gramina, cum tergo volucres haesere sagittae): 41.5 

hoc Venus, obscuro faciem circumdata nimbo, 

detulit; hoc fusum labris splendentibus amnem 

infecit occulte medicans spargitque salubris 

ambrosiae sucos et odoriferam panaceam. 

fovit ea volnus lympha longaevos lapyx • 420 

ignorans, subitoque omnis de corpore fugit 

quippe dolor, omnis stetit imo volnere sanguis; 

iamque ^ecuta manum nullo cogente sagitta 



TfiSTIMOKIA. 

caelum ' schol. Lucani VI 224 tjf. Gellius VIII 5 408 sq. * gubeunt 

.. . mediis' Servius Aen. XII 462 412—418 ^dictamnum puberibus 

. . . medicans' Priscianus 1100 413 ^puberibus c. f.' Nonius 93, 25 
414 sq. ^non . . . gramina' Servius Aen. IV 73 418 sq. ^spargit 

. . . panaceam ' Priscianas 776 419 ' odoriferam p. ' schol. Lncani 

IX 918 420 Nonius 311, 26 421 *subitoque . . . fugit' Probi inst. 
I 17, 6 



VARIA LECTIO. 

priuf yl 408 SVBEVNT Pyh, suprascr. M SVBfiVNTQVE Rc ^picula 

N 

y fpecula 61 409 SIT M a&era y 410 BELLATUM ^ 412 
WCTAMNVNC R ipsa manu Donatus : cf. ge. III 395 Aen. III 372 VII 143 

CRETEA Rc cre . tea (t m. 2) y Dictea Donatus CARPSIT R 
413 caulam cl 415 efere c 416 hoc. y 417 sPLENDENTIBVS P 
PENDENTIBVS R 418 INFECIT (E corr. in l) M INFICIT PRybc 
OCCIJLTAE M salubris] l corr. inEP 419 PANACEaM P 420 
VOLNVS (0 corr in V) P VVLNVS Ryhc linpha c LONGAEVOS 
[(icorr. in V) P LONGAEVVS MR longeuuf yc iapix h\c, Nonii 
exempl. 421 — 425 om. in texlu, singulari scheda m. receniiorc add. 

y2 422 IMO^^ P IMO IN Ry2cx VOLNERE (0 corr. in V) P VVL- 

M 

NERE Ry2b Fangif bi 423 MANVM Rbc MANU M MANVS P 
manu. {erasa f) y2 

21* 



324 V£RG1LI A£NEIB ZII 

excidit, atqae novae rediere in pristina vires. 
'arma citi properate viro! quid statis?' lapyx 425 

conclamat primusque animos accendit in hostem. 
'non haec humanis opibus, nun arte magistra 
proveniunt neque te, Aenea, mea dextera servat: 
maior agit deus alque opera ad maiora remittit/ 
ilie avidus pugnae suras inciuserat auro 430 

hinc atque hinc oditque moras hastamque coruscat. 
postquam habiiis lateri ciipeus ioricaque tergo est, 
Ascanium fusis circum complectitur armis 
, summaque per galeam deiibans oscula fatur: 

'disce, puer, virtutem ex me verumque laborem, 435 

fortunam ei^aliis. nunc te mea dextera beilo 

defensum dabit et magna inter praemia ducet. 

tu facito, mox cum matura adoieverit aetas, 

sis memor, el te animo repetentem exempla tuorura 

et pater Aeneas et avoncuFus excitet Hector.' 440 



TESTIMONIA. 

429 'maior a. d.' Maximi Yictorini ars 19 430 ^suras i. a.' Ser- 
viua Aen. X 546 434 Servius Aen. I 256 435 sq. ^disce . . . aliis' 
Servius Aen. UI 260 VIII 260. 294 435 Arusianus p. 225 L. Macro- 
bius Sat. VI 1, 58 ^disce ... me' Nonius 286, 33 437 *defensum 
d.' Servius Aen. XII 367 438 *mox . . . aetas' Priscianus 872 

^mox adoleverit aetas' Diomedes 370 440 *et p. A.' schol. Hor. 

carm. IV 4, 27 



YARIA LECTIO. ^ ^ 

424 ADQVE R redi . erc h 425 uiri hm iapix hc 426 extat 

\\ 
bis, et in iexlu et in scheda y ortem y 427 hVMANIS B 428 TE 

suprascr. M AENEAN^ M MEBIA P 429 'raaiior . . . sic enim 

ista scrihi per geminatam i metri ratio deposcit ' Maximus Viciorinus 

ADQVE R 430 pugna yl inclufere cl auru . cl 431 HiNC 

(I m. ant.) P ADQVE R aftam c recusat m 432 abilif c cly- 

peuf 6 433 FUSIS M CONPLECTITVR Pyh 437 praelia 'plerique 

o 
veteres ' Pierii, Menag. pr.^ % 438 TUM M ADLEVERIT P AD- 

OLEUERAT^ AESTAS J? 440 = 111343 PRAETER iJf AVON- 

V E 

CVLVS (0 corr. in V) P AVVNCVLVS MRh auunculif yc EXCITAT P 



VERGILI AENEIS XII 325 

Haecube dicta dedit, portis sese extulit ingens, 
telum immane manu quatiens; simul agmine denso 
Antheusque Mnestheusque ruunt omnisque relictis 
turba Huit castris: tum caeco pulvere campus 
miscetnr pulsuque pedum tremit excita tellus. ' 445 

vidit ab adverso venientis aggere Turnus, 
videre Ausonii, gelidusque per ima cucurrit 
ossa tremor: prima ante omnis luturna Latinos 
audiit adgnovitque sonum et treme facta refugit. 
ille volat campoque atrum rapit agmen aperto. 450 

qualis ube ad terras abrupto sidere nimbus 
it mare per medium (miseris heu praesci^ longe 
horrescunt corda agricolis: dabit iile ruinas 
arboribusstragemque salis, ruet omnia late); 
ante volant sonitumque ferunt ad lilora venti : 455 



TESTIMONIA. 

446 *vidit . . . venientis' Prbbi inst. I 17, 6 » 453 *dabit i. r.' 
Donatns ad Ter. eun. Y 2, 60 453 sq. 'dabit . . . satis' Donatus ad 
Ter. adelph. III 4, 4 'dabit . . . arboribus' Donatus ad Ter. eun. 

n 3, 9 454 'ruit o. 1.' Diomedes 436 



VARIA LECTIO. 

^ 441 HaEC M VBE'(E corr. in I) P VBI MBybc 442 inmane c 

443 ANTHAEUS M Anteuf c OM RUUNT M OMNES M relitif 
y 444 turbafluit yl TVRBARVIT P : cf. XI 236 tuac c uulnere 

V 

m, Menag, dlU campof c 445 cf. VII 722 pulfa cl plausuque 
tremit magno excita Zulich, 446 UENIENTES Mc . AGMINE R aggere 
Servius testaiur 448 PRIMA (A in ras., erasis minimum duabus lite- 

ris) P omnif (i m. ant. corr. in e) b iuterna b 449 AVDliT P 

AGNOVIT MRybc ADGNOSCIT P et om. m TREMIFACTA B treraa- 

facU c 450 CAMPOS P ATRVVM P 451 qualif {prima 

lit. eras. C vel Q vel E) y VBE P VBl MRybc abruto ci 452 Id 
y\b ^ M p suprascr. y MESERIS P eu c preftia y 453 
corda y2 longa, ni f., yi ruinam Donatus ad eun. 454 RUIT Mb\, 

Diomedis exempL - latae y 455 VOLANT P uolanf b UOLANS My\ 
Dislinguitur in M post voians, non posi late litlora c 



i 



326 VERGILI AENEIS XII 

ialis io adversos ductor Rhoeteius hostis 

agmen agit, densi cuneis se quisque coactis 

adglomerant. ferit ense gravem Thymbraeus Osirim, 

Arcetium Mnestheus, Epulonem obtruncat Achated 

Ufentemque Gyas; cadit ipse Tolunjnius**augur, 460 

primus in adversos telum qui torserat hostis. 

tollitur in caelum clamor, versique vicissim 

pulverulenta fuga Rutuli dant terga per agros. 

ipse neque aversos dignatur sternere Morti 

nec pede congressos aequo nec tela ferentis 465 

insequitur: solum densa in caligine Turnum 

vestigat luslraps, solum in certamina poscit. 



TESTIMONIA. 



456 'talis in a.' Probi inst. I 6, 3 458 'ferit . . . Osirim' Dona- 

tus ad Ter. hec. V 1, 32 Nonius 315, 14 lulius Rufinianus 243 R. Ser- 

vius Aen. V 114 X 207 XII "5 *gravem T. O: schol. Veron. 106, 19 K. 

460 Servius Aen. VII 745 ' Ufentemque G.' schol. Veron. 106, 22 K. 



YARIA LECTIO. 

456—468 Veron, fol. 213 b. 456 Dmc/OR F RHOETELUS M 
RHOETHEIVS Rc ROETHEIVS Pyh RHOEfemS V 457 agmen ^se V 

densis Sprot. COACTIS PR Vyhc : cf. VII 509 COACTIS M coacti 

prohavit Wagnerus. ^in cuneorum modum compositV Servius 458 

s 
ferit—gravm V THYMRREUS^ 7»f/?6c tymbreuf y THYMRRAEV P 

immraeus V OSIRIm V OSIRI • M ofyrim c ofyrim (yrim in ras.) b 

orisira , oristim* alii 459 ARCETIVM PR Arcetium (A corr. ex 0) b 

V 

Arc&im y ARCHETIUM M ARce/tVM V arcentim , arcetum , artheum alii 

EM 

MNESTHEOS ut vid. Y EPULOT^ M opulone c acatef c 
460 yfentemque gyAS V giaf yb\c /OLVMNIVS V TOLVMIVS R 

AWgWr V 461 fortasse ah interpolatore repetitus ex 266 AD- 
VERS05 V AVERSOS R telum V torserat] TORSITIN R ut 266 
462 T0//i7wR V cacLVM V yiCissim V 463 pulverulenta f\GA 
ruiuii V 464 NEQVE AVERSOS i?, Oblongus Piern NEQ. ADUERSOS 
Mt neque aduerfof yc NEC ADVERSOS Pb^ ut videatur abversos scriptum 
fuisse. Mgue aversOS V fternere (t m. 2) y morti V 466 CON- 

A V 

GRESSVS P EQo M nec equo % . Servius FERENTES R 466 
in^EQVITVR V DENSO R 



VERGILI AENEIS XII 327 

hoc concussa metu meiitein luturna virago 

aurigam Turni media inter lora Metiscum 

excutit et longe lapsum temone reliquit: 470 

ipsa subit manibusque undantis flectit habenas, 

cuncta gerens, yocemque et corpus et arma Metisci. 

higra yelut magnas domini cum divitis aedes 

pervolat et pinnis alta atria lustrat hirundo» 

pabula parva legens nidisque loquacibus escas, 475 

et nunc porticibus vacuis, nunc umida circum 

stagna sonat: similis medios luturna per hostis 

fertur equis rapidoque volans obit omnia curru 

iamque hic germanum iamque hic ostentat ovantem 

nec conferre manum patitur, volat avia longe. 480 

haut minus Aeneas tortos legit obvius orbes 

vestigatque virum et disiecta per agmina magna 

voce vocat. quotiens oculos coniecit in hostem 



TESTIMONIA. 



468 'luturna v.' schol. Veron. 106, 26 470 cf. schol. Veron. 

107, 7 K.. 483 *quotiens . . . hostem' Probi inst. I 9, 11 



VARIA LECTIO. 



469—481 Veron. fol. 213 «. 470 LABSVM PV RELIQVIT 

N A 

PRybc RELIQUIT M RELINQVIT V 471 HEBENAS M 472 ME- 

L A 

TISTII V 473 VELVM V 474 PENNIS Vc ATftATRIA M 

harundo 7I 475Pau.lay escasV 476 inporticibufc humida ^^ 

s V 

t 477 STAGwa sonat V SONAI^T M MEDIO M ITURNA M 

478 Vo7«n5 oBIT r ualanfft OMNiA iJ cursu.;^ 479 ^erMANVM 

A 

V lAMQ. HIC OSTENBIT (I postr. corr. in T) M UMQVE HIC QSTen- 

tai V lAMQVE HIC Ostentat P iam hic oftentat y iamqne hic oftendit b 
iamq, hoftendit, in mg. m. 2 t ofteiilat c oVANTEM V ovantem P 
480 PATITVr— V volat avia /ONGE V 481 HAVD PVybc TOr- 
ios — P TOTOS V tortos Servius confirmat orbif bc urbef yl 
482—508 Veron. fol. 255 482 Dt>tec/a— P per aGMINA V 
483 OCmIos P octilos V coniecit in hostem P coniecit b2 
cor 61 



i 



328 VER6ILI AENEIS XII 

alipeduinque fugam cursu lemptayit equorum, 

aversos totiens currus luturna retorsit. 485 

heu quid agat? vario nequiquam fluctuat aestu, 

diver^aeque vocant animum in contraria curae. 

huic Messapus, uti laeva duo forte gerebat 

lenta levis cursu praefixa hastilia ferro, 

horum unum certo contorquens derigit ictu. 490 

substitit Aeneas et se coUegit in arma, 

poplite subsidens; apicem tamen incita suqomum 

hasta tulit summasque excussit vertice cristas. 

tum vero adsiirgunt irae; insidiisque subactus, 

diversos ubi sensit equos currumque referri, 495 

multa lovem et laesi testatns foederis aras ' 

iam tandem invadit medios et Marte secundo 



TESTIMONIA. 



484 schol. Hor. carm. I 27, 24 491 sq. ^substitit . . . subsidens' 
Noniug 273, 25 491. *et ... arma' Servius Aen. X 412 492 sq. 

*apicem . . . cristas' Nonius 401, 23 ^apicem .. . tulit' Macrobius 

Sat. VI 1, 53 494 cf. schol. Veron. 107, 8 K. 495 cf. schol. 

Veron. 107, 10 K. 



YARIA LBCTIO. 



484 qtie — iemptaWT V curfu {ut videatur erasa eadem 

vox iterum posila) y EQworVM V aequorum h 485 AUERSOS M 
Aduerfof yc : cf. 464 currus — retorsit V curuus * in antiquo admo- 
dum exemplarV Pieriano 486 c/*. IV 283 QViV/— V FLVCTVATi> 

487 Diversae — coniraria V uocat y cu . re y 488 lAessapus 
L 
— F AEVA P LEUA My 489 cf. V 557 Lenta ^ hasiillX V 
leui yx 490 HOrwm — deYilGll V Oru c dirigit yhc 491 Suftitit 
c AeNEAS i> CONLEGIT i? COLLIGIT i>yl con.... 61 coUegit 

M 

iesiantur Nonius et ad Aen. X 412 Servius 492 APICE. M APlcem V 
incitk V SVMMAM B 493 TVLtY — t;ERTICE V que . . . [eras, 

u 

que) y excussit] exti Nonii exempl. 494 INSIDIS V fubactir c 

fubactif 61 495 .ub y2 ful. y\ SENSIT PRVyhc SENTIT M 
496 LAEIISI V TESTATVR PR 497 in mg. A M TAndem — se- 
cunhO V TAMEN P 'poiest et Marte secundo distingui, ut sequa- 
iur lerribilis saevam . . . poiest et iungi, ui sii Marle secundo terribilis^ 
Servius. In M non posl secundo, sed post terribilis distinguitur. 



« VERGILI AENEIS XII 329 

• 

terribilis sa«vani nullo discriinine caedem 
sascitat iranimque omnis effundit habenas. 

Quis mihi nunc tot acerba deus, quis carmine caedes 500 
diversas obitumque ducum, quos aequore toto 
inque vicem nunc Turnus agit, nunc Trolus heros, 
expediat? tanton placuit concurrere motu, 
luppiter» aeterna gentis in pace futuras? 
Aeneas Rutulura Sucronem (ea prima ruentis 505 

pugna loco statuit Teucros) haut multa morantem 
excipit in latus et, qua fata celcrruma, crudum 
transadigit costas et cratis pectoris ensem. 
Turnus equo deiectum Amycum fratremque Diorem, 



TESTIMONIA. 



503 *tanton' cf. Priscianus 1252 504 cf. schol. Veron. 107, 11 

507 * et ... crudum ' Priscianus 760 



VABIA LECTIO. ' 

498 in mg. D M TERRIBILES (E post corr. in I) P saevam 

•^ caedem V DISGRIME P 499 add. ima pag. noia B adposita 

in mg. M irarumque — habenas V ETFVNDIT (i. e. ecfundil) P 

500 add. imapag. nota C in mg. adposita M QWs — caeDES V 

quf carminae (qu m. 2 in ras.) b 501 Diuemerfaf b obitum — 
iotO V obituf c2 (obitum cl) 502 inque — «VNC P nunc (n pr. 
in ras.) b iurnus — nt/NC V tur* y tanuf (a corr. in u, r m. 2) 6 

trohiuf c 503 om. V expediat —placuit P tanto^* y TANTO 



R tanton iestatur Servius : cf, X 668 concurre y m&u y 504 
iuppiter — paCE P lupiter c SBGENTIS (I corr. inE) M GENTES 

V 

Rybc futuraf (af in ras.) c 505 aeneas — sucronel^ P relulum c 
ruentif (i m. ant. corr. in e) b FVRENTIS V 506 pugna — teucros P 

H 

LOCOS M HAVT R AUT M aut bl HAVD PVyb^c MORAJflS V 
moratum Servius legit, sed moratus ad 507 exempl, exhibeni : cf. 10 610 

S V / 

5i07 LATUM M latof b QUA M fata (a post. in ras.y c CE- 

T 

LERRDfA MRb CERBIMA V 508 E /> CRATES Mbc 509 ami- 

E 

cum yc AMOTVM (T m. rec. corr. in C ut AMOECVM legatur) P Amycus 
iam IX 772 a Turno occisus DIORE" iJfc DIOREN PR 



330 VEROILI AENEIS XII 

congressus pedes, hunc venientem cuspide longa, 510 

hunc mucrone ferit curruque abscisa duorum 

suspendit capita et rorantia sanguine portat. 

ille Taion Tanaimque Neci fortemque Cethegum, 

tris uno congressu, et maestum mittit Oniten, 

hic fratres Lycia missos et ApoUinis agris 516 

nomen Echionium matrisque genus Peridiae, 515 

et iuvenem exosum nequiquam bella Menoeten, 

Arcada, piscosae cui circum flumina Lernae 

ars fuerat pauperque domus nec nota poteutum 

munera conductaque p^iiter tellure serebat. 520 



TESTIMONIA. 



511 sq. 'curru . . . capita' Servius Aen. I 156 II 553 ge. I 208 
515 Servius Aen. n 89 VI 758 516 Servius Aen. III 8 517 *ex- 

osum . . . Menoeten' Arusianus p. 229 L. 518 Probl inst. I 5, 1 
519 sq. 'pauper . . . munera' SerVius Aen. III 539 519 'pauperque 

d. ' Probi ars minor 224 gramm. Yatic. In A. Mai auct. class. V 194 

520 ^conducta . . . serebat' Donatus ad Ter. Phorm. II 3, 18 



VARIA LEOTIO. 

R A 

510 PIDES (I corr. in E) P 511 FE^IT M abfcifa c ABSCISS 
P abfci^*y ABSCISSA MRbi 513 talon (a in ras.) b THALON Jlf 

talum, tagum alii tauaim b TANAM M TANAIN Ec tauain (u m. 2) y 

TALAIM JP thalarum, talarim, taganum alii c&egm (g fori. corr. ex 
ci) y 514 TRES Rc uno (u in ras.) b onitem bci onyten Servii 
Par, Regin. omentem, orontem alii ^516. 515 sic ordinavit Peerl- 

c I 

kampus 516 Hinc yl LYC^IA M licia c litia b appolinif y 
appolninif cl agr//if (agr in ras.) b aruif (ruif m. rec. in ras.) c 

agrof yl 515 NOMENECHIONIVM i>62c NOMINECHIONIVM Rybl NOMI- 
NEECHIONIUM M * Onyten Donatus dicit aui gentile esse aut patro- 
nymicum . . . sed hoc non procedit . . . proprium ergo est, et sequens 
versus erit noraen Echionrum, id est Thebana gloria .. . male quidam 
legunt nomine Chionium ' e. q. s. Servius PERIDIAE (I post. corr. in 
£) M perhidae bv 517 iuuenim cl nequiquam om. Arusianus ne- 

— A 

quicquam y MENOETE M menoetem y 518 PISCOSE M l///eime c 
p ^ * 

519 AVPER P 520 LIMINA M velut Hor. epod. II 8 munera testa- 
tur Servius, quem munia legisse Marklandus praef. Stat. p. IX putabai 

R 

SEBIBAT (I corr. in E) M 



VERaiLI AENEIS XII 331 

ac velut iDmissi diversis parlibus igoes 

arentem in silvam et virgulta sonantia laiiro, 

aut ube decursu rapido de montibus altis 

dant sonitum spumosi amnes et in aequora currunt 

quisque suum populatus iler: non segnius ambo 525 

Aeneas Turnusque ruont per proeiia; nunc nunc 

tluctuat ira intus, rumpuntur nescia vinci 

pectora, nunc totis in volnera viribus itur. 

Murranuil) hic, atavos et avorum antiqua sonantem 

nomina per regesque actum genus^ omne Latinos, ^ 530 

praecipitem scopulo atque ingentis turbine saxi 

excutit effunditque solo: hunc lora et iuga subter 

provolvere rotae, crebro super ungula pulsu 

incita nec domini memorum proculcal equ6rum. 

ille ruenti Hyllo animisque immane frementi 535 



TESTIMONIA. 



525 ^qaisque . . . iter' Qledonius 1916 P. • 527 gq. 'rumpuntar 
... pectora^ schol. Hor. carm. I 6, 5 ^nescia v. p. ' .Arusianus p. 

248 L. 529 sq. Servius Aen. YI 760 533 sq. *quatit ungula . . . 

equorum' Priscianus 909 534 *nec . . . equorum* Priscianus 772 



VARIA LECTIO. 

521 uelut. c IMMISSI Pyc PARIBVS R ignif y 522 AR- 
MNTEM M Aerenlem y arentem Servius iesiaiur UERGULTIA M 

M 

523 VBE P UBI MBybc 525 SUUS M populatur %, Cledonii ex. 
526 ruont ^aliquot antiquV Pipriani RVVNT MPRyhc^ in proelia %» 
* aliquot antiqut Pieriani 528 sqq. Hinc margines rescissi inb: quae 
desunt liieris cursivis in parenthesi notavi, 528 nunc suprascr, y 

IN 

IN VOLNERA (0 corr, m V) i> IN UULNERA Myhc VVLNERA R 
(itur) b 529 .hic (c m, 2 in ras.) y ATATVOS Pyl ADAVOS R 

531 ADQVE R axi c 532 EXCIPIT M : cf, 507 IX 763 X 387 

V 

effudit h iug . a y SVPTER R 533 PROUULNERE (U post. corr. 

VPER 

in 0) M Proueluere c super] SJ^TAIiT M super ungula pulsu] 

c 
quatit ungula cursu Prisc. exemph : cf. VIII 596 534 PROCULI^AT M 

E r 

AEQVORVM P 535 ILL^ M uenli c HYLLO M hylo.yftc 
HYLLOS R inmane c 



332 ' VERGILI AENEIS XII 

occurrit telumque aurata ad tempora torquet: 

oUi per galeam fixo stetit hasta cerebro. 

dextera nec tua te, Graium fortissime Cretheu, 

eripuit Turno. nec di texere Cupencum 

Aenea veniente sui: dedit obvia ferro 540 

pectora, nec misero clipei mora profuit aerei. 

te quoque Laurentes viderunt, Aeole, campi 

oppetere et late terram consternere tergo. 

occidis, Argivae quem non potuere phalanges 

sternere nec Priami regnorum eversor Achilles; 545 

hic tibi mortis erant metae: domus alta sub Ida, 

Lyrnesi domus alta, solo Laurente sepulchrum. 

totae adeo conversae acies, omnesque Latini, 

omiies Dardatiidae, Mnestheus acerque Serestus 

et Messapus equm domitor et fortis Asilas 550 

Tuscorumque phalanx Euandrique Arcades alae, 

pro se quisque viri summa nituntur opum vi: 

nec mora nec requies, vasto certamine tendunt. 



TESTIMONIA. 

539 sq. 'nec . . . 8ui' Donatus ad Ter. Phorm. I 2, 24 Servius Aen. 
II 396 IV 610 547 Macrobius Sat. IV 3, 11 552 ^summa ... vi' 

Macrobius Sat. VI 1, 17 553 *vasto c. t.' Donatus ad Ter. eun. IV 1, 12 



VARIA LECTXO. 

E 

536 aerata Schraderus 538 DEXTRA P CRETEV Pyc : cf. 

DE 

IX 774 539 dii c dii . . (i post. m. 2) y 540 VENIENTI P\ DIT M 
541 — 576 valde corrosa in R 541 aerei Aldina pr. AERIS 

MPRyhc^ 542 T¥ {corr. m. rec.) P AEOLAE M ele y eole in 

ras. c CAMPIS M 543 lalo % 544 — 546 partim legi non poterant 

in R 544 quem — />OTVERE R falangef c 545 PRiamt — acM/ES 

A 
R PRIMI P 545 ^rant — domS^ R 546 MORTES (E corr. in I) M 

do 

ma&e y itta y\ 547 in ras. b Lirnen c LYRNASI R muf c 
/aVRENTE R SEPVLCRVM Pc 548 omnif c 549 cf. IX 171 

DAR 

Omnif c DANIDAE R mn&heuf c aCER R 550 cf 127 sq. 
EQVM P EQVVM ItfRybc 551 cf XI 835 falanx c euendri c 
archadef c 552 cf V 501 IX 532 553 cf ge. III 110 Aen, V 458 



VEROILI A£NEIS XII 333 

Hic mentem Aeneae geneUix pulcherrima misit» 
iret ut ad muros urbique adverteret agmen 555 

ocius et subita turbaret clade Latinos. 
ilie ut vestigans diversa per agmina Turnum 
huc atque huc acies circumtulit, aspicit urbem 
immunem tanti belii atque impune quietam. 
continuo pugnae accendit maioris imagp: 560 

Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Serestum 
ductores tumulumque capit, quo cetera Teucrum 
concurrit iegio nec scuta aut spicula densi 
deponunt. ceiso medius stans aggerc fatur: 
'nequa meis esto dictis mora (luppiter hac stat), 565 

neu quis ob inceptum subitum mihi segnior ito. 
urbem hodie, causam belii, regna ipsa Latini, 
ni frenum accipere et victi parere fatentur. 



TESTIMONIA. 



554 ^mentfem . . . misit' Servius Aen. XII 622 558 ^huc atque 

h. a. c' Probi inst. I 9, 3 559 Arusianus p. 240 L. 565 Macrobius 
Sat. VI 1, 19 Arusianus p. 262 L. ^lupiter h. s.* Donatud ad Ter. 

Phorm. II 1, 39 schol. Lucani VII 360 566 incertus de verbo 20 p. 
155 Endl. *neu . . . inceptum' Probi inst. I 11, 2 568 Charisius 76 

*ni f. a.' Charisius 72 P. SerYius Aen. IV 40 



VARIA LECTIO. 

M 

554 gen&rix (rix in ras) c PULCHERRIMA M pulcerrima hl 

R 

555 URI M urbe yl 556 (ocius et 5)ubila 6 CLADEA P 557 (t/te 

V 

ul vestiga)n? b turnom c 558 {huc alque huc acies ctr)cutulit h 
ADQVE R 559 tanti om, Arusianus ADQVE R INPVNE Pyhc 

QVIETEM Ryi 561 = IV 288 Mneftea c feririum c\ 562 
co c\ 563 legio «eC R nec . . . deponunt oiiosa esse iudicavit Wag- 
nerus : cf, 707 SCuta auT R fessi Zulich. m. 2 564 Medius — 



ra m ^ 



d^^ERE R 565 eif (m in ras.) h eif c DITIS M, om. Arusianus 
dictis esto Macrohii exempl. iupiter c hic Donati exempL hac 
Ennii ann. 263 exemplo confirmat Macrohius 566 ne Probi inst. et 

h 

ahonymi de verho exempl. 567 udie y udie c 568 frenum, in mg.: 
fedus m frenum testantur Charisius et Servius uicto (u m. 2, o corr. 
in i) y dicto %, Charisii cod., ut III 189 parare yl parare/// cl 

N 

FATETUR M 



334 VERGILI AENEIS XII 

eruam et aequa sqIo fumantia culmiua ponam. 

scilicet expectem, libeat dum proelia Turno 570 

nostra pali rursusque velit concurrere victus? 

hoc caput, cives, haec belii summa nefandi: 

ferte faces propere foedusque reposcite tlammis/ 

dixerat, alque animis pariter certantibus omnes 

dant cuneum densaque ad muros^^mole ferunlur. 575 

scalae inproviso subilusque apparuit igois. 

discurrunt aiii ad portas primosque trucidant, 

ferrum alii torquent et obumbrant aethera telis. 

ipse inter primos dextram sub moenia tendit 

Aepeas magnaque incusat voce Lalinum 580 

testaturque deos, iterum se ad proelia cogi, 

bis iam Italos hostis, haec allera foedera rumpi. 

exoritur trepidos inter discordia civis: . 

urbem alii reserare iubent et pandere portas 

Dardanidis ipsumque trahunt in moenia regem, 585 

arma ferunt alii et pergunt defendere muros. 

inclusas ut cum iatebroso in pumice paslor 



TEBTIMONIA. 



509 *et ... ponam* Servius Aen. XII 654 572 'hoc . . . cives' 

Probi inat. I 4, 17 Maximas Vict. de fin. 5 p. 457 Endl. Martianus Ca- 
pella III 278 Servius de ult. sjU. 1802 P. 574 'dixerat . . . certan- 
tibus' Probi inst. I 9, 8 585 ^psum . . . regem' Servias Aen. II 480 



VARIA LECTIO. 

569 po. na 6 570 EXSPECTEM Ry 571 ueliit hl concurre c 

572 Uc cl Servius Putschianus 573 properi m , Menag. pr., 
'plerique' Pieriani phoeduf y 574 ADQVE i? " omnifdl 575 

muraf c FERSNTVR P 576 IMPROVISO P fubito . y2 (fubituf yl) 
577 ALI R fatigant m, Moret. pr.y Hamh. alt.y Ohlongus Pierii 

N lAM 

578 OBVMBRAT P Ihelif h 581 praelia h 582 omf h HAEC AL- 
TERA M 583 CIVIS (I post. corr. in E) P CIVES Ryhc 584 RESA^. 

RARE P RESERUARE M 585 Dardanidef cl thraunt y 586 ALI 
P defeude(r6 muros) h 587 ul cum] UELUTI M ut 749 im y 
{pastor) h 



VER6ILI AENEIS XII 335 

vestigavit apes famoqae implevit amaro: 

illae intus trepidae remm per cerea castra 

discurrunt magnisque acuunt stridoribus iras; 590 

volvitur ater odor tectis, tiim murmure caeco 

intus saxa sonant, vacuas it fumus ad auras. 

Accidit haec fessis etiam fortuna Latinis, 
quae totam luctu concussit funditus urbem. . 
regina ut tectis venientem prospicit hostem, 595 

incessi muros, ignis ad lecta volare, 
nusquam acies contra Rutulas, nulla agmina Turni: 
infelix pugnae iuven^m in certamine credit 
extinctum et, subito mentem turbata dolore, 
se causam clamat crimenque caputque malorum, 600 

multaque per maestum demens effata furorem 
purpureos moritura manu discindit amictus 
et nodum informis leti trabe nectit ab alta. 



TESTIMONIA. 



589 4Ilae . . . rerum' Arusianus p. 264 L. 594 Probi inst. I 9, 12 
595 *venientem prospicit' cf. Priscianus 1175 59(5 Eutychius II 

14 Servius ge. IV 68 ^incessi m.' Arusianus p. 242 L. 603 Lac- 

tantius' de mort. persec. 30 



VARIA LECTIO. 

588 APESST P funo y in{plevH amaro) h iupleuit yc 

AMORE M 589 ILLE Ry traepidae y trepede 61 590 cf. IX 464 

592 fumus] expectes volgus secundum Apollonium II 133 sq. 
r 
594 concurit b 595 speculis Peerlkampus tectis Servius confirmat 

ss 

596 INCESSI P, iesiantur Arusianus Eutychius Servius INCEBI M 

Ince//// {corr. m. rec.) h Incendi , in mg. Al inceffi c INCENSI R In- 
cendi y IGNIS (I post. corr. in E) P ignifq. c IGNESQVE R ADIN- 

TECTA P 598 IN CERTAMINA P in cermina (a post. corr. in e) c 

certamina (a post. colrr. in e) y A CERTAMINE R certamine , om, in , h 

i 

CERDIT P 599 Extincto c et om. y DOLfiRE M 602 Purpureaf 
y\ Purpereof c 603 ac Lactaniius infamis % Mnformis leti quasi 
mortis infamissimae * Servius la&i y loeti c laquei Peerlkampus 
alta (a post. e corr.) y 



336 YERaiLI AENEIS XII 

quam cladetn miserae postquam accepere Latinae» 

lilia prima maou floros Lavioia crinis 605 

et roseas laniata genas, tum cetera circum 

turba furit: resonant. late plangoribus aedes. 

hinc totam iofelix volgatur fama perurbem. 

demittunt mentes; it scissa veste Latinus, 

coniugis attonitus fatis urbisque ruina» 610 

canitiem ihmundo perfusam pulvere turpans. 

Interea extremo bellator in aequore Turnus 614 

palantis sequitur paucos iam segnior atque 
iam minus atque minus successu laetus equorum. 
attulit hunc illi caecis terroribus aura 



multaque se incusat, qui uon acceperit anle 612 

Dardanium Aeuean generumque adsciverit uttro. 



TESTIMONIA. 



606 ^et ... genas' lulias Rufinianus p. 249 R. 610 ^coniugis 

a. f.' Arusianus p. 215 L. 616 4am m. a. m.^ Probi inst. I 9, 9 



VARIA LECTIO. 
A 

604 MISERE M mifere y AGGIPERE R 606 floros in Leid. m. pr, 

et in Mentel. pr. fuisse coniciebat Heinsius. FLAVOS MPRyhc^, parum 

feliciler nuper defensum a Wagnero lectt. Verg. 362 : cf. IV 559. * flavos 

. . . anliqua lectio floros (flores Paris.) hahuit . . . \JProhus sic adnotavit : 

neolericum erat flavos, (flauium Paris.) ergo bene floros (flores Paris.)^ ' 

e. q. s. Servius {uncis inclusa in solo Paris. leguntur). GBINES PRbc 
s 
606 ROSEA M rofeaf (f post. e corr.) y comas lulii Rufiniani ex. 

genas Servius confirmat GITERA (1 corr. in E) M 607 LATAE M 

LATAE Rc 608 VVLGATVR Pybc 609 it] et Peerlkampus fcifa y 

fcifa c lalinir yc 610 GONIVNGIS P adtouiluf c factis Arusimni 

cod. 61 1 IMMUNDO MR PERFUSA M lurpmf h turbanf cl tur- 

pat Peerlkampus 612 «g. om. MPRyh^ extanl in cx : cf. XI 471 

612 acceperat cl 613 aeneam c 614 sqq. alia, sed et ipsa ant. m. 

in b ^lS^PALtANTIS M ADQVE R 616 {iam mOnuf b ADQVE 

R successul E corr. ex I P AEQVORVM P AEQUORIF M 617 

ci ^ 

{attulit hunc i)\Vi b iili . y ILLICAES* {corr. m. rec.) P GAECIS 

Flli r^ 



< VfiRaiLI AENEI8 XTI 337 

commixtum clamorem arrectasqae impulit auris 

confusae sopus urbis et inlaetabile murmur. 

'ei mihi! quid tanto turbantur moeoia luctu? 620 

quisve ruit tantus diversa clamor ab urbe?' 

sic ait adductisque amens subsistit habenis. 

atque huic, in faciem soror ut conver^a Metisci 

aurigae currumque et equos el lora regebat, 

talibus occurrit dictis: 'hac, Tume, sequamur 625 

Troiugenas, qua prima viam victoria pandit; 

sunt alii, qui tecta manu defendere possint. 

ingruit Aeneas Italis et proelia miscet: 

et nos saeva manu mittamus funera Teucris. 

nec humeco inferior pugnae nec honore recedes.' 630 

Turnus ad haec 

'0 soror, et dudum adgnovi, cum prima per artem 

foedera turbasti teque haec in bella dedisti, 

et nunc nequiquam fallis dea. set quis Olympo 

demissam tantos' voluit te ferre labores? 635 



testimonia. 



623 Diomedes 406 625 sqq. cf. Appuleius de deo Socr. 11 

627 Servius Aen. XII 661 628 Seryius Aen. II 301 'ingrnit Aeneas 
armis' Servius Aen. XI 890 629 Servius Aen. XII 664 634 >et 

. . . dea' schol. Hor. epist. I 3, 32 



VARIA LECTIO, 

618 (commixium clamorem) h arrectuf cl inpulit y AVRIS 

MlPlRy AVRES MlP'2bc 619 Confufe y '"l&abile c 620 Hei c 

turbalur c 621 tanlor y 622 fubfiftit (bfi m ras.) c 623 

ADQVE R h'ic y VT (T corr. ex I) i> 624 GERERAT P gerebat. 

at regebat y tenebat Morei. pr. 626 ac c 626 PRI*.*:MA [erasis 

2 liiU, fort, MA) M VICTORiA Py 627 POSSVNT i>cl 628 Italis] 

f 
armis Servii Aen. XI 899 exempl. : cf. 654 praelia b 629 no c 

630 NEQVE R onore y recede.f y 631 om,, add. m. rec.An 

I 
mg. y humili respondet talia voce add. Leid, 632 M agnoui bc 

634. nequiquam] I corr. ex E M SET Ml SED MlPRybc 

oiimpo yc 635 TANTOSQ- R TEPERFERRE R 

BIBBECK, VEBGIL. III. 22 



338 VBRGILI AEMHIfl XII 

an fratris miseri letum ut crudele videres? 

nam quid ago? aut quae iam spondet TortuD^ salutem? 

vidi oculos ante ipse meos me voce vocantem 

Murranum, quo non superat mihi carior alter, ^ 

oppctere ingentem atque ingenti volnere victum. 640 

occidit infelix nostrum ne dedecus, Ufens 

aspiceret; Teucri potiuntur corpore et armis. 

excindine domos (id rebus defuit unum) 

perpetiar, dextra nec Drancis dicta refellam? 

terga dabo et Turnum fugientem haec terra videbit? 645 

usque adeone mori miserum est? vos o mihi manes 

este boni, quoniam superis aversa voluntas! 

sancta ad vos anima atque istius nescia culpae 



TESTIMONIA. 



636 Macrobius Sat. IV 2, 10 Servius Aen. X 443 638 sq. * vidi . . . 
Murranum' Macrobius Sat. IV 2, JO Servius Aen. XII 529 638 'vidi 
. . . meos' Quintilianus IX 3, 46 Servius Aen. X 443 640 lulius Ru- 
finianus p. 237 R. 644 * nec ... refellam ' Priscianus 706 646 

*usque . . . est' Seneca epist. 101, 13 Suetonius Ner. 47 Quintilianus 
VIII 5, 6 Macrobius Sat. V 16, 7 Servius Aen. X 644 646 sq. •vos 

. . . voluntas' Servius Aen. I 387 IV 610 XI 51 648 sq. 'sancta . . . 
descendam^ Macrobius Sat. III 3, 6 



VARIA LECTIO. 

636 miseri fratris Macrohii exempl. la&um y loetu bc VT (T 

corr. ex 1) P CRUDELES M 637 QVE Py qua c SPONWT Py\ 

' 638 uocante, at clamante y Nihil de hoc legitur 529 sqq. 639 

MVRMVRANVM P Muranum y co c\ fuperat (p m. 2, corr. ex f ut 

8 P 

vid.) y iTERAT M fuerat mx superal lestatur Servius 640 cf. X 842 

OPPETERES M Oppetere (0 m. 2 in ras.) b ADQVE R UOL.ERE 
M VVLNERE PRybc uic.ti c 641 NOSTRVMNE P NE NOSTRVM 

MRybc 642 ASPICERENT P Afpicere' y corpora ci arm(fs) b 

s ' 

643 EXCINDI M exfcindi c IDERIBUS (I post. corr. in E) M 644 

r v" 

Perpelia c Drancis dextra m refallara y\ ref{ellam) b 645 turno y 
ie(rra videbit) b VIDEBO R 646 mih(« manes) b 647 ADUERSA 
Myb ^ u{oluntas) b 648 ADQVE R nescia Menag. alt., Goth. tert. 
l^SdlA. MPRbcmrjj , Macrobii exempl. Mcia,'y2 infciufyl anima, 
atque anima istius inscia culpae prop. Lachmannus Lucr. 76 



VEBaiLI AENBIS XII 339 

descendam, roagnorum haut umquam indjgpus avorum. ' 

Vix ea fatus erat: medios Yolat ecce per hostis 650 

vectus equo spumante Saces, adversa sagitta 
saucius ora, ruitque implorans nomlne Turnum: 
'Turne, in te suprema salus: miserere tuorum. 
fulminat Aeneas armis summasque minatur 
deiecturum arces Italum excidioque daturum; 655 

iamque faces ad tecta volant. in te ora Latini, 
in te oculos referunt; mussat rex ipse Latinus, 
quos generos vocet aut quae sese ad foedera flectat. 
praeterea regina, tui fidissima, dextra 
occidit ipsa sua lucemque exterrita fugit. 660 

soli pro portis Messapus et acer Atinas 
sustentant aciem. circum hos utrimque phalanges 
stant densae, strictisque seges mucronibus horrel 
ferrea: tu currum deserto in gramine versas.' 
opstipuit varia confusus imagine rerum 665 



TESTIMONIA. 



649 Prisciamis 1127 'magnorum . . . 'ayornm^ Arasiannfl p. 236 

L. 651 Wectus . . . Saces' Donatus ad Ter. eun. III 1, 9 652 

*rnit . . . Turnum' Servius ge. IV 321 Aen. I 76 653 Suetonius diff. 
sermon. p. 316, 3 Roth. (279, 4 Reiff.) *miserere t.' Arusianus p. 

246 L. 654 *fulminat A. armis' Servius Aen. VIII 527 657 sq. 

'mussat . . . Yocet' Servius Aen. XI 345 657 ^raussat r. i. L.' Dona- 
tus ad Ter. adelph. II 1, 53 Servius Aen. XII 718 659 sq. *praeterea 
. . . sua' Priscianus 1123. 1125 659 *regina t. f.' Arusianus p. 230 L. 

661 sq. 'soli . . . aciem' Diomedes 408 anon. de orthogr. 2794 P. 

664 *ta ... versas' Servius ecl. X 68 



VARIA LECTIO. 

649 DISCENDAM M ITAVT R HAUD MPybc VNQVAM P 
OTMQUAM M INDIGN-.IS AUORU^ M 650 HOSTES MPib 
651—687 deficit R 662 INPLORANS Pyc 655 ilalu arcef cm italis 

arces Montalb. rilaluni y\ 657 referonl c 661 Atinas: cf. XI 869 
asilas a/it, fortasse reclius : cf. 127. 550 662 SUSTINEANT (I corr. 
in E, E in T) M ACIES My utrumcfue c\ 663 denfe m, 2 in ras. c 

664 DISERTO (I corr. in £} M 665 Obnipuit hc Obrtipuit y OB- 
STUPUIT M 

22* 



340 VBRGILI AENEI8 Xlf 

Turnus et obtutu tacito stetit. aestuat iugens 

uno in corde pudor mixtoque insania luctu 

et furiis agitatus amor et conscia virtus. 

ut primum discussae umbrae et lux reddita menti, 

ardentis oculorum orbes ad moenia torsit 670 

turbidus eque rotis magnam respexit ad urbem. 

ecce autem flammis inter tabulata volutus 

ad caelum undabat vertex turrimque tenebat, 

turrim, compactis trabibus quam eduxerat ipse 

subdideratque rotas pontisque instraverat allos. 675 

'iam iam fata, soror, superant; absiste morari; 

quo deus et quo dura vocat Fortuna, sequamur. 

stat conferre manum Aeneae, stat quidquid acerbist 



TESTIMONIA. 

671 *ina^aiii . . . urbem^ Donatus ad Ter. Andr. II 5,' 6 673 

* ad caelum u. v.' Eutychius II 5 674 Servius ecl. II 36 675 Ser- 
viu8 Aen. IX 530 678 *8tat c. m.' Servius Aen. VII 553 *stat c. 
m. A.' Arusianus p. 221 L. Servius Aen. I 582. 646 678 sq. 'stat 

quidquid . . . pati' Servius Aen. II 750 



VARIA LBCTIO. 

T 

666 E OBTVTV P lacito] T pr. corr. exh P ingens] S in ras. 
P 667—692 Veron, foL 254 667 sq- = X 871 sq. 667 in m. 

X 

^ anU sup, c MICTO M 668 FVRIS V 669 (u)i b PRIMVS V 

r 
DISCVSAE P difcurae y diriectae h uox, in mg. k\ lux c uox Menag, 

alt., Menlel alt, % : c{.\\\ 40 VU 95 670 ARDENTES M'lh 671 

V ^ 

(ftir)bidur h Turbidif c ^que rotis magnaM V aeque yc magiia 

D 

(g in ras.) c RESPE^^XIT 7!f A i> 672 in mg. koc signum : / M 
[ecce au)\.em h kulem — tahulata V 673 [ad caelu)m h At cl 
CASJum ^ turrimque V uertix y TENEBAT^^ 67^ {turrim 

T 

cojrapactif h TVRRfM V CONPACTIS Pyc RABIBVS P 675 
(suhdideratque) h rotas — i«5/r AVERAT F instruxerat m^ 
676 {iam iam fata so)vot h iam nos m iam iam Servius testatur 
facta cl soror — aftSISTE V MORARE Py 677 {qiio deus et quo 

ET X 

rfwr)a h Quo. y DEVS QVA P 678 (stat conferre man)u b 
STANT V quicquid h ACERBIST P ACERBI EST Mybc ACER- V 
acerbum esl Goth. pr., Servii Aen. II 750 exemph 



VSRGILI AENEIS XII 34 1 

morte pati; neque me indecorem, germana, videbis 

amplius. hunc, oro, sine me furere ante furorem/ 680 

dixit et e curru saltum dedit oclus arvis 

perque hostis, per tela ruit maestamque sororem 

deserit ac rapido cursu media agmina rumpit. 

ac veluti montis saxum de vertice praeceps • 

cum ruit avolsum vento, seu turbidus imber 6S5 

proluit aut anuis solyit sublapsa vetustas; 

fertur in abruptum magno mons improbus actu 

exultatque soio, siivas armenta virosque 

involvens secum: disiecta per agmina Turnus 

sic urbis ruit ad muros, ubi plurinia fuso 690 

sanguine terra madet striduntque hastilibus aurae» 

significatque manu et magno simul incipit ore: 

'parcite iam, Rutuli, et vos tela inhibete, Latini; 

quaecumque est Fortuna, mea est: me verius unum 



TESTIHONIA. 



679 sq. ^neque . . . amplius' Probi inst. I 9, 9 680 cf. schol. 

Veron. 107, 14 K. *hunc . . . furorem' lulius Rufinianus 257 R. 

Donatus ad Ter. eun. III 5, 39 Arusianus p. 231 L. 684 *praeceps* 
schol. Veron. 107, 19 K. 686 * annis . . . yetustas ' schol. Hor. carm. 
m 30, 4 687 Diomedes 453 Servius Aen. VI 360 694 sq. Priscia- 
nus 1180 *me ... ferro' schol. Hor. serm. II 3, 314 



VABIA LEOTIO. 

680 hunc — /wKoREM V furere {v^ post. m. 2 in ras.) y 681 
equrrurquantura yl curru V SAltum — V' ded&cl 682 H0^f5 

— sorOREM V orur y hoftef 6 683 «c — a^wiNA V 684 Mon- 
tis — V montis] Pindi Peerlkampus ex Silio IX 520 685 avolsum 

— imher V AUULSUM MP2ybc 686 annis — vetustas V SVB- 

p 
LABSA P 687 in — inprobus V abruraptum y abrulum c IMPROB- 

Mb INPROBVS Pyc ictu mi, Oblongus et Porcius Pierii 688 EX- 

SVLTAT V que — armma— V 689 INVOLVENs — ftirNVS V 

fecun y 690 Viuit V 691 SANGVlne — haStilibuS V SANGVlNEfi 

P Sangine c aftilibuf y ARAE V . 692 Ma^fNO R MAGNA V 

fic 

magno incipit y 693—705 Veron. fol. 2l4 b. 693 PArciVc — 
inhihete V 694 QUAECUMQ- EST M Quequuq, efl c QVAECVM EST R 
fortuna — veriSS V VIRIVS i>l 



342 VERGILI AENEIS XII 

pro vobls foedus luere el decernere ferro/ 695 

discessere omnes medii spatiumque dedere. 

At pater Aeneas audito nomine Turni 
deserit et muros^et summas deserit arces 
praecipilatque moras omnis, opera omnia rumpit, ' 
laetitia exultans, horrendumque intonat armis: 700 

quantus Athos aut quantus Eryx aut ip$e coruscis 
cum fremit ilicibiis quantus gaudetque nivali 
yertice se atloliens pater Appenninus ad auras. 
iam vero et flutuli certalim et Troes et omnes 
convertere oculos Itaii; quique aita tenebant 705 

moenia quique imos pulsabant ariete muros, 
armaque deposuere umeris. stupet ipse Latinus 
ingentis, genitos diversis partibus orbis. 



TESTIMONIA. 



700 ^horrendnm i. a.' lulius Hufinianns p. 262 R. 701 'qoan- 

tus , . . Eryx' schol. Guelf. Lucani II 677 703 *pater A.' Servius 

Aen. III 89 707 cf.^ schol. Veron. 107, 23 K. 708 aq. Seneca 

epist. 58, 3 



VABIA LECTIO. 



695 FOEDus — ferrO V FERRVM (V corr, in 0) P 696 DIS- 

I • T 

CESw.SERE M Omnes — dedEM V MEDI P 697 AD ^ AD /? 
AVDi7o nOMINE V 698 sq. inverso ordine V Deferet c\ 

700 intonat] T pr. corr. exh P 701 ADHOS R adof yi atof y2 athon 
blcx, sckoL Lucani 'Athon: haec est vera lectio. Nam si Athos lege^ 
riSy hrevis est et versus non stat ' Servius ei c e . rix c CORYS- 
CIS V cor{uscis) h 702 .ilicibuf (i pr. m. 2) y alicibuf cl niual(f) b 

703 APENNINVS V apenniuf c {auras) h 704 pero — 6mNES V 

£ 

TROS (E m. ant.) R ^et omnes) h omf [om. et) c 705 COwrer- 

N 

tere — tene^K^T V a\{ta lenehant) h TENERAT i> 706— 718 
Veron. fol. 214a. 706 qui^i- IMo5 — arielE, V a{riete muros) b 

707 humerif yc humer(f;) h umeris siupet V {stupet ipse lati- 

nus) b IPEtlPSE M 708 ffenitos — orRIS V diuer{sis partibns 
orbis) b ORRES P 



' ^VERGILI AENEIS XII 343 

inter se coiisse viros et cernere ferro. 

atque illi, ut vacuo patuerunl aequore campi, 710 

procursu rapido, coniectis eminus hastis, 

invadunt Martem ciipeis atque aere sonoro. 

dat gemitum tellus; tum crebros ensibus ictus 

congeminant: fors et virtus miscentur in unum. 

ac veiut ingenti Sila summove Taburno 715 

cum duo conversis inimica in proelia tauri 

frontibus incurrunt (pavidi cessere magistri. 



TESTIMONIA. 

709 Priscianus 557 Abbo Floriacensis in A. Mai auct. class. V 337 
Serviu» Aen. II 508 ^e. II 256 711 Probi inst. I 12, 2 712 schol. 
Veron. 107, 25 K. ' 715 Asper 115, 1 Servius ge. III 219 



VARIA LECTIO. 



709 SE (E corr. ex l) P COIISSE (I pr. corr. ex L) M coiffe y 

s 

COISSE R Vhc COISE P et om. c% que Prisciani w cernere /eRRO 
V cernere MenieL m, 2, testaiur Seneca (* quaedam simplicia in usu - 
eranl,' sicul cernere ferro inter se dicebantur, idem Vergilius hoc pro- 
hahit tihi: ingentis . . . cernere ferro, guod nunc decernere dicimus. 

DE 

simplicis illius verbi usus amissus est') CERNERE P DECERNERE 
MRycmrj;, Prisciani Halb. Sangall. Karolir. Grut. corr., Heidelh. (s 
in meiro apud veiustissimos vim suam frequenter amttiere hoc exem- 
plo prifbantis), legeruni Ahho et Servius ge. 256 Aen U 508, qui ad 
nosirum locum haec adnotavit: *inter se coisse viros et cernere ferro: 
vera et aniiqua haec esi leclio . . . posteritas coepit legere et decernere 
ferro. secundum quam lectionem synaloepha opus est , sed excluso os, 
ut sit inter se coisse vir' et decernere ferro.' difcernere h , Prisciani 
cetera exemplaria 710 ADQVE R \acuo — camPI V PATw^- 
RVNT R aequore campi m. rec. in ras, c 711 PROCVR^w RAPIDo 

conieCm V CONLECTIS R COLECTI^S M aftif y 712 clypeif c 
ADQVE R Teste schol. Veron. fuerunt, qui clipeis . . . sonoro re- 

ferrent ad sequeniia. Pos^clipeis et sonoro distinctum in M 713 

u 

TUM CRERRIS My tum crebros V ICTIS M hicluf c 714 MISCE- 
TVR V 715 sqq. cf. ge. III 219 sqq. 715 SILA MPbc^, Asper, 
om. V SILVA Ryi *Sila . . . pessime quidam silva legunl* Servius : cf. 
ge. III 219 Tabumo] T corr. exhP 716 CONUERSISINIMICA M 
CONVEr*/* tmMICA F praelia b TAVRiI V 1\1 FRONDIBUS (D 
corr. inT) M 



344 YERGILI AENEIS XII. 

stat pecus omne metu mutum mussantque iuvencae, 

quis nemori impenlet, ({uem tota armenta sequantar); 

illi inter sese multa vi voinera miscent 720 

cornuaque obnixi infignnt et san^ine largo 

colla armosque iavant; gemitu nemus omne remugit: 

non aliter Tros Aeneas et Daunius heros 

concurrunt ciipeis; ingens fragor aethera complet. 

luppiter ipse duas aequato examine lances 725 

sustinet et fata inponit diversa duorum,- 

quem damnet kibor et quo vergat pondere letum. . ^ 

emicat hic, inpune pulans, et corpore toto 

alte sublatum consurgit Turnus in ensem 

et feril: exclamant Troes trepidique Latioi, 730 

arrectaeque amborum acies. at perfidus ensis 

frangitur in medioque ardentem deserit ictu 



TESTIMONIA. 



718 cf. schol. Veron. 107, 32 722 Probi inst. I 11, 1 725 sq. 
Macrobius 8at. V 13, 39 727 Priscianus 798 Nonius 277, 7 *quem 
d. 1.' Agroetius 2270 P. incertus de orthogr. 2782 



VABIA LECTIO. 



719 NEMORI MPRylbipy suprascr, c, confirmai Servius pe.cori 

M 

y2 pecori w, aliquot Pieriani IMPERETET R imper&& c QUAE M 

A ' 

SEQUUS"UR M fequiJ' h 720 SeSE {corr. m. ant,) P UULNERA 

MRbc VLNERA P proelia, at uulnera y : cf. ge. III 220 721 Cornu b 
el suprascr. b 723 sq. ordine inverso R 724 — 758 satis ex" 

GOK r o 

tincto colore leguntur in R 724 clvpeif c FRA P frago y fragr. c 

H - " 

AEThERA R AETERA M ETHERA P 725 exagraine y\ 726 
IMPONIT Rb 727 ET MPRyc aut b^, Prisciani exempL, Nonius et 
Servius, qui damnet pro liberel positum esse statuant. ^quem virius sua 
absolvat aut victorem faciat. numquam enim diversis lancibus unam 
rem ponebaf, praesertim cum interponeret aut coniunctionem disiunc- 
tivam* Agroetius. Similiter anon. de orthogr. le.tu... y Joetu b 
728 IMPVNE MRb ETTS P 729 Altae c 731 («r)rectae b AD 

Ry\ 732 [frang)\iMT b MEDIOTARDENTEM M ICTU— M ICTVM 
R ^ Post hunc versum quid snperest? inserit Bigot, Ego lacunam 
signavi. 



VfiROILI AENKI8 XII 345 

ni fiiga snbsidio subeat fugil ocior euro, 

ut capulum ignotuin dextramque aspexit inermem. 

fama est praecipitem, cum prima in proelia iunctos 735 

conscendebat equos, patrio mucrone relicto, 

dum trepidat, ferrum aurigae rapuisse Metisci. 

idque diu» dum terga dabant palantia Teucri, . 

suffecit: postquam arma dei ad Volcania veptumst, 

fflortalis mucro glacies ceu futtilis ictu 740 

dissiiuit; fuiva resplendent fragmena harena. 

ergo amens dtversa fuga petit aequora Turnus 

et nunc huc, inde huc incertos impiicat orbes; 

undique enim densa Teucri inclusere eorona, 

atque hinc vasta palus, hinc ardua moenia cinguut. 745 

Nec minus Aeneas, quamquam tardata sagitta 
interdum genua impediunt cursumque recusant, 
insequitur trepidique pedem pede fervidus urget: 



TESTIMONIA. 



733 *ni f. s.' Probi inst. I 10, 3 738 8q. 4dque . . . auffecit' 

Nonius 386, 3 738 Herga d.' Probi ars minor 534 748 'trepidi . . . 
urget' Arusianus p. 238 L. 



VABIA LEOTIO. 

S 

733 (ni fuga ^)bsidio h ^VBEAT P 734 {ut capulum ^)notu b 
ASPECXIT M 735 (fama est praecipite)m b PRIMVM PRy 
in ad (ad eras,) y Ad P praelia b 736 (conscendebat equo)l b 
737 {dum trepidat ferrum) b 738 {idque diu dum ierga daba)ni b 
PALLANTIA R 739 SVFFECIT (E corr, ex I) P SVFFICIT R, Nonii 

E 

exempl kd R VVLCANIA i>y6<! VENTVMST i> VENTVMEST 
MRyc uentu(i» est) b 740 GRACIES P CVI R futtulif yl futulif c 

V 

fulilif b fusilis i», Leid. 741 DISSILIT M RESPLENDENT Pyb RE- 

SPLENDENT M refplendet c2 RESPLENDET R rerplendit cl FRAG- 
MINA Pybc FRAGMINA (I corr. in E) M FRAGMEN R hare{na) b 



a 



742 menf b MENS R 743 INPLICAT P 744 TEUCRl- DENSA M 

R' 

coro . ua c 745 ADQVE Rc ADVA (R m. ant.) P 746 Hic cl 

N £ 

TARDATA PRyb TARDATA MC 747 INPEDIVNT Pc que om. y 
748 ferviduf (f m. 2) y VRGVET PRyc instat Arusianus iestatur: 
cf. 751 IX 350 X 788 



346 VERGILI AENEIS XII 

inciusum veluti siquando flumine nanctus 

cervom aut puniceae saeptum formidine pinnae 750^ 

venator cursu canis et latratibus instat; 

ille autem, insidiis et ripa territus alta, 

mille fugit refugitque vias; at vividus Umber 

haeret hians, iam iamque tenet similisque tenenti 

increpuit malis morsuque elusus inani est. 755 

tum vero exorifur clamor, ripaeque lacusque 

responsant circa et caeium tonat omne tumultu. 

ille simul fugiens Rutulos simul increpat omnis, 

nomine quemque vocans, notumque efflagitat ensem. 

Aeneas mortem contra praesensque minatur 760 

exitium, si quisquam adeat, terretque trementis , 

excisurum urbem minitans et saucius instat. 

quinque orbis explent cursu totidemque retiexunt 

huc iiluc; neque enim levia aut ludicra petuntur 



TESTIMOKIA. 



758 *ille 8. f.' Probi inst. I 17, 6- 764 sq. *neque . . . certant' 

Priscianus 7(59 



VARIA LECTIO. 

749 si quem veluti m iu flumine c NANCTVS R NACTUS MPyb 

"actuf c 750 cf. ge.m 372 (^RVOM (0 corr. in V) P CERVVM 
MRyhc et Peerlkampus PVNICEA (E corr, ex I) P punicaeae y 

feptum c feptu (tu m ras.) b SAEPSiTUM M penne c 751 canif 
(c in ras.) c 752 ille] E corr. ex I P INSIDIiS P ' 753 «ILLE P 

T 

A^ ^ ac 61 AD Ey\ IMBER Py\ 754 AERET Py TENENS 

E uf 

Rc 755 LVPSVS P eluf y elapsus DorvilL 756 ' quidam quae- 

runty an iam recessum sit his versibiis a comparatione* sed non dubie 

u 

videtur' Servius LACVVS R LACOS M 757 CIRCAET in ras. R 

tona(] T pr. corr, exL P omne] E corr. ex, I P tumultu] 

fragore m. in ras. b, ut IX 541 758 OMNES MP2 omf b 759—831 

deficit R 759 QVEMQVAM Py EFFLAGIT P eOagital y 761 ad- 

edeat (ad eras. , e pr. corr. in a) y^ terre y > TREMENTIS (I corr. 

in E) MP tremente(s) b 762 INSTAItT M mh{at) b 763 ORBIS Pi 

ORBES MP2ybc re{texunt) b 764 illic c nec yl lauia cl 



VEROILI AENEI8 XII 347 

praemia, sed Turni de vita et saiiguine certant. 765 

forte sacer Fauno foliis oieaster amaris 

hic steterat, nautis olim renerabiie iignum, 

servati e^ undis ubi figere dona solebant 

Laurenti divo et votas suspendere vestes; 

sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum 770 

sustulerant, puro ut possent concurrere campo: ' 

hic hasta Aeneae stdbat, huc impetus illam 

detulerat fixam et lenta radice tenebat. 

incubuit voiuitque manu convellere ferrum 

Dardanides teloque sequi, quem prendere cursu 775 

non poterat. tum vero amens formidine Turnus 

'Faune, precor, miserere' inquit 'tuque optima ferrum 

terra tene, colui vestros si semper honores, 

quos contra Aeneadae belio fecere profanos.' 



TESTIMONIA. 



766 Arusianus p. 263 L. 768 Arusianus p. 260 L. schol. Hor. 

carm. I 5, 13 770 sq. Servius Aen. *XII 117 *sed . . . snstulerant' 
Charisius 85 Cledonius 1895 P. Macrobius Sat. III 3, 4 770 Consen- 
tius 2026. 2028 Seryins Aen. I 626 III 94 ge. I 171 'Btirpem . . . 

sacrum' Probus de nom. 22 p. 219 Endl. 772 *hic ... stabat' Ma- 

rius Victorinus p. 88 G. 777—779 Macrobius Sat. III 3, 4 777 sq. 
*Faune . . . tene' schol. Yeron. 102, 17 Huque . . . tene' Macrobius 
Sat. IV 6, 10 777 *Faune . . . inqiiit' Servius Aen. IX 4d4 



YABIA LECTIO. 

ludi . ca c {petuntur) b 7165 fangui^ne certant) h ^CERTANT P 

N 

766 {amaris) h 1%1 STETERAK^T P AVTIS P ueDera(6f7e 
lignum) b 768 i\{6na solebant) b 769 (taurentt) h ueflif cl 
770 {sed stir)pem b 771 {sustule^rani h snsluleranl Diomedis codd, 

coocurre y 772 {hic.has)idi h fta c 773 (</e/)uIerat b ET M 

AB 

et suprascr. b, om. Paldamus lenta radice ycm LENTA RADICE M:. 

A 

cf. 787 LENTABARADICE P lenta . . radice b lenta in radice % 774 
(tVicjubuit b ' 775 — 777 repetuntur post 111 adposito in mg. utrimgue 
signo {) in M, Itaque hos M^, priores iHf signavi. 11 b (rf)ardanidef b 

L A 

TEft^^O P que] qui yl ll^ {n)on b 111 OPTIMS M" OPTIME 

M^ oblima y 778 UESTRO M 779 bello. ai ferro y ferro Zulich,, 
Rotlend. duo, quod alliteratione commendatur. 



348 VEROILI AENEI8 XII 

dixit opemque dei non cassa in vota vocavit. 780 

namque diu luctans lentoque in stirpe moratus 

viribus haud ullis valuit disciudere morsus 

roboris Aeneas. dum nititur acer et instat, 

rursus in aurigae faciem mutata Metisci 

procurrit fratrique ensem dea Daunia reddit. 785 

quod Venus audaci nymphae indignata hcere 

accessit telumque alta ab radice revellit. 

olli sublimes, armis animisque refecti, 

hic gtadio fidens, hic acer et arduus hasta, 

adsistunt contra certamina Hartis anheh.' 790 

lunonem interea rex omnipotentls Olympi 
adloquitur fulva pugnas de nube tuentem: 
'quae iam finis erit, coniunx? quid denique restat? 
Indigetem Aenean scis ipsa et scire fateris 
deberi caelo fatisque ad sidera toili. 795 



TESTIMONIA. 



781 Nonius 227, 3 Probi inst. I 9, 12 787 cf. Diomedes 360, qui 
*de stirpe revellit' ut Yergiliana laudat 789 SeFvius Aen. XII 747 

792 ' fulva . * . tuentem ' Agroetius 2274 P. incertus de orthogr. 2785 
Servius Aen. XII 810 



VABIA LECTIO. 

780 VOCAVIT (B m. rec, ut vid,) P 782 DISCLVDERE Pb DIS- 

L D 

CURRERE M dirclvdere (d corr, ex c vel a, ifcl m. 2 in ras., v corr. ex 
e), ai difcurrere y conuellere cx disciudere Venei. Coniectando disrum- 
pere disiungere discerpere distringere divellere possis proponere. 

CONVERS 

784 mulata hcm mulata . . y MUTATA M CONVERSA Px ut 623 786 

D 

nimphae b 787 ab] ad c RMIICE M de stirpe revellit Diomedes 

is r 

788 ANIMVM P animi c animis Servius confirmat 789 (h)ic b 

V 

ARDVS Py ardeuf c 790 (arf jfiftunt b CERTAMNA MPyc cerla- 

mine bx *certamina . . . alii certamine legunV Servius 791 {iuno)ne b 

olimpi b 792 {adloqu)\\\iLT b Alloquitur c 793 [quae iam fi)mt b 

CONIVX P 794 {indigetem a)enean b acneam y 795 {deberi 

E 

caelo) b DEDRI P FATIS- CAELOQVE P tollil cl 



VeRGlLI AEN£I8 XII 349 

quid struis? aut qua spe geiidis in nubibus haeres? 

mortalin decuit violari volnere divom,. 

aut ensem (quid enim sine te luturna valeret?) 

ereptum reddi 'furno et vim crescere victis? 

desine iam tandem precibusque inflectere nostris: 800 

ventum ad supremum est. terris agitare vei undis 803 

Troianos potuisti, infandum acceudere bellum, 

deformare domum et luctu miscere hymenaeos: 805 

ulterius temptare veto/ sic luppiter orsus; 

sic dea summisso contra Saturnia voltu: 

'ista quidem quia nola mihi tua, magne, voluntas, 

luppiter, et Tu^um et terras invita reliqui; 

nec tu me aeria solam nunc sede videres 810 

digna . indigna pati, sed flammis cincta sub ipsa 

starem acie traheremque inimica in proelia Teucros. 

luturnam misero (fateor) succurrere fratri 



TESTIMONIA. 

797 Servius Aen. XII 320 *vulnu8 mortale' Servius Aen. X 30 

806 *sic I. o.' Servius Aen. I 325 H 2 808 sq. *i8ta . . . lupiter' 

Donatus ad Ter. «un. II 3, 73 808 *ista . . . mihi* Probi inst. I 10, 2 
810 sq. ^nec . . . pati' Servius Aen. IX 640 813 sq. *Iutumam 

. . . suasi* Macrobius Sat. VI 6, 11 Arusianus p. 260 L. Servius Aen. X 10 



VARIA LEOTIO. 



796 {quid siruis aut qu)a b ISTRUIS M : cf, Lachmannus Lucr. 

h ^ n 

232 eref y 19il {morlalin decuit t;fo)lari b Mortali y VVL- 
NERE MPybc DIVOM (0 corr. in V) P DIUUM Mybc 798 {aut ensem 
quid enim sin)e b SINI Pyl 799 reddi . y VICT. S P uicto b 

E 

800 DESINET P PRAECIBUS M INFLCTERE P 803 VET P 

V 

mdif c 805 lucliim yl ' hymeneor c . 806 temtare c iupiter c 
807 VOLTV (0 corr. in V) P UULTU Mybc 808 NOTO Pyi 

TVA ^ U 

MIHI P magoa c\ 809 lupiter c RELIQVio p ut 818 relinqui 
cl 810 M^ ut vid. P nube ;;;, Servii Aen. IX 640, sed sede idem ad 
h, l. iestatur, 811 Digna. c patif cl- sed om, c accincta in 

ni i 

ras. c IPSAM M 812 STaRE ACIEM M Slareace y 813 fateor 

re 

miscro Macrobii m exc. Salisb. fuccurre c fuccurre y 



350 VERaiLI AEN£IS XII 

suasi el pro vila iuaiora audere probavi, 

Bon ut tela tamen, non ut contenderet arcum: 815 

adiuro Stygii caput inpiacabile fontis, 

una superstilio superis quae reddita divis. 

et nunc cedo equidem pugnasque exosa reiinquo. 

illud te, nuUa fati quod lege tenetur, 

pro Latio obtestor, pro maiestate tuorum: 820 

cum iam conubis pacem felicibus (esto) 

component, cum iam leges et foedera iungent, 

ne vetus indigenas nomen mutare Latinos 

heu Troas fierl iubeas Teucrosque vocari 

aut vocem mutare viros aut vertere viibm. 825 

sit Latium, sint Albani per saecula reges, 

sit Romana potens Itala virtute propago : 

occidit, occideritque sinas cum nomine Troia.' 

oili subridens hominum rerumque repertor 

'es germana lovis Saturnique altera proies: « 830 

irarum tantos volvis sub pectore fluctus. 



TESTIMONIA. 



815 Seryius Aen. XII 320 816 Arusianus p. 210 L. 820 Pris- 
cianus 1024 823 sq. Servius Aen. I 248 cf. idem I 6 827 Servius 
Aen. IV 231 *Itala v. p.' Consehtius 2028 P. 830 sq. Servius 

Aen. I 23 'Satumi . . . fluctus' Servius Aen. IV 92. 372 



YARIA LECTIO. 

814 SVASE P 815 telaj illa m conderet c 'contenderet . . . 
alii ostenderet' Servius ABC(J*M M 816 fligii c 817 d(fm) h 

818 cedequidem y QVIDEM P exolTa y\ [relinquo) h 819 

ILLUT M tene(/ur) h 820 l{uorum) h 821 Coniam c : Quom iam 

I 

scriptum fueral, conubis editor Lipsiens. CONVBIS P CONl^US ceteri: 
cfA\ 168 el Lachmannus Lucr. 281 [v\\c{ihus esto) h 822 'ConponeQt 
c [foedera iungent) b 823 VETV* P INDEGENAS P nome(« mu- 
tare latinos) h 824 iubeaf [teucrosque vocari) h quej VE Py 825 

N 

M{iros — ) h VESTES Pyc 826 sit] SIT M SINT P zXb{ani — ) b 

1 N 

827 ^[oiens — ) h 828 OCCIDAT P occ\[derit — ) h SIBAS M 

no S 

sine m omine c2 mina c\ 829 Obli c furridenf h 831 UOLUl 
M volvit ServU Aen. IV 92. 372 exempL 



VEROUil AENEI8 XII 351 

verum age et ioceptum frustra summitte furorem: 

ni te tantus edit tacitam dolor et miht- curae 801 

saepe tuo dulci tristes ex ore recurseut, 802 

do quod vis, et roe victusque voleusque remitto. 833 

sermonem Ausonii patrium moresque tenebunt, 

utque est nomen erit; coouniili corpore tantum 835 

subsident Teucri. morem ritusque sacrorum 

adiciam faciamque omnis uno ore Latinos. 

hinc genus Ausonio mixtum quod saoguine surget, 

sppra homines, supra ire deos pietate videbis, 

nec ^ens uUa tuos aeque ceiebrabit hooores/ 840 

adnuit his lunoet mentem iaetata retorsit. 

interea excedit caelo nubemque reiinquit. 

His actis aliud genitor secum ipse volutat 
luturnamque parat fratris dimittere ab armis. 



TBSTIMONl^A. 



832 *verum . . . inceptum* Probi inst. I 9, 7 801 *ne . ! . dolor' 
Diomedes 358 schol. Hor. epod. III ~3 835 *commixti c. t.* Seryins 

Aen. I 248 836 sq. *morem . . . adiciam' Macrobius Sat. III 8, 13 

841 Nonius 438, 11 



YABIA LECTIO. 

832 verum] quare testaiur Probus inst, : cf. VII 429 fummile y 
fubmitte c Hic 801 sq. inserendos esse demonstrare studui in emend, 
Verg.p. 16 sqq. 801 NI Pl NE MP2yt Diomedis exempl. nec he 

A 

(e nec schol. Hor: EDIT Py EDAT Mbc edit testaniur Diomedes ei 

R 

schoLHor., legisse videtur Servius quoque. 802 dulci. d RECUSENT 

D VM 

Mc 833 QUO M uo . lens (1 m. 2) y VOLVENS P 834 PATRI P 
835 UTQ. ESTMc eRIT B ' CoMmlXTI R comixti c commixto %> 
Mediceus et Porcius Pierii corpore tanto Menag. pr. , Mentel. teri., 
Goth. tert. SANGVINE TANTO R : cf. 838 836 T^VCRI R RETVS P 
837 adicient prop. JVagnerus, cui de toto loco non liquet OAINIS 
M\y\c OmJjES M'2Py2b omnis R mNO R latinuf yl 838 MIXTwm 
gVOD R furgit y\ 839 SVpRAfRE R 840 Hic cl tuof (u m. 2 
in ras.) y AEQ- P 841 Annuit bc vultum Schraderus 

TA 

LAETA Mb 842 CAELVM (V corr. in 0) P relinquid c\ 844 

A a^deliflere 

IVTVRNVM Py demittere b dimittere y descendere Goth. tert. dimit« 
tere Servius confirmat 



I 



352 VBROii:«i ACKeis xn 

dicunUir geininae pestes eogDomine Dirae, ^ 845 

qoas el Tartaream Nox intempesta Megaeram 

nno eodemque tolit partu paribusque revinxit 

serpentum spiris Tentosasque addidit abs. 

hae loTis ad solipm saenque in Hmine regis 

apparent acuuntqne metum mortalibus aegris, 850 

siquando ietum horrificnm morbosqne denm' rex 

molitur meritas aut belio territat urbes. 

harum unam celerem demisit ab aethere sommo' 

luppiter inque omen lutumae occurrere iussit. 

illa volat celerique ad terram turbine fertur. 855 

non secus ac nervo per iiubem inpulsa sagitta, 

armatam saevi Parlhus quam felle veneni, 

Parthus sive Cydon, telum inmedicabile, torsit, 

stridens et celeris incognita transilit umbras: 

talis se sata Nocte tulit terrasque petivit. 860 



TESTIMONIA. 



845 Serviu8 Aen. I 293 II 622 lY 609 ' smit geminae p.' Seryiiu 
Aen. III 209 847 <ano . . . parta' Seryius Aen. I 575 849 sq. 

^saeYi . . . apparent* Servlos Aen. XII 845 gloss. in Barthii adv. 
XXXVII 5 858 Seryius Aen. X 325 



VARIA LECTIO. 



846 {qu)ai b INTEMPESTESTA P MEGERAM Mh maegeram y 
847 {uno eo)demq; h eodem y reuixit c 848 {serpen)in h 

V di 

SERPENT£M P SPIRIIS R addit c 849—866 legi vtx poiuerunt 
in R 849 {hae iovis a)d b saevique ad limina % saevoque io limine m 
semperque ad limina gloss. Barth. REGIS (I corr, ex E) P 850 
{apparent acu)un( b 851 ( — letu)m b la&um y 852 ( — a)ut-6 
Mollitur yi ac y ORRES (0 corr, in V) P 853 (— de)m\t\\. b 

Aru c VNVM P l^emisXT R 854 (— tw/wr)uae b lupiter c 

inquo c iuiurnae R 855 uolit c ad ierram R { — ferr)a b 
856 {non — nubem) b NKRVo per nubem R An nimbum ? IN- 

•.• A 

PULSASIGITTA M impulfa b 857 {armatam — felle) b 858 
cidon yc { — inmedic)dh\\^ b 859 celeref b Conieci en tenebris : 
Servius celeris testaiur. 'umbras . . . male enim quidam auras legunt' 
Servius 



VERGIIil AENEIS XII 353 

po^quam acies yidet Iliacas atque agmina Turni, 

alitis in parvae subitam conlecta iiguram, 

quae quondam iii bustis aut culminibus desertis 

nocte sedens serum canit inportuna per umbras, 

hanc versa in faciem Turni se pestis ob ora 865 

fertque refertque sonans clupeumque everberat alis. 

oUi membra noYois solvit formidine torpor, 

arrectaeque horrore comae, et vox faucibus haesit. 

at procul ut Dirae stridorem adgnovit et alas, 

infelix crinis scindit luturna solutos, * 870 

unguibus ora soror foedans et pectora pugnis: 

^quid nunc te tua, Turne, potest germana iuvare? 

aut quid iam durae superat ^mihi ? qua tibi lucem 

arte morer? talin ppssum me opponere monslro? 

iam iam linquo acies. ne me terrete timentem, 875 



TESTIMONIA. 



862-864 ^alitis . . . sedens' Asper 115, 4 862 Servius Aen. IIl 

246 863 Marius Plotius p. 251 G. 865 sq. *Turni . . . refertque' 

Arusianus p. 250 L. *Turni . . . ora' Servius Aen. I 283 875 sq. 
*ne . . . volucres' Nonius 357, 5 875 'ne . . , timentem' Servius Aen. 



VARIA LECTIO. 
T 

861 VIDE P ADQVE R 862 SUBITAM MRy^lc SVBITO Py\b 
CONLECTA R collecla bc coniecta (i corr. in 1) y CONIECTO P CON- 

A TIS 

UERSA M : cf. 623 863 QVONDVM P in om. Ploiius BVS P 
864 SERIM (I- m. ant. corr. in V) P importuna b umhram m, Menag, 

M 

pr. 865 UERSA M OB Rb, iestaniur Arusianus et Servius Aen. 

T 

i 233 IN^^ M AD Pyc in Goth. iert. ora . y 866 FER R CLV- 
PEVM (V pr. corr. in Y) P CLIPEUM MRyb clypeu c 867 olli &,. 

Bigoi. lolli (o eras.) y llii MPRc MEMBRAS M NOU^S M NOVVS 

V A 

Rybc NOVS P 868 = IV 280 COME P 869 Ah M kC R 
AGNOUIT Mbc 870 SCINDITCRINIS Rc 871 fedanf 6 872 te 
suprascr. y POTEST (S m. ant. corr. ex T) P '\\m[are) b .uare yV 

s^mifere 

873 durae y dirae Goih. iert. durae Servius confirmat fuper e b 

luc(^m) b 874 TALIM M POSSIM R m{onstro) b 875 terete 
{m. 1 non liq.) y2 TINMENTEM (N miniodel.) P &imentem (&i m. 2) y 

RIBBKCK, VKRGIL. III. 23 



354 ' VERGILI AENEIS XII 

obscenae volucres: alarum verbera nosco 

letalemque sonum, nec fallunt iussa superba 

magnanimi lovis. haec pro virginitate reponit? 

quo vitam dedit aeternam? cur mortis ademptast 

condicio? possem tantos finire dolores 8S0 

nunc certe et misero fratri comes ire per umbras! 

inmortalis ego? aut quicquam mihi dulce meorum 

te sine, fraler, erit? d quae satis ima dehiscet 

terra mihi manisque deam demittet ad imos?* 

tantum effata caput glauco contexit amictu 885 

multa gemens et se fluvio dea condidit alto. 



TESTIMONIA. 



XII 7G1 876 'dirarum verbera n.' schol. Jlor. carm. I 2, 1 878 

*haec . . . reponit' Servius Aen. X 623 882 'inmort^lis ego' Macro- 
biiis Sat. IV 4, 25 882 sq. *aut . . . erit' Priscianus 993 



VARIA LECTIO. 

i\men{tem) b trementem Oudart. : cf, 761 876 dirarum schol. ffor. 
* testaiur no[sco) b 877 LETALEM (L post. corr. ex T) 1? La&alem 

y Luetale bc SOLUM M fupeba y \[uperba) b 878 MAGNAANIMi 
\corr. minio) P Magna.nima {eras. a) y Magnanimir cl uirgini(/rt/^ 

— ) b VIRGENITATE P 879 AETENAM i> qur c moiH{s) b 

£ 

ADEMPTA EST Ryc ADMPTAEST {corr. m. ant.) P 880 Condilio c 

ut possem m% POSSIM M i\o{lores) b 881 comf^^ — ) b 
&k ru|) 

per umbraf {eraso ubraf ut vid.) y sub uml)ras %, Medic. Pierii : cf. IV 

R 

660 882 INMOTALiS M Immortalif yb lam mortalif cm aut (t corr. 
in d) y haud c;^, Oblongus Pierii, Prisciani Bamb., Paris. B m. 2 
m\{hi — ) b 883 FRaTER R FRATRE P o suprascr. b QUAE 

MRy^b i[ c yVAM Pyi qua Leid. \m{a — ) b IMA MR IAM"^ P 
fima {\ erasa) y alta cm, ^praestantiores' ffeinsii, Mediceus et Porcius 

A 

Pierii : cf. IV 24 X 675 DEHISCET P DEHISCAT MRybcm 884 
MANIS (I corr. in E) M MANES Pbc i\c{mittet —) b DEMITTfT P 

D O 

DEMITTAT MRyc2 dimittat cl AIMAS M 885 {contexit amictu) b 
886 SI P\ {dea condidit alto) b Possis suspicari versus tres 
882 — 884 in Irium superiorum 879 — 881 vicem compositos esse a 
poeta 



V£RGtT.t AfiKfild Xtt 355 

Aeneas instat contra teliinique coruscat 
ingens arboreum et saevo sic pectore fatur : 
'quae nunc deinde morast? aut quid iam, Turne, relractas? 
non cursu, saevis certandum est comminus armis. 890 

verte omnis tete in facies et contrahe quidquid 
sive animis sive arte vales; opta ardua pinnis 
astra sequi clausumve cava te condere terra/ 
ille caput quassans 'non me tua fervida terrent 
dicta, ferox: di me terrent et luppiter hostis/ . S95 

nec plura effatus saxum circumspicit ingens, 
saxum anticum ingens, campo quod forle iacebat, 
limes agro positus, litem ut discerneret arvis. 
vix illud lecti bis sex cervice subirent, 
qualia nunc hominum producit corpora tellus: 900 

ille manu raptum trepida torquebat iii hostem 
allioi* insurgens et cursu concitus beros. 
sed neque currentem se nec cognoscit euntem 



TESTIMONIA. 



888 *ingens a.' Setvius ge. I 55 891 *verte . . . facies' schol. 

Veron. 97, 23 898 Isidorus orig. XVIII 15, 4 *limes a. p.' Ser- 

vius ge. I 126 899 sq. Augiistinus de civ. dei XV 9 903 sq. 

Isidorus orig. I 35, 15 



VARIA LBCTIO. 



887 iel\i{que — ) b' 888 INGEMENS M h{evo — ) b 889 

s 
(^w)ae b MORASET (S inferior erasa) M MORAEST PRybc 

890 post V. 893 videtur ponendus esse. («)on b cerdiindum efl e 

cominuf y '891 OMNES Pbc quicquid bc 892 OPTA (T corr. 

ex I) P apta yl pennif bc 893 VE i> Menag. pr. QVE MRybc, 

quod defendit Wagnerus quaest, Verg. XXXVI 10 . CONDER P 

895 DIl Pybc 896 ingens offendii Wagnerum 897 om, Parrhas, 

UOD 

ANTIQVM R ANTIQUUM Mybc Q- M qui Goth, pr., %, Servius 

V 

Regin. 898 (/)imer b agro] erat Isidorus A¥RIS P arvi % agri 
Isidorus 899 (vix) b ' iiiud (d in ras.) c ILLUM Mb, Augustini 
exempl. levarent Leid. moverent GotJi. iert. 900 QVALiA {corr. 

m. ant.) P {quali)a b 901 {ille m)anu b manum yl RAPLVM P 

902 {attior fw^furgenf b INSVRGNS P 903 {sed neque) b 
eundem Peerlkampus 

23* ' 



356 VER6fI.f AEKEI8 XII 

toilenteniTe maous saianiYe Iminane moFentem; 

genua labant, gelidus concrevit frigore sanguis. 905 

tum lapis ipse viri, vacuum per inane volutus, 

nec spatium evasit totum neque pertulit ictum. 

ac velut in somnis, oculos ube languida pressit 

nocte quies, nequiquam avidos extendere cursus 

velle videmur et in mediis conatibus aegri 910 

succidimus (non lingua valet/non corpore notae 

sufOciunt vires, nec vox aut verba secuntur): 

sic Turno, quacumque viam virtute petivit, 

successum dea dira negat. lum pectore sensus 

vertunlur varii. Rutulos aspectat et urbem 915 

cunctaturque metu letumque instare tremescit; 

nec quo se eripiat, nec qua vi tendat in hostem. 



TESTIMONIA. 



905 Marins Plotius p. 301 G. ^genua 1.' Maxlmns yictorinns de 
iin. 8 p. 480 P^ndl. Pompeing 53 L. 916 Inlius Riifinianns p. 258 R. 



VARIA LECTIO. 

904 TOLLENTEMVE PR^ {ioUente)m\ie b tollenteinq*; y TOLLEK- 
TEMQ- Mc, Isidori exempL MANUS MRyl MANV Pbc manum Moret, 

sec. que yc IAMMANE P INMANE Mc MOVE#^T*^m p g^^ 
(genua laba)ni b LAVANT R 906 (— tpjfe b 'mire viri addidir 

V 

Servius VACVM P per] E corr, ex \ P 907 (— eva^Wi b 
EUASIT- M 'nec spatium evasit: hic distinguendum est, ut sit: totum 

c 

nec pertulil ictum * Servius totumj T post. corr. ex L P neque y 

NEC Rb pertulit] L corr. ex V P 908 (— «om)nif b VBE P VBI 

c 
MRybc 909 (— 9iequ)i({{ia b nocte (c erasa) y NEQUIQUAM M 
nequicquam y 910 {velle videmur et) b velle] L post. corr. m, ant. 

exEP AEftGRI P 911 (— ling)\ia b U^LET M 912 (— ) uox b 

UOS M SEQUUNTUR M fequntur b 913 (— via)m b QVAM- 

CVMQVE P 914 {successum dea dira negat) b 915 (— rutulo){ b 

R 

VAII P ASPICEAT (E corr. in 1) P 916 (— )q. inflare b 
LETVM P, Ruftniani exempL TELUM MRyc TREMISCIT Mcm 

E A 

917 Nuc c quof yl qua y% Servii exempl S P ERIPIT P NE 
R vi] VT P (/)endat b 



VER6ILI AENEIS XII 357 

nec ciirrus usquam videt aurigamve sororem. 

cunctanti telum Aeneas fatale coruscaU 

sortitus fortunam oculis, et corpore foto 920 

eminus intorquet. murali concita numquam 

tormento sic saxa fremunt, nec fulmine tanti 

dissultant crepitus. volat atri turbinis instar 

exitium dirum basta Cerens orasque recludit 

loricae et clipei extremos septemplicis orbes. 925 

per medium stridens transit femur. incidit ictus 

ingens ad terram duplicato poplite Turnus. 

consurgunt gemitu Rutuli, totusque remugit 

mons cjrcum, et vocem late nemora alta.remittunt. 

jlle bumilis supplex oculos, dextramque precantem 930 

protendens 'equidem merui nec deprecor* inquit: 

'utere ^orte tua. miseri te siqua parentis 

tangere cura potest, oro (fuit et tibi talis 



TBSTIMONIA. 

920 'sortitus f. o.' Priscianus 1188 schol. Veron. 82, ^7 927 Ati- 
lius Fortunatianus p. 349 G. *vergens . . . poplite' Isidoru^ diflF. II 84 

*duplicato p. T.' diff. voc. 10 p. 226 Endl. 931 *protendens e. 

m.' Probi inst. I 10, 2- *equidem . . . inquit' Priscianus 1029. 1032 

Emporius rhet. 304 C. Donatus ad Ter. Andr. III 5, 15 Beda de orthog^r. 
2341 anon.- de orthogr. 2795 P. *equidem ... deprecor' Claudius 

Sacerdos 1 73 Agroetius 2206 932 *utere^s. t.' Arusianus p. 265 L. 

Diomedes p. 300 P. Servius Aen. II 554 932 sq. *miseri . . . oro' 

Nonius 408, 16 933 sq. * fuit . . . senectae ' lulius Rufinianus 205 R. 

*fuit . . . genitor' Macrobius Sat. IV 6, 9 



VAKIA LECTIO. 

918 Nunc c CVRRVVS R (— aurig)diq; b VE MPc QVE Ry 
919 sqq. desuni in b AENAS P 921 NVNQVAM P 922 TANTO 

P 923 VOLATAT (AT posL eras) P TURBINI^ M 924 reclud& 
y\ 925 ORBIS R 926 Et medium cm STRiDENS {corr. w. anU) R 

927 vergeus ad terram Isidorus dccidit ad terram Atilius Fortuna- 
tianus DVPLICaTO P pondere Atilii Fortunaliani Vatic, 929 
UOCEMLATET M LATEVOCEM R NEMORAM (M post eras.) P 
remiittunt) c 930 S VPPLEXOC VLOS i>i? rupplex...eculof y SUP- 
PLEXQ. OCULOS Mc 931 QVIDEM P DEPRAECOR M 932 UTERI 
(I corr. in E) M 



358 VEROILI AENEIS XII 

Anchises genitor), Dauni miserere senectae 
et me seu corpus spoliatum lumine inavis 935. 

redde meis. vicisti, et victum tendere palmas 
Ausonii vid^re; tua est Lavinia coniuhx: 
ulterius ne tende odiis.' stetit acer in armis 
Aeneas, volvens oculos, dextramque repressit; 
et iam ianique magis cunctantem flectere sermo 940 

coeperat, infelix umero cum apparuit alto 
balteus et notis fulserunt cingula buHis 
Pallanlis pueri, victum quem volnere Turnus 
straverat atque umeris inimicum insigne gerebat. 
ille, oculis postquam saevi monimenta doioris • 945 

" exuviasque hausit, furiis accensus et ira 
terribilis 'tune hinc spoliis indute meorum 
eripiaremihi? Pallas te hoc volnere, Pallas 
immolat et poenam scelerato ex sanguine sumit/ 



TBSTIMONIA. 

934 ^Daniii m. s.' Macrobius Sat. lY 3, 5 schol.' Hor. carm. I 22, 
13 Servius- Aen. I 526 935 sq. *et ... meis' Probi inst. I 6, 8 

936 sq. ^vicisti . . . videre' Macrobius Sat. IV 2, II 'victum . . . 

videre' Servius Aen. X 443 941 sq. ^umero . .. baltens' Nonius 

194, 15 *infelix . . . balteus' Charisius 59 944 ^atque . . . gerebat* 
Arusianus p. 232 L. 947 sq. *tune . . . mihi' Donatus ad Ter. Phorm. 
II 2, 9 Asper 112, 5 947 ^tune . . . meorum' Arusianus p. 235 L. 

948 sq. cf. Claudianus de land. Stilich. I 97 ^Pallas te . . . su> 

mit' Priscianus 1180 He hoc v. Poenus immolat . . . ex dogmate 

sumit' Augustinus contra lulianum Pelag. III 32 



VARIA LECTIO. 

934 ANCHISES- GENITOR M *fuit et tibi talis Anchises: kic dis- 
tinguendum ut duo dicat: et habuisti patrem, et pater es' Servius 
935 et me scu] sive meum Probus inst. .936 VIGlsTI R VICTVME P 

AG / 

937 coniux y 939—952 deficit R 940 MEIS M FLECTERE M 

941 humero yc UMEROS M ALTOS M uitro Parrhas, aito in- 

geiis Charisii Neap. , de qua scriptura vide quae Keilius disputavit : 

ceterum cf. X 579 943 PUER^ i»f VOLNERE (0 corr, in V) P UUL- 
NERE Myc 944 huraerif c 945 MONUMENTA Mc ' DOLORES P 
946 Exequiaf c iucenruf c 947 TER&RIBILIS M hic Parrhas. 
eliam Arusianus 948 VOLNERE (0 corr. in V) P UULNERE Myc 
949 poenas inimico ex sanguine Prisciani exempl. : ut XI 720 



VERGILI AENEIS XII 



hoc dicens ferrum adverso sub pectore condit 
fervidus. ast illi soivontur frigore membra. 
vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras. 



359 
950 



VARIA LECTIO. p j.^. 

950 ADUERSO SUMPTURE CONDIT M adversum sub pectore condit 
BigoU 951 ILI P SOLVONTVR (0 post. corr, in V) P SOLUUN- 
TUR Myc 

P. UERGILI MARONIS AENEIDOS || LIB. XII- EXPL- FELICITER M 

AENEIDOS LIB XU P PUBLII UIRGILII DIARONIS eNeid02j. LIBER 

XII EXPLICIT BDWN. m. rec. y EXPLICIT VLTIMVS LIBER VIRGILIl 

QVI EST AENEmOR DVODECIMVS (sequuniur versus Vergilii de nutrice 

sua quatuor ei 'Versus Sibille* 9, quos j)ide in prolegom.) c 



P. VERGILI MAB-ONIS 



AYCTORES ET IMITATORES 



COLLEGIT 



Woldemarus Sibbeck. 



AENEIDOS LIBER VIL 



AVGT0BE8. 



9. Enn. Melanipp. 251 lumine Bic 
tremulo terra et cava caernla can- 
dent. 

12 sqq. Hom. c 59 nvg iihv in' 
lcxa^tptv iiiy* inaisxOj xTjXoas S' 
odpL^ Kidgov f' svnBcitoio ^vov t' 
avd V7J60V odmdsiv /jttiopkiv(ov' ri 
d' ivdov doidtdova* oni %aX^ *l6i6v 
inotxopJvfi XQvasii] xcpx/d' vq>aivsv. 

13. Lacr. VI 900 nocturna ad lu- 
mina linum Nuper ubi extinctum 
admoVeas. 

15. 18 sqq. Hom. x 212 dfA(pl di 
(iiv Xvnoi '/jaav ogiaxsgoi 7j9h Xiov- 
Tfiff,^ Toyg avtri nati^sX^sVy iTisl 
xaxa q>dQfta%' idamsv. 



IMITATORB8. 

1 sq. anth. Lat. II 193, 33 tu quo- 
que litoribus famam, Caieta, dedisti. 
194, 37 tu quoque litoribus nostris, 
Caieta, manebis. Ovid. metam. XIIII 
441 Aeneia nutriz. cf. ibid. 157. 

2. anth. L. l 170, 161. 172, 154. 

3. ibid. II 194, 38 «ervat honos 
nomen, pietM- iestatur honorem. 

4. Ovid. metam. V 378 pro socio, 
si qua est ea gratia, regno. 



12. anth. L. I 168, 4. 



13. ibid. 178, 331. 



14. vid. ad Ge. I 294. 



26. Hom. x^oxo)r£)rXo$. 



20. Sil. IIII 563 agitet Gargano 
terga ferarum. 

21. Colum. de cultu hort. 337 haec 
ne ruricolae paterentur monstra. 

26. Ovid. metam, VII 703 lutea 
mane videt pulsis Aurora tenebris. 
Aus. per. VlllOd. iam caelum rutilat 
roseis Tithonia bigis. anth. L. V 
7, 1 lutea fulgebat roseis Aurora 
capillis. 

29 sqq. cf. Ovid. metam. XIII I 
447 lucosque petunt, ubi nubilus 
umbra In mare cum flava prorum- 
pit Thybris arena. 

34. Ovid. fast. I 155 et tepidum- 



364 



AENEIDOS LIBEB VII 



AVCTORES. 



37.^ Apollpn. Rh. III 1 ei d" Sye 



74. vid. a& Ge. I 85. 



89. cf. Lucr. IIII 724 rerum simu- 
lacra vagari Multa modis multi». 



108. vid. ad ecl. VIII 87. 



1MITAT0BE8. 

volucres concentibus aera mulcent. 
Ambr. Hex. V 12, 36 aethera cantu 
mulcere consuerunt. 



41. anth. L. III 81, 3. 

44. ibid. 124, 2 maior rerum tibi 
nascitur ordo. 

45. ibid. I 170, 6. Wernsdorf. p. 
L. m. II 230, 5. 

47. cf. Ovid. metam. Xmi 449. 
Wernsd. p. L. m. IIII 490, 20. 

52. anth. L. I 172, 5. 

53. Stat. Achill. I 291 expleto 
teneri iam fine pudoris Virginitas 
matu^ toris. cf. Nemes. Cyn. 120. 
Claudian. rapt. Proserp. I 130 iam 
vicina toro plenis adoleverat annis 
Virginitas. Auson. cent. nupt. 34. 
anth. L. VI 84, 31. 

56. Ambr. Hex. III 7, 30 avis 
atavisque nobilis. 

57. anth. L. I 172, 37. 14, 31. 
170, J26. 

65. ibid. 170, 119. 

66. Auson. cent. nupt. 107. 

67. anth. L. I 178, 134. 
72. ibid. 170, 39. 

74. ibid. VI 84, 7. 

75. ibid. I 178, 423. 
77.. ibid. 422. 

84.. Aus. cent. nupt. lll^ 
88. anth. L. I 178, 237. 

96. ibid. 170, 54. 178, 70.' 

97. ibid. 178, 120. - 170, 153 
thalamis ne crede paratis. 

100 sq. Sil. XVII 145 qui modo 
sub pedibus terras et sceptra pa- 
tensque Litora ad Oceani sub nutu 
viderat aequor. 

110. Sil. III 181 monet hoc pater 
ille deorum. 

118. anth. L. I 168, 12. 

118 sq. Paulinus Petricorius de 
vita Martini V 94 haec vox prima 
fuit, primamque loquentis ab ore 
Eripuit pater fttque auditam in vi- 
spera mersit. 

122. anth. L. I 178, 182 hic do- 
mus, hic patria est. 

128 sq. ibid. .455 sq. — 47 haec 
nos suprema manebant. 

131. ibid. III 81, 50. 

145. ibid. I 172, 54. 



AENBIOOS UBEB VII 



365 



AYCTOREB. 



179. Att. Bacch. 241 optime viti- 
sator. 



189. Hom.' tnnota, tnnoSctfiog, 



210. Hom. ovQavog atfTCpoftg. 

215 (II 737). Lucr. II 249 nulla 
regione yiai Declinare. 



225. Hora. S 399 v 65 oitpOQqoov 
'Stiitavoto. 



IlflTATORES. 

152 sq. ibid. II 192, 64 centum 
oratores veniam pacemqne petentes 
Ad reg«m mittit lectos tum sorte 
Latinum. 

162. Sil. I 376. anth. L. I 89, 63. 
IIII 296, 1 primaevo flore iuventae. 
anth. L. I 146, 1. 170, 19. 172, 6. 

170. Stat. silv. IIII 2, 18 tectum 
augustum ingens non centum in- 
signe columnis. anth. L. VI 84, 11. 

173 sqq. Senec. Agam. 8 hinc au- 
spicari regium capiti decus Mos est 
Pelasgis: hoc sedent alti toro, Qui- 
bus superba sceptra gestanturmanu : 
Locus hic habendae curiae, hic 
epulis locus. 

175. anth. L. VI 84, 12 quo sa- 
crae sedes epulis. 

176. ibid. 13. 

177 sqq. Sil. I 86 stant marmore 
maesto £fflgies, Belusque parens 
omnisque nepotum A Belo series. 

178 sqq. I^rudent. in Symm. I 232 
adsistui^ etiam priscorum insignia 
regum, Dux Italus lanusque bifrons 
genitorque Sabinus Satumusque se- 
nex maculoso et corpore Picus. 



183 sqq. Stat. Theb. VII 55 ter- 
rarum exuviae circum, et fastigia 
templi Captae insignibant gentes 
caelataque ferro Fragmina portarum 
bellatricesque cariuae £t vacui 
currus. 

195 sq. anth. L. I 178, 53 sq. 
199. ibid. 261. 
. 203. Stat. silv. III 5, 88 sine fas- 
cibus aequum. 
205. anth. L. I 170, 8. 



213. ibid. 178, 67. 



222 sqq. Sil. XVI 214 quanta per 
Ausonios populos torrentibus armis 
Tempestas ruat .... 218 cui nescire 
licet? 

225 sq. (516). Lucan. VIII 797 qua 
terra extrema refuso Pendet iti 
Oceano. Claudian. rapt. Pros. II 
176 audiit et si quem glacies AI- 
pina coercet. 

229. cf. Valer. Fl. IIII 736 det 
litora fessis. Avien. descript. 626. 
anth. L.^I 178, 85 sq. 



366 



ABNfilDOS LIBBR Vlt 



AVCTORB8. 



282 sq. Hom. E 268 r^g ysys^g 
^nlstffS ava^ avdQmv^Ayxiarig AaO^Q^ 
Aaofiidovxog vnoc%6i)v difilsag tn- 
novg, 

286 sqq. Hom. c 282 xov 8* i^ 
Al^^ionetv avidtv yiQS^mv-ivoaixd^mv 
TrjXod^sv i% Solvfnov 6qs<ov CSs' 
stcazo yuQ ot Ilovrov inmXiocav. o 
S* ixmaato nriQod'!, fialXov, Kivricag 
d\ xaQrj nQOvl ov (iv^riaazo ^vfiov. 



292 (XU 894). Hom. xivriCag 8^ 
yLaQrj. 

294 sq. Enn. ann. 359 quae neqile 
Dardaniis campis potnere perire 
Nec cum capta, capi, hec cnm 
combnsta, cremari. 



IXITATOKBS. 

230. anth. L. I 14, 30. 

231 sq. ibid. 172, 150 neqne enim 
ipsa feretar Fama levis, tantire 
abolebit gratia facti. 

249 sq. Sil. XYII 185 aadivit torvo 
obtutn defixns. 

251. Aas. cent. niipt. 37. anth. 
L. I 146, 5. 

251 sq. cf. Valer. Fl. II 327 nec 
turba nocens scelerisqne recentis 
Signa movent. 

260. antb. 1,. I 147, 13. 

276. ibid. III 81, 14. 



288. Ovid. metam. IIII-623 ex 
alto sedactas aetbere longe De- 
spectat terras. 

292. anth. L. I 170, 154. 

293. ibid. 178, 382. 



325 sqq. cf. Hom. E SQOjxd-tatog 
^ fioC iaat ^saiVy o2 "OXvfinov 
^Xpvaiv Alsl yuQ tot SQig ts <p£Xr} 
noXsftol ts fitix'"' ^^' 



298. ibid. 277. 

302. ibid. 10. 

304 sqq. Stat. Theb.VII 204 aut 
Lapithas Marti aut veterem Calj- 
dona Dianae Expng^are dedi. 

309. anth. L. I 178, 151. 

310. ibid. 282. 
312. ibid. 283. 

317. ibid. 166 haec gener atqne 
socer. 

318. cf. Oros. II 4 Sabinas . . . 
maritomm et parentum cniore do- 
tavit. anth. L. I 178, 104. 

324. Sil. II 529 atque ira turbata 
gradum ciet ocius atramTisiphonen. 
cf. Ovid. metam. IIII 473 sqq. 



326. Aus. idjll. XV 14 irasque in 
sidiasque. 

328. anth. L. III 81, 28. 
335. ibid. 29. I 178, 60. 



AENBIDOS LIBBR VII 367 

AVCTORBS. IMITATOKES. 

336. ibid. I 178, 63. 

337. ibid. 61. 358. 63 sq. 

338. Sulp. Sev. vit. Mart. 22 mille 
nocendi artibus sanctum virum co- 
nabatur illudere. anth. L. III 81, 8. 
— Stat. Achill. I 543 fecundumque 
erige pectns. Senec. Herc. f. 105 
concntite pectus. anth. L. I 170, 3. 
178 393. 

339. anth. L. I 178, 71. 352. 
341. ibid. 345 exhinc Gorgoneis 

e. Q. 8. 191. 
'343. Ovid. metam. IIII 490 ad- 
itumque obsedit Erinys. 

345. Sil. XIIII 103 quos ira me- 
tusque cogebat. anth. L. I 168, 9. 

346 (450). Ovid. 1. 1. 495 inde 
duos mediis abrumpit crinibus an- 
gues. 

347. ibid. 507 praecordiaque in- 
tima movit. 

35Grsq. ibid. 498 inspirantque gra- 
ves animas. nec vulnera membris 
Ulla ferunt. 

352. auth. L. I. 178, 233 auro 
ingens coluber. 

353. Gratius Cyn. 115 sed iubri- 
cus errat Mos. Avien. descr. 172 
flexu lubricus errat Gurges. 

356. Valer. Fl. VI 673 quem pe- 
ctore toto lam tenet. 

357. £leg. in obitum Maecen. 
(Wemsd. p. L. m. III 165) 67 mol- 
lius es solito mecum tum multa lo- 
cutus. anth. L. I 172, 135 matrum 
de more locuta. 

360. anth. L. 1 178, 82. 

362. Aus. cent. nupt. 105. anth. 
L. I 14, 34. 178, 385. 

363 sq. antk. L. I 147, 40 sq. 

375. ibid. 178, 208. Ovid. metam. 
IIII 497 Inoosque sinus Athamante- 
osque pererrant. 506 vertit furiale 
venenum. 

378 sq. (cf. Ge. III 106.) Tibull. 
I 5, 3 namque agor, ut per plana 
citus sQla verbere turben, Quem 
celer assueta versat ab arte puer. 

380. anth. L. III 81, 11. 32. 

383. ibid. I 170, 121. 

387. Stat. Thob. V 91 thalarais- 
que insueta relictis Evolat. 

388. anth. L. I 178,' 192. 

391. il?id. IIII 13, 37. 

392. ibid. I t78, 145. 

393. Sil. II 39 ardor agit 

Martem exercere. 



368 



AENEIDOS LIB£R YII 



AVCTORES. 



414. Hom. yvxrl (isXa^vTf. 



^ 444. cf. Hom. Z 492 noXsfiog d' 
av^QSGai (isXi^ast. 



462 sq. (cf. Vin 694. XI 786. Ge- 
bauer de — Theocriti carmm. — a 
Verg. expressis p. 3) Soph. Ant. 123 
itsv%otsvv "HtpaiGxov sXstv. Theocr. 
VIIII 19. 



IMITATORES. 

400. anth. L. UI 81, 83. 

402. Claudian. bell. Get. 302 me 
quoque non impar naturae cura re- 
mordet. anth. L. I 178, 387. 

412. Sil. I 293 rnmc Ardea no- 
men. Wernsd. p. L. m. V 1351, 6 
et magnum infeliz nil nisi nomen 
habet. 

414 (VIII 30). anth. L. I 178, 
122 carpebant membra quietem. 

417 sqq. cf. Stat. Theb. II 97sqq. 

420. anth. L. I 172, 24. 

421. ibid. 57. 178, 250. 

423. ibid. 170, 6. 178, 41. 253. 

425. Auson. Mos. 48. anth. L. I 
170, 157. III 61, 12. 

429. cf. epit. lliad. 225 totamque 
in proelia pubem Festinare iubet 
portisque agit agmen apertis« 

434. anth. L. VI 84, 60 sentiet. 

435. ibid. I 178, 349. 

437. ibid. 172, 79. 178, 58., 

438. ibid. 170, 57. 178, 72. 

440. Ambros. epist. I 18, 2 veri 
efFeta defendunt. 



445. anth. L. I 178, 354 talibus 
Allecto dictis exarsit in iram. 284. 

446. ibid. ill 81, 18. cf. V 129, 3. 
451. ibid. I 178, 355. 

454 sq. ibid. 84. 390. 347 sq. 
458 sq. ibid. 313 sq. 
460. ibid. II 192, 70. 194, 42 fre- 
mit arma iuventus. 



464 sq. cf. Sil. V 605 ut multo 
accensis fervore exuberat undis, 
Clausus ubi exusto liquor indigna- 
tur aheno. 

466. anth. L/ I 171, 8. 

477. ibid. 170, 67. 178, 431. 

480. Aus. cent. nupt. 114. 

483. 489 sq. Sil. XIII 115 cerva 
fuit .... 120* docilisque accedere 
mensis . . . attactu gaudebat erili. 
Aurato matres assuetae pectine rai- 
tem Comere et umenti fluvio revo- 
care colorem. 

488. anth. L. I 14, 18. 

490. ibid. 31. 178, 235. — 171, i 
ipse manu patiens. Val. Fl. VH 



AENEIDOS LIBER VII. 369 

AVCTOBE8. IMITATOKK8. 

124 sic assueta toris et mensae 
dulcis lierili. 

491. Calpurn. ecl. VIIII 65 scit 
rursus remeare domum. anth. L. ^ 
III 81, 111. 

492. vid. ad ecl. IIII 21. 

496. anth. L. I 170, 149. 

500. ibid. 14, 6. 

507 sq. Claudian. carm. LXXVIII. 
Paulin. vit. Mart. IIII 216 saxa su- 
des fustes stimulos, quod culque 
repertum Rimanti telum ira facit, , 
consumit in ictus. cf. Calpum. ecl. 
X 47. 

511. Val. Fl. III 488 tempus rata 
diva nocendi. ^ 

512. anth. L. III 81, 111. 

515 sq. Claudian. rapt. II 173 Si- 
culae tenuere cavernae . . . Audiit 
et siquem e. q. s. 
616. Stat. Theb. I 118 audiit et 
^ medius caeli Parnassus. 

518. cf. Ajjollon. Kh. lUI 136 518. Val. Fl. II 202 pariterque 
deificcTi. S* i^iyQOvto XsxtoiSeg, dfi- toris ^ezhorruit o^hiuis Mater et 
(pl ds naialv NriTtidxoig ,.,, x^tQfics astricto riguerunt ubere nati. anth. 
§uXov dozccloatGai. L. I 170, 107. 178, 344. — epit. 

Iliad. 565 parvumque ad pectora 
natum Astyanacta tenet. 

519. anth. L. III 81, 40. 

520. £nn. ann. 155 knsatis con- 
currunt undique telis. 

^ 526. (XI 601 sq.) cf. Hom. N 339 526. Ambros. epist. II 68, 4 vere 

iq>Qi^sv dh fiocxTi (pd^iaifi^QOzog iy- terra est ferrea telorum segetibus 

XBtTjaiv . ... oaas d' afLSQSsv Avyri inhorrens. 
t ;i;ailx€^i7. H 62. 

535. Sil. III 475 corpora multa 
virum. 

538. pervig. Ven. 83 balantum 
greges. 

541. 544. Ovid. metam. IIII 510 
sic victrix iussique potens. 

545. anth. L. I 178, 411. 

550. ibid. 285. 
. 555. ibid. 375. 

557.*ibid. 443. . 

559. ibid. 66. III 81, 100. 

561. ibid. I 178, 361 dixerat ad- 
tollens stridentes anguibus alas. 

562. ibid. 362. 

563. Wernsd. p. L. m. IIII 527, 
55 ddximus Italiae medio montes- 
que per altos. 

564. anth. L. I 170, 102. 172, 4. 
568. Aus. cent. nupt. 113. 

BIBBECK, VEBGIL. II J. 24 



370 



AENEIDOS LIBER YII. 



AVCTORES. 



586 sqq. vid. X 693. 



604. Hom. nolspLOV dccKQVosvtcc, 
noXvSanQVV "AQTia sim. 

609 sq. Lucr. II 449 ac duri ro- 
bora ferri. 



IJflTATOBES. 

573. anth. L. I 14, 17. 170, 18. 

577. Valer. Fl. I 696 medioque 
in crimine patrem Liquerit. 

580. Auson. Mos. 5 nemorosa per 
avia. 

588. Sil. V 397 pelagus latranti- 
bns ingerit undis. 

591. anth. L.,IH 81, 94 verum 
ubi nulla datur -dextra exsuperare 
potestas. 

^95. Nemes. Cyneg. 21 sacrilego 
rotantes sanguine thyrsos. 

598. Claudian. consul. Mall. 61 
postquara parta quies, et summum 
uacta cacuraen lam secura petit 
privatiim gloria portum. Paulin. 
carm. XII 31 inque tuo placidus sit 
nobis limine portus. anth. L. I 178, 
248 nam mihi parta quies. 

600. ^il. I 144 reilim Hasdrubali 
traduntur habenae. 



622. Enn. ann. 271 belli ferratos 
postes portasque refregit. 



625. Enn. ann. 192 balantum pe- 
cudes quatit. omnes arma requirunt. 

641 sqq. (X 163) Hom. B 484 
^ansts vvv fiot, fiovccei 'OXvfinia 
8(6yLat i%ovaai, — *Tyi>Big yaQ d^sai 
iats naQsats ts t^ts ts ndvra^ 
^HfisCg Ss %liog olov dnovofisv, ovdi 
Tt tdfisv — Ot tivsg, iqysfiovsg da- 
va&v %al liolQavoi Jiaav. 



613. cf. Corippus laud. lustini I 
90 sq. 

616. Stat. Theb. U 55 hac et tam 
fusca volucer deus obsitus umbra. 



636. Sil. Illl 15 renovantque nova 
fornace bipennes. 

624. Sil. IIII 18 pars arcu invi- 
gilaut, domitat pars verbere anhe- 
lum Cornipedem. 



641. Ovid. metam. XV 622 pan- 
dite nunc, Musae e. q. s. cf. Sil. 
III 222 sqq. 



649 so. ibid. 673 Nigsvg, og xa/l- 
Xiatog avriQ vno '^IXiov tjX&sv Tatv 
dXXmv z/ttvaoii' i»,st* dfivftova Ilri- 
Xsttava, 



642. Val. Fl. V 606 quae quem- 
que manus, quae signa sequantur. 
anth. L. I 170, 1. 

646. cf. Stat. Theb. IIII 651 
Phoebe, doce. nos rara manent ex- 
ordia famae. 



AEHEIDOS LIBER Vll. 



371 



ATCTORB8. 



IMITATORBS: 



651. (VIIII 771 sq.) cf, Hom. E 49 
atiiova ^QJig. 51 ia^lov ^TjQTitiJQa. 



660 rviIII 546). Hom. Z 24 ffxo- 
tusp Sb s fiivato (t^itriQ: 
661. Hom. n 176 yvvii 9iA ivvri' 



667. cf. Hom. K 263 i%toc9i dl 
livxol odovtig. 



682 al. Hom. B 496 ot 9' 'TQirjv 
ivi(iovto al. 



699 sqq. ibid. 460 ij xvHvoiv iov- 
Uxodi^QatVj 'Aaito iv ksi.fi&vi Kav- 
atQiov dii(pl fii^Qa .... afiaQayit 
9i ts Xsiiimv. Apollon. Rh. IIII 1298 
fi ^ ots TiaXd vdovtog in* otpQvat. 
TlaxtmXoio Kv%voi "Kivnaovaiv iov 
(liXog , dfiq>l dh XiifLotv ^ 'Eoai^sig 
§Qifistai> nota(ioi6 ti "KaXd (ad^Qa. 

703 sqq. Apoll. Rh. IIII 238 ov 
di xt (paifig Toaaov vri^trjv atoXov 
iliftivai, dXX' olmvatv*IXao6v aani' 
tov i^vog ini^QOftiiiv mXdyiaaiv. 



719. cf. Apollon. Rh. I 1201 ivti 
adliata XiiftiQCri oXooto dvaig niXn 
SlQianfog. 

722. Hom. B 784 t&v vn6 noaal 
(liya atova%listo yata. 



658. Sil. II 158 ceDtam angaes 
idem Leniaeaqae monstra g^erebat 
In cllpeo et sectis geminam ser- 
pentibus hydram. 



664. Sil. III 250 in pugnam ar- 
mata dolone. 

667 (XI 681). Nemes. Cyn. 171 
niveis armantur dentibus ora. 

674. cf. Stat. Theb. IIII 139 sqq. 

682 sq. Sil. XII 537 lunonis tecta 
Sabinae. 

683. cf. Rutil. Namat. I 103 pro- 
priis celebrantur roscida yenls. 

687 sq. Sil. VIII 495 spicula bina 
gerunt. 

689. Sil. III 235 at vestigia nuda. 

695. Petronius apud Wemsdorf. 
p. L. m. IIII 764, 61 gladios re- 
tractant. 

698. Sil. VIII 422 ibunt et laeti 
pars Sancum voce canebant. 



706. 710. Sil. VIII 414 ecce inter 
primos, Therapnaeo a sangaine 
Clausi, . . Nero . . Hunc Amitema 
cohors . . . comitantur. 

715. Nemesian. Cyn. 67 quae 
Rhenum Tigrtmque bibunt. 



730. Sil. III 363 aclyde vel tenui 
pugnax instare veruto. 

732. ibid. 278 versicolor coutra 
cetra et falcatus ab arte Ensis. 

741. ibid. 277 panda manus est 
armata cateia. 

749 (VIIII 61^). Manil. IIII 182 et 
pacare metu silvas et vivere rapto. 

24* 



I 

J 



372 



AENEIDOS LI6ER VII. 



AVCTOREB. 

757. Hom. E 53 dll' ov ot tors 
ys xQaiafi' 'jiQ-cspLig lo%ionQa Ovds 
snrlpoXiai, ^eiv xo wqCv ys x^xacTTO. 
cf. B 859 (VIIII 328 X 319). 

759 sq. yid. ad ecl. X 13. 



IMITAT0BE8. 



788. cf. Hom. ^v nQOiJLaxoiai, 



789 sq. Mosch. II 44 "sv ftsv ^tjv yqv- 
coto xsxvy^fLivri *Iva%lq Yoa, Eiasxi 
noQxig iovaa. 



793. Hom. J 274 afta d^ vscpog 
stnsxo nsicav. 

794. £nii. ann. 288 densantur 
canipis horrentia tela virorum. 



^ 808 sq. Hom. T 227 a%Qov in* 
av&SQinatv naQnov ^iov ovSl na- 
xinXaiv. 



762 sqq. Sil. IIII 368 quos mise- 
rat altis rEgeriae geuitos inmitis 
Aricia lucls . . . at non dabat ultra 
Clotho dura lacus aramque yidere 
Dianae. 

769. epit. Iliad. 351 Paeoniis cu- 
rat iuvenis Podalirius herbis. 

783. Sil. VIII 414 ,ecce inter pri- 
mos. 

784. anth. L. IH 81,. 9^ sed toto 
vertice supra. 

789 sqq. Stat. Theb. VI 273 pater 
.... Cernitur emissaeque indulgens 
Inachus urnae. lo post tergum, iam 
prona, dolorque parentis Spectat 
inocciduis stellatum visibus Argum. 
Lactant. inst. I 11 Inachi filiam, 
quae ut iram lunonis effugeret, ut 
erat iam saetis obsita, iam bos tra- 
nasse dicitur mare. 

791. anth. L. I 170, 87. cf. Ovid. 
metam. XIII 684. 



^8l2sq. Hom. (5 13 q M xov S' 
aQa ndvxsg Xaol inSQXOfisvov d'ri' 

SVVTO. 



801 sq. Sil. VIIl' 382 qua Saturae 
nebulosa palus restagnat et atro 
Liventes caeno per squalida turbi- 
dus arva Cogit aquas Ufens. 

8b3. cf. Sil. II 58 venerat Asbyte. 

805 sq. ibid. 70 non calathis mol- 
lita manus. 

808 sqq. (cf. ad Ge. III 194 sq.) 
Calpum. ecl. VI 57 tangeret ut fra- 
giles, sed non curvaret aristas. 
Claudian. III consul. Hon. 198 qui 
summa freti per caerula possint 
Ferre viam segetemque levi per- 
currere motu, nesciat ut spumas 
nec proterat ungula culmos. 

812 sq. Nemes. Cyn. 277 omnis 
euntem Nereidum mirata suo super 
aequore turba. Aus. cent. nnpt. 
38 sq. anth. L. I 172, 6. 



AENEIOOS LIBER VIII. 



373 



LIBER Vin. 



AYCTORES. 



IMITATOBBS. 



2. Lucr. II 619 raucisouoque mi- 
uantur comua cantu. 



19. vid. ad IIII 532. 



22 sqq. ApoUon. Rh. III 754 nvxva 
di ot ngadirj arrj^iiov ^vtoad^ev 
i&visv, HbHov ag xlg zb dofioig 
ivmdxistai aCykrj '^TSatog it<^vi- 
ovaa^ to ^^ viov T^hJiiBriti *Hi nov 
iv yavlm nixvtai.' tj o iv&a xal 
^vd^a 'SlnBiij atQO(pdXiyyt tivdaastai. 



diaaovaa. 



28. Hom. ^f 59 nrilBidrjg S' inl 
'&ti'l noXvq^iota^oto d^aXdaarjg Ksito 
%tX. 



47. Lucr. I 311 multis solis rc 
deuntibus annis. 



l. anth. L. II 192, 71 dat belli 
signum Laurenti Tumus ab arce. 

193, 37 ut 4>eUi signum Turnus. 

194, 43 ut belli slgnum ceciuit so- 
ciosque yocavit Turnus. ^ 



9 sq. 13. Ovid. metam. XIIII 457 
at Yenulus frustra profugi Diomedis 
ad urbem Yenerat. anth. L. II 192, 
72 mittitur et magni Venulus Dio- 
medis ad urbem, Qui petat auxilium 
et doceat, quae causa petendi. 

21. anth. L. I 170, 73. Sil. VII 
141 simul omnia versat Miscetque 
exacuens varia ad conamina men- 
tem. 

22 sqq. Sil. VII 143 sicut aquae 
splendor radiatus lampade solis Dis- 
sultat per tecta vaga sub imagine 
vibrans Luminis et tremula laque- 
aria verberat umbra. 



26 sq. (IIII 522) epit. Iliad. 110 
nox erat et toto fulgebant sidera 
caelo, Hufnanumque genus requies 
divumque tenebat. 

27. Aus. cent. nupt. 18. 



33. Claudian. in Prob. et Olybr. 
214. — anth. L. HI 81, 109 caput 
glauco velatus amictu. 

40 sq. Stat. Theb. V 425 post- 
quam tumor iraque cessit. 

42. Sil. VIII 179 ne falsa putes 
haec fingere somnum. 



60. anth. L. I 170, 10 irasque 
minasque. 

61 sqq. Sil. lUI 738 nobis per- 
solves meritos secums honores. 
Namque ego sum, celsis quem cin- 
ctum montibu^ ambit Tmolo missa 
manus, stagnis Trasumenus opacis. 

63. Aus. Mos. 459 teque inter 



i 



374 



AENEIDOS LIBER VIII. 



AYCTOBEB. 



66 sq. Hom. B 70 iSg o ye elitmv 
'iSli%Bx dnonxdiiivog, iiih H ylvxifg 
vnvog dv^xBV, 



72. Enn. ann. 55 t^ue paterTi- 
berine tno cnm flumine sancto. 

75. cf. Hom. X 239 og nolv %dl- 
Xictog noToiimv inlyaiav tri6iv. 



miTATORES. 

medioB hominnmque bonmque la- 
bores String^entem ripaa et pingnia 
culta secantem. 



00. Enn. ann. 260 popnii mmore 
secondo. Incertns ap. Cic. de d;v. 
J 16, 29 secnndo rnmore adyersaqne 
avL 

91. Enn. ann. 379 labitnr uncta 
carina. 



97. Hom. ^fiOff 9\ riiXiog fLiaov 
ovQuvov dfiq>i§e§i}*£iv. 



102 sq. cf. Hom. y 43 sq. evjeo 
vvv m ^sCve Iloesiddaivi avanti' 
Tov yocQ nal daitrjg rjvtiiaats dsvQO 
fioXovtsg, 

114. Hom. T^? nod^sv slg dvdQmv, 
no^i toi noXig ijd^ Toxijffg;' 



124. (558 sq.) Hom. |y t' aoa ol 
q>v %siq(, cf. y 35 %sqcCv t' rjand- 
iovto. 

131. Lucr. I 140 sed tua me vir- 
tus tamen et sperata voluptas Sua- 
vis amicitiae e. q. s. 



71. Nemes. Cyn. 95 nymphaeqaey 
nnde amnibus hnmor. 



76. anth. L. I 172, 147. 

78. SU. IIII 127 adsis o firmes- 
que tuae pater alitis omen. 

82. anth. L. I 146, 1. 

84 sq. Sil. XIII 136 mactat, diva 
tibi, tibi enim haec gratissima sacra. 

88. Appnlei. met. *I 61 lenis flu- 
vius inspeciem paludis ignavns ibat. 



91. Avien. descr. 253 hue mirante 
salo quondam sese intulit Argo. 

95. anth. L. I 170, 124 et longnm 
superant flexu. 



98 sq. Ovid. fast. V 93 hic, ubi 
nunc Roma est, orbis caput . . . et 
casa rara fuit. Sil. VI 630 qua fnl- 
gent nunc moenia Romae . . . tunc 
Arcadius . . . locabat Inter desertos 
fundata Palatia dumos Panpere sub 
popnlo. 



109 sq. Ans. cent. nupt. 28 sq. 
114. anth. L. I 147, 5. 

120 (II 371). ibid. II 192, 76 socia 
agmina iungit. 193, 39 Evandri so> 
cia agmina puaerens. 

124. Aus. cent. hupt. 56. 



131. 133. Stat. Theb. I 644 mea 
me pietas et conscia virtus Has 
egere vias. 

139. Sil. m 203 gelidis ^lmae 
Cyllenes editus antris. anth. L. I 
89, 62 fudit Thetis alma. 

143. Ennodius epigr. p. 54 ed. 



AENE1008 LIBER VIII. 



375 



AVCTORK8. 



150. Enn. aon. 33 accipe daque 
fidem, foedusque feri bene firmum. 



183. Hom. H 321 £ 437 vtotoiaiv 
. . difivtnieaei. 

184. Hom. avTUQ ifiBl jcociog xal 
iifixvog i£ igov lyro. 



242. £nn. ann. 420 tum cava sub 
montei late specus intus patebat. 

244 sq. Hom. T 64 oUia dh ^vri- 
xoiai nal dd^avdroiai, tpavBCri ^f^^Q- 
daXi' BVQmevtay rd ts atvyiovai 
^•Bol nsQ, 



IMITATOBES. 

»Schott. y. 23 his fretus non legatos 
nec verba precantum Callida fuca- 
tis artibus elicui. 

144 sq. Stat. Theb. I 651 me me, 
divum optime, solum Obiecisse ca- 
put fatis praestabit. 

145. anth.- L. I 178, 221. 226. 

150. ibid. 170, 89. 

152 sqq. Sil. XVI 190 tum laetos 
volvens oculos adversa per ora Sic 
Latium affatur iuvenem ac prior in- 
cipit ultro : . Quam te , Dardanida 
pulcherrinre, mente serena Accipio 
intueorque libens! quamque ora re- 
cordor Laetus Scipiadae! revocat 
tua forma parentem. Nam repeto 

' 154. ' anth. L. I 172, 56. 87. 
155. ibid. 40. 

180 sq. Aus. cent. nupt. 17. 15 sq. 
anth. L. I 171, 10. 
181. Aus. 1. 1. 23. 



,184. Aus. 1. 1. 22. 

187. cf. Stat. Theb. I 559 non 
inscia suasit Reiligib: magnis ex- 
ercita cladibus olim Plebs Argiva 
litant. 

189. ibid. 557 forsitan o iuvenes, 
quae sint ea sacra, quibusque Prae- 
cipuum tausis Phoebi obtestemur 
honorem, Rex ait, exquirunt animi. 
anth. L. I 172, 147. 

197. anth. L. I 170, 27. 

199. ibid. 172, 30 vasta se mole 
ferebat. 

203. ibid. 45, 2. 

217. ibid. 172, 29. 

223 (XII 733). Calpurn. ecl. XI 
14 rapidisque fugacior euris. 

233. Wemsd. p. L. m. III 417, 1 
praecisae silicis cautibus edite. 

240. anth. L. I 178, 343. 



246. Ovid. metam. V 358 inmis 
susqne dies trepidantes terreat um- 
bras. 

251. anth. L. VI 84, 61. 

253 sq. ibid. I 178, 366 sq. 



376 



AENEIDOS LIBEB VIII. 



AVCTORES. 



293. Cornificius in ^Glauco (ap. 
Macrob. Sat. VI 5): Gentauros fo- 
dere bimembres. 

299. Lucr. IIII 502 rationis egen- 
tem. 



314. Lucr. IIII 580 haec loca cor- 
nipedes satyros nymphasque tenere 
Finitimi fingunt, et faunos esse lo- 
cuntur. 

315. Hom. dito 9qv6s. 



366 sqq. Hom. | 48 oig slnaiv %Xi' 
cCrivS' Tjyiiaato diog vtpoQ^og, .... 
'EatOQsasv S* inl dsQiia lovQ^aSog 
dyQiov alyog. 

370-453. cf. Hom. 2 428 sqq. 



IMITATOKES. 

256. ibid. 45, 8. 

257. cf. epit. Iliad. 391 in medias 
acies, qua plurimus imminet hostis, 
Irruit. 

260. anth. L. I 45, 10. 147, 22. 

261. Paulin. vit. Mart. I 378 eli- 
sos oculos et siccas sanguine fauces. 

266 sq. Sil. V 441 villosa feris 
horrebant pectora saetis. 

271. anth. L. I 170, 161. 

278. ibid. 147. 

286. ibid. 178, 128 velati tem- 
pora ramis (XI 101). 

288 sq. Stat. silv. UI 1 , 47 par- 
vus adhuc similisque tui, cum prima 
novercae Monstra manu premeres. 
Sil. VI 235 gaudet Elisisse premens. 
Martial. XIIII 177 elidit geminos 
infans nec respicit angues (697). 
Senec. Herc. O. 1235 hisne ego la- 
certis colla Nemeaei mali Elisa 
pressi? 



295. anth. L. I 172, 8. 

299. Val. FU IHI 303 sentit enim 
Pollux rationis egentem. . Sulpicia 
sat. 15 rationis egenos. 

301. Val. Fl. IIII 327 salve, vera 
lovis, vera o lovis, undique proles, 
Ingeminant. 

309. Ovid. metam. IIII 39 utile 
opus manuum vario sermone leve- 
mus. Sedulius carm. Pasch. I 334 
interea dum rite. viam sermone le- 
vamus. 

314. inscr. ap. Gruter. 376, 2 v. 4 
fauni nymphaeque sonabant. 



322. anth. L. I 170, 17. 

334. ibid. 45, 3. 

352. Ovid. metam. III 611 quod 
numen in isto Corpore sit dubito, 
sed corpore numen in isto est. 



372. anth. L. I 172, 36. 
377. ibid. III 81, 1. 
386. ibid. I 178, 87 in me exiti- 
umque meorum. 

3o8 sq. Aus. cent. nupt. 85 sq. 



ABNEIDOS LIBER VIII. 



377 



AVCTOBBS. 



389B(iq. cf. Hom. !Sl 204 as d' 
tdsvj Sg inv iQ<og nvntvag tpQivctf 
ixfAqpexalv^fv, Otov ozs nQAzov nsQ 
ilitnyia^v q>iX6triti. 

393. ibid. 329 doXofpQOviovca, 

394. Lucr. I 34 aeterao deyictus 
vulnere amoris. 



413. Hom. M 435 Tva naiolv ast- 
mia iiiad^bv aQjjtai, 



425. Hesiod. theog. 140 BQOvtriv 
■ts ZtBQonriv ts xal "AQyrjv ofL^Qt- 
*li69vfi0v, 

426 sjtq. Apollon. Rh. I 731 Zrivl 
xsQovvov avanti novsvfievoi, og 
twsov fi9ri IlaihtpaCvmv ititvnto^ 



IMITAtORBS. 

complexu molli e. q, s. anth. L. I 
170, 90 luctantem amplexu molli 
fovet. 147, 23 illa repente. III 186, 7. 
389. anth. L. VI 84, 57. 



392. Aus. cent. nupt. 111. 



395. anth. L. I 178, 87. 269. 
400. ibid. 357 nunc si bella paras 
• 401. ibid. 359. 

403. ibid. 360. 

404. ibid. 147, 38. 

405 sq. cf. epit. Iliad. 336 post 
haeo amplexu per mutua corpora 
iuncto lucubuit membris Cygneidos, 
illa soluto Accepit gremio flammas 
Troiaeque suasque. 

407. Stat. Theb. I 23 noctis ab- 
actae 

411. 811. III 638 noctem operi 
iungunt. 

411 sqq. Val. Fl. H 137 castum- 
que cublle Servantem: manet illa 
viro, famulasque fatigat. 140 et 
longo mulcent insomnia ptnso. 
Ambr. Hex. V 24, 85 ut possit ali- 
mentum natis suis parvulis non de- 
esse. de viduis V 31 ut intemera- 
tum defuncti coniugis cubile custo- 
diat,, alere dulces liberos possit. 
anth. L. I 172, 125 castum servare 
cubile. 

413. anth. L. I 172, 42. 

414 (X 243 XII 90). epit. Iliad. 
105 interposito lis ignipQtente re- 
sedit. 867 illic ignipotens mundi 
caelaverat axem. 

419. cf. epit. niad. 862 excitat 
Aetnaeos calidis fomacibus ignes 
Mulciber, et validis fulvum domat 
ictibus aurum. 

420. cf. Aetna (W6msd. p. L. m. 
IIII 95) 31 clausis resonare caver- 
nis Festinantis opus. 

422. Gratius Cyn. 433 Vulcano 
condicta domus. 



378 



AENEIDOS LIBER VIII. 



AVCrOBES. 

fiiijg i* ixi isvBxo ftbvvov U^xivos 
%xL 



445 sq. cf. Uom. 2 474 ^ttlHOy 
d* iv nvQl pdXltv dxtiQia nacc^- 
xBQOv xe Kal fQveov xifiijvxa %al 
aQyvQOv. 

448. ibid. 481 nivxs d* uq* avxov 
fcav adnBos nxvxeg. 

449-453. cf. Ge. IJIl IH— 175. 



457 sq<][. Hom. fi 2 £qwx* uq' i^ 
evvijtpiv OSvaaijog tplXog vtog Et- 
fiaxa iaadfiBvog-^ srcpl di iitpog ofv 
Q^ix' (Dfio), Iloaal 8* vnb XmaQotaiv, 
idr^aaxo %aXd nidiXa. 

4dl sq. ibid. 11 ov% olog' Sfia xm 
ys 9vm xvvsg dQyol %novxo* 



516. Hom. A 734 f»,iya ^Qyov 
"AQTiog. 



IMITATORBS. 



432. anth. L. I 178, 363. 

433. ibid. 170, 87 currusque ro- 
iasque volucres. 

436. ibid. 178, 365. 

442. ibid. 88, 1 arte magistra. 

444. Wemsd. p. L. m. IIII 342, 
163 vix iusserat, omnes Incubuere 
manus. 



453. cf. Aetna (Wemsd. p. L. m. 
IIII 06) 38 super incudem uumerosa 
in verbera fortes. 

456. Oorippus laud. lustin. I 198 
omnia gallorum strepuerant culmina 
cantu. 



466. anth. L. II 102, ^7 Pallas 
fatis comes' ibat iniquis. 

467. Aus. cent. nupt. 82. 

468. ibid. 81. 

460. anth. L. I 170, 46. 

470 sq. Ovid. metam. XV 440 non 
tota ca4et te sospite Troia.* 

472. anth. L. I 172, 08. III 81, 5. 

483. ibid. I 170, 0. 168, 16. 

487. ibid. 170, 14. 

500 sq. Aus. cent. nupt. 8. 74. 
epit. Iliad. 354 et dolor in pugnam 
cunctos communis agebat. 

515. Sil. IIII 430 te duce primi- 
tias pugnae, te magna magistro 
Audeat et primum hoc vincat, ser- 
vasse parentem. Val. Fl. I 269 sub 
te puerilia tela magistro Venator 

516.-anth. L. I 147, 17. 

517 (XII 435). epit. Iliad, 574 
virtntes patrias primis imitetur ab 
annis. 

532. Sil. XVI 127 ne vero, ne 
nate, deum tam laeta pavesce Pro- 
digia. 



AENEIDOS LIBER VIII. 



379 



AVCTOBBS. 



535 sq. Hom. 2 191 cttvto yaf 
'Hipaiiftoio nag' oMfLSv Iptsa %aXa, 



560 sqq. Hom. A 670 bH^' ag 
'^Pmotfii, flri di (loi ^iinedog fifij, 
Mg onot' *HIbIoici %al iqiJiCv veCxoQ 
itvT^Tj ^'AfLtpl PorjXaoiri, ot' iym 
%tavov 'itvpLOVfja. 

571. Hom. E 642 xiJQaoe 9* ayvidg. 



580. Hom. £ 5 actig* onaQivip 
ivaXiy%iqv, og tB fidXicta AafLngov 
napi,€palvxiCi XiXovftivog *Sl%savoCo. 



596 (XI 875;. Enn. ana. 281 summo 
sonitn quatit ungala campnm. 



608 sq. Hom. T 3 JJ 9' ig vijag 
t%avB ^sov ndga dm(fa tpigovca. 



616. Hom. 27 617 Tevx^<^ fiaQfiai- 
Qovta, 



619. Hom. T IS tipneto 9' iv 
%elQeo0iv i%tav ^eov ayXad 9&Qa» 



IMITATOBBB. 



537 sq. Sil. II 455 heu quantum 
Ansonio sudabitis arma cruore! 
Quas, belli iudez, poenas mihi cu- 
ria pendes! 

541. anth'. L. I 172, 43. 

544 (IIII 57). ibid. 178, 113 ma- 
ctat de more bidentes. 

556. ibid. m 81, 16. Sil. I 13 
propiusque fuere periclo. 

560. Wemsd. p. L. m. UII 526, 
52 o mihi transactos revocet si pri- 
stina soles Laetificis aurora rotis. 



563. anth. L. I 178, 406. 

573. ibid. 92. 

574 sqq. Val. Fl. I 323 si fata 
reducupt Te mihi, si trepidis pla- 
cabile matribus aequor, Possum 
equidem lucemque pati longumque 
timorem. Sin aliud Fortuna parat, 
miserere parentum, Mors bona, dum 
metus est, nec adhuc dolor. 

575. Ciris 317 aut quae me fata 
reservant? 

580. anth. L. I 178, 92. — 170, 
129 sed spes incerta futuris. 

581. Aus/cent. nupt. 88. cf. anth. 
L. IIII 276, 1. 

589. Sil. VII 639 qualis ubi Oce- 
ani renovatus Lucifer unda Lauda- 
tur Veneri. Aus. cent. nupt. 52. 

591. Aus. 1. 1. 53. anth. L. VI 
84 2. 

594. anth. L. I 170, 123. 

596. ibid. 120. 

603 sq. Stat. Theb. VII 441 haud 
proeul inde iugum tutisque accom- 
moda castris Arva notant. 444 colle 
per excelsum patulo. 

608. anth. L. VI 84, 4. " 

611. ibid. I 172, 104. ' 

612 sq. ibid. 178, 411 sq. 



617. ibid. 147, 33 ille deae donis 
ac tanto laetus honore. 

618. Val. Fl. Vn 122 explerique 
nequit. Sil. II 404 per singula lae- 
tis Lustrat ovans oculis. 



380 



AENEIDOS LIBER VIII. 



AVCTORB8. 



671. Hom. 2 607 iv i' ixlQ^u 
noxaiioio [liya ad^ivog 'Slnsavoio, 



673 sq.^ HeBiod. seut. 20Q noXXoi 
ys (ilv Sfi fiiaov avtov dBltpiveg 
TTJ aal T§ i^vvsov ^;i;'9'vdorT€ff. 

670. Enn. aho'. 207 yolenUbus cum 
magnis dis. 



IMITATOBBS. 

635. Ovid. art. I 119 sic illae ti- 
muere viros sine more ruentes. Mi- 
nucius Felix XXV 3 Romulus-. . . 
nonnuUas de matrimonio muliercu- 
las sine more rapuit. Orosius II 4, 
92 sine more raptas Sabinas. 

636. anth. L. I 170, 23. 143. 

652. ibid. III 81, 51. 

653. ibid. VI 84, 7. 

659 sqq. Sil. IIII 154 colla viri 
fulvo radiabant lactea torque, Auro 
virgfatae vestes. Calpurn. ecl. Vllil 
80 lactea colla. 

660 sq. anth. L. VI 84, 37 sq. 
668. ibid. I 170, 7. 



672. Avien. descr. 124 cano spu- 
mant freta concita fluctu. 



702. Hom. 2 535 1v S Eoig^ Iv 
Ss Kvdoifiog o^CXkoVj iy S oXori 
KriQ, 



686. Ovid. metam. Vmi 136 vi- 
ctor ab Oechalia. 

691 sq. Stat. Theb. V 338 ab- 
ruptam credks radicibus ire Ortj- 
giam aut fractum pelago decurrere 
montem. Ambros. Hex. V 11, 32 am- 
bulare insulas putes, montes altis- 
simos summis ad caelum verticibus 
eminere. 

698. Propert. IH 11, 41 ausa lovi 
nostro latrantem opponere Anubin, 
Et Tiberim Nili cogere ferre minas, 
Romanamque tubam erepitanti pel- 
lere sistro (696); 

702. Petron. de mutat. reip. Rom. 
(Wemsd.. p. L. m. III 55) 253 mae- 
rens lacera Concordia palla. 271 
scisso Discordia crine Extulit ad 
superos Stygium eaput. • 

703. Lucan. Vll 568 sauguineum 
veluti quatiens Belloua flagellum. 
Sil. IIU 441 atro stimulat Bellona 
flagello. anth. L. I 170, 35. 

712. Aus. Mos. 418 caeruleos nuuc 
Rhene sinus >hyaloque virentem 
Pande peplum. 367 naviger undi- 
sona dudum me mole Saravus Tota 
veste vocat. 

717. anth. L. VI 84, 3. 

718. Ambros. epist. I 18, 31 om- 
nibus in templis arae. 

724. Sil. II 56 discinctos inter 
Libyas. 



AENEIOOB LIBER VIIII. 



381 



AYCTORSS. 



IMITATOBBS. 

726. anth. L. II 83 4 Ister pa- 
catis lenior ibat aquis. 

727. Aus. Mos. 437 cumque unus 
de fonte fluas, dicere bicornis. 

730. Sil. II 405 et gaudet origine 
regni. anth. L. I I&, 12. 



LIBER YinL 



AVCTORES. 



» '»1 



3. cf. Hom. d^Qacvv EnxoQa, 



^ 18. Hom. ^S 182^ %t -frfce, xig t' 
ag 0€ ^BiHv ifiol ayysXov rjiisv; 



9 n f 



54 sq. cf. Hom. M 251 xol 8 afi 
STCOvto 'Hxjj ^bot^boCti. 



59 sqq. cf. Hom. A 548 o5ff d' at- 
^mva l^ovxa pomv ano fiscaavloio 
*Eaosvavto %vvsg ts xal dviQsg 
dyQOimtai, Ot ti fttv ovx eidxfi 
pomv ia ntaQ ikic&ai ndvwxot 
iygi^aaovtsg' o dh HQSimv iQatiioiv 
'l^vBij dXX^ ov tt^nQvaasi, 

60. Hom. J; 131 og t sla^ vofisvog 
nal diiiisvog. 



mm 

72. cf. Hom. O 717 atpXaatov 
listd x^Q^^v ix^i^' 



IMITATOBBS. 

1. anth. L. I 170, 116. II 192, 81. 
149, 49. — 193, 41 atque ea diyersa 
dum parte, hic diya Cybebe e.q. s. 

13. ibid. I 89, 10 rumpe moras 
omnes fenrens in praelia virtus. 



19 sq. ibid. 178, 317 sq. 

31. Lucan. X 252 trahitur Gan- 
gesquePadusquePer tacitum mundi. 

35. Sil. I 306 mlnitantem vana 
Oaicum. 

37. anth. L. I 178, 446. 



5a ibid. 430. m 81, 93. Ovid. 
metam. II 205 rapiuntque pA avia 
currum. Nemes. Cyn. 97 duc age 
diva tuum frondosa per avia vatem. 



03. Val. Fl. III 589 frangit et ab- 
sentem vacuis sub dentibus hostem. 
Stat. Theb. II 132 sic excitus ira 
Ductor in absentem consumit proe- 
lia fratrem. 

66. anth. L. III 81, 13. cf. epit. 
Iliad. 25 ferus ossibus imis Haeret 
amor. 

68. Oros. V 16, 328 si quo pacto 
eos excuterent vallo atque in aequor 
eifunderent. 

72 sqq. cf. Ovid. metam. XIIII 
530 sqq. 



382 



AENEIDOS LIBER Vnil. 



ATCT0RB8> 



^ 104 sqq. (X 118 sqq.), Hom. A 528 

Kffovlatv , . , , HLiyav d' iliU^sv 
uXviinov, 



IMITATOBSS. 

73. SiL y 217 ut praesentia saevi 
Exstimulat ducis . . . Incimibiint. 
80. anth. L. I 178, 224. 
102 sq. ibid. VI 84, 40 sq. 



138. cf. Hom. I 340 ^ novvoi 
tpUiova' aloxovg jiSQonatv dv^Qm^ 
nmv UxQBtdai; 



142 sq. cf. ibid. 349 %al dri tsixog 
idsiiis %al ijlaas rdipQOv in avz&, 

157. cf. Hom. B 381 vvv d' Ip- 
TsaQ-' inl dsinvov, tva ^vvdyatiisv 
^Qtia,^ 



107 sq. ibid. I 172, 114. 48 sq. 

108. ibid. 115 debita complerat. 

120. ibid. III 81, 47. 

125. Wemsd. p. L. m. VI 496, 1 
rauca sonaus ego sum media voca- 
lis in unda. 

127. anth. L. I 147, 54. 

129. ibid. 45, 11. 

131. ibid. 178, 94. 165. 

135. icid. 457. — Sil. H 561 sat 
Fidei proavisque datum! Yal. FI. 
III 688 sat lacrimis comitiqne da- 
tum. 



165. Enn. aun. 502 vertunt cra- 
teras ahenos. 



177. Hom. B 8,37 ^TQTaxiSrig, 



184 sq. cf. Hom. d 712 rj xCg fiiv 



140. Sil. XVn 437 sed fugisse 
satis fuerit. 



156. anth. L. 1 178, 270. 

157. ibid. 184 sq. 



159 sq. epit. Iliad. 684 at Phrjges 
obsidunt inclusos aggere Graios £x- 
cubiisque premunt muros flammis- 
que coronant. 

162. Sil. Xm 192 ^electa manus 
centeni cuique ferebant Excubias. 

164. Aus. cent. nupt. 30. 



166 sq. Stat. Theb. II 74 insom- 
nem ludo certatim educere noctem. 
Wemsd. p. L. m. VI 404, 3 traducit 
philomela insomnem carmine no- 
ctem. 

174 sq. Alnbros. Hex. V 15, 52 
quam aegre unusquisque in castris 
periculum sortitus excubat . . . ad~ 
monentur ut exerceant- custodiae 
vices. 

181. Aus. cent. nupt. 47. anth. L«. 
1 170, 41. 

182. anth. L. I 146, 10. 



AEMEIDOS LIBBR TIIII. 



383 



AYCTOREB. 



^Bog mooQSVy rjs nal avtov OvpLog 



224 sq.^ (IIIl 528) Hom. K 1 alXoi, 
lihv nqLQCc, v7ivo\v UQiOT^sg Uavccxai- 
&v Evdov navvv%iOi. 

227. Lucilius (I 1 Gerl.): consi-« 
limn sammis hominum de rebus ha- 
bebant. cf. Sery. ad X 104. 



IlflTATORBfl. 



186. Val. Fl. U 184 magnum ali- 
quid spirabit amor? anth. L. I 178, 
179. 

191. anth. L. I 178, 392. 

192. Aus. cent. nupt. 30. 

193 (cf. I 309). Sif. I 684 mitti- 
que yiros, qui exacta reportent. 

196 (241). antK L. U 193, 38 tum 
moenia Pallantea' Aeneas adit. 

199. Sil. III 109 mene . . . Abnuis 
inceptis comitem? 

201. anth. L. I 89, 61 non ita me 
genitor, praeclarus nomine Peleus. 

205 sq. ibid. 172, 110 sq. 

206. Sil. IIII 756 optatum bene 
credit emi quocumque perido Bel- 
landi tempus. * 

209. anth. L. I 178, 6 qtiicumque 
oculis haec adspicis aequis. 31 ocn- 
lis haec adspicis aequis? 

211. Oyid. metam. XIUI 162 qui 
te casusye deusye Seryat Achaeme- 
nide? Val. FL UI 574 qui tales 
impune moras casusye laborye At- 
tulerit. 

212. Sil. III 94 te longa stare 
senecta Aeyumque extendisse yelim : 
tua iustior aetas. Val. Fl. V 26 Ti- 
phjn Ante alios superesse yolunt. 

216. Stat. Theb. UI 373 nec yobis 
tanti sim causa tumultus. ^ 

217. Lucan. Y III 648 matrum quae 
Bola per undas Et per castra comes. 

219. Aus. cent nupt. 99. anth. L. 
I 172, 80. 178, 73. 

220. anth. L. I 178, 76. 



243. ibid. 170, 58 nec nos yia 
fallit euntes. 

247. Sil. XVI 655 dis grates lau- 
demque fero, sub numine quorum 
Gens Troiana sumus. 

248 sqq. cf. Sil. X 279 nec yero 
spes angustae, cum talia restent 
Pectora Romuleo regno. 

249. anth. L. 1 172, 154 aeternam 
moriens famam tam certa tulistL 

250 sq. ibid. 138 humeros dextram- 
que tenebat Amborum et yultum. 

252 (296). VaL FL II 242 sed tibi 



384 



AENBIDOS LIBER VIIII. 



AVCT0BB8. 



265. Hom. I 122 ?7rr' anvQOvg 
zQ^noSagj 8i%u 81 XQvaoto xdXuvza. 



276 sq. ibid. 135 d di %Bv avts 
"Aszv fiiya IlQidtioio ^sol daxDC 
dXand^ai xrX. 



303 sqq. cf. Hom. K 255 TvSstSn 
fihv da-KS (isv6nz6Xsttog@Qaavfiiid7ig 
^dayavov a(i,<prj'KSg %zX. 260 sq. 

305. Hom. %• ^A%oXs6v 81 vso- 
nQtazov iXi(pavzog 'Ayi^qnSsSCvrizai. 

^308 s^. Hom. K 2TZ zm d" insl 
ovv onXoiOiv ivi Ssvvoiclv idvzriv, 
Bdv q' liv&i, Xmizriv dl nazavzo&i 
ndvzag aQCazovg. ' ^ 



IMITATOBBS. 

nunc quae digna tuis ingentibus 
ausis Dona feram? 

259. Sil. III 566 Assaracique la- 
rem et Vestae secreta feramus. 



266. cf. Avien. descr. 618 dant M 
quoque maxima templa. 



269. 271. Sil. im 268 videsne, 
Quantus erat Crixus? iam nunc tibi 
praemia pono. 

275. Calpurn. ecl. Iin 18 quem 
vicina meis natalibus admovet aetas. 

277. Sil. I 76 et se participem 
casus sociarat in omnes. 

281. anth. L. I 170, 57. 

281 sq. cf. Symmachus epist. I 22 
convenit dictum cum fide moruni 
tuorum, nec unquam te dissimilem 
scriptis talibus dies arguit. modo 
fortuna munifica prosperorum se- 
cundet optata. 

287. anth. L. VI 84, 43 namque 
ego i\unc ignara huius, quodcumque 
pericli est. 

290. Aus. cent. nupt. 91 hanc tu 
oro solare inopem. anth. L. 1 178, 80. 

291. anth. L. I 172, 129. 178, 99. 
294 (X 824). Sil. I 185 patriae 

virtutis imago. 



312 sq. Catull. LXIIII 142 quae 
ci|ncta aerii discerpunt irrita venti. 

316. cf.^Hom. X471 ot 8' svdov 
^afidza) d8ri%6zsg\ ivzsa 8i afpiv 
KaXd nuQ* ayzoiciv x^^ovl %i%Xizo 
sv nazd %6a(iov TQiazoi%C' naQa 
8i a(pi i%dazcii SC^vysg tnitoi. 476 
zov 8' 'Odvasvg nQondQOid^s I8mv 
JiofiijSsX Sst^sv %zX. 



311. epitaph. Probi apud Gruter. 
p. MCLXXVI (Burmann. ad anth. 
L. vol. II p. 181) ante annos ani- 
mumque gerens aetatis avitae. 

312. anth. L. I 172. 136. 



319. ibid. VI 84, 53. 

320. I 178, 392. III 81, 3. 



AENEIDOS LIBER VIIII. 



385 



AVCTORBS. 



328. Hom.fi 859 all' ovn olmvoici 
iffWfffato niJQa fiilaivav. 

339. cf.^Hoin. K 485 mg Sllimv 
fiijloiaiv da7j(tdvroiaiv inBld^dv, 



355. cf. Hom. K 509 voatov drj 
.p,vriaai %tX. 



361 sqa. ibid. 266 fqv (d nov* i^ 
'ElBmvog^AavvtOQog 'OgfifSvidao '££- 
iXst* AvtoXvnog . . . i%dvdHav o 
Sq' l^a>x£ Kvd^Q^tp 'AfKpiddfiavti' 
'Aiiq>iddfiag dljdoltp dcane ^stvriiov 
stvaij AvtaQ o MriQiovrj ntl. 



IHITATOEBS. 

325 sq. Ovid. metam. XIII 638 
positique tapetibus altis. Stat. Theb. 
II 91 fuderat Assyriis exstructa ta- 
petibus alto Membra- toro. 76 an- 
nelum Proflabant sub luce deum. 

326. Maximian. eleg. IHI 41 toto 
me pectore somnum Prospicit ef- 
flantem. 



336. anth. L. 1 14, 5. VI 84, 30. 



340 sq. Val. Fl. II 230 mactatque 
trahitque Femineum genus. Sil. II 
684 mandit hianti Ore fremens im- 
belle pecus. Sedulius carm. Pasch. 
II 113 manditque trahitque MoUe 
pecus. 

343. anth.^L. II 192, 96 cadit et 
sine nomine vulgus. 

345. Val. Fl. II 223 quosdam in- 
somnes et cuncta tuentes. 

347. anth. L. I 168, 15. 

349 sq. Val. Fl. IH 107 purpu- 
ream singultibus exspuit auram. 
epit. Iliad. 365 purpuream vomit ille 
animam cum sanguine miztam, Ora 
rigat moriens. anth. L. IIII 61, 8 
nunc animam quoque tu purpuream 
vomeres. 

355. anth. L. 1 172, 54. 

356. ibid. 170, 50. 178, 405. 

359. Auson. Cupid. cruc. 49 aura- 
tis fulgentia cingula buUis. Pruden- 
tius psychom. 476 fulgentia bullis 
Cingula. 



372. ibid. 339 ^ij f dv odov fLB- 

RIBBBCK, VBROIL. III. 



371. Sil. XVII 606 iamque pro- 
pinquabant hostes tumuloque subi- 
bant. 

371 sqq. StatTheb. II 529 ille pro- 
pinquabat silvis et ab aggere celso 
Scuta virum galeasque videt ruti- 
lare e. q. s. X 391 nescio quid visu 
dubium incertumque moveri, Cor- 
poraque ire videt: subitus mox 
fraude reperta Fxclamat: cohibete 
gradum quicumque ; sed hostes Esse 
patet: miseri pergunt anteire e. q. s. 



25 



386 



AENEIDOS LIBER Tlin. 



AVCTORKB. 



Iiamg' xqv S\ rpQaaato nQOCiovta 
JioyspTJg *Odv6Bvs %rX. 



378. Hom. JT 358 yv6 $' avdqag 
driCovgy lai^tjfrjQa dh yovvax* ivtofia 
^Bvyiiisvai, 



406. cf. Hom. d 763 st noxi xoi 
nolviiritis ivl fisy^QOiaiv 'OSvaasvg 
^H fioog 7| oiog naxa nlova firjQi' 
i%riBv, 

414. Lucret. II 354 sangninis ez- 
pirans calidum de pectore flumen. 

416. Pacuv. Med. 2^4 divorsi cir- 
.cumspiciont. 



418. cf.^Hom. J 501 ^alB SovqI 
KoQOriv fj d' itiQOio dia HQOtdtpoio 
niQrjasv Alxiiri %al%BCri, 



422. Enn. ann. 101 nam mi calido 
das sanguine poenas. 



IHITAT0SS8. 



373. epit. Hiad. 702 smblastri no- 
ctis in umbra. 

375. Val. Fl. UI 259 conclamat 
ab agmine Tiphys. Stat Theb. UII 
802 conclamat ab agmine primo. 

376. StatTheb. II 535 ac prior: 
nnde yiri? quidve occnltatis in ar- 
mis? 



385. Sil. XYU 580 fallens regione 
viarum. Val. Fl. II 43 ignota oa- 
ptus regione viHrum. 

3^2 sq. Paulin. vit. Mart. I 250 
rursum et vestigia retro Observata 
legit. 
. 394. anth. L. I 170, 128. 

396. Val. Fl. IIII 324 at manus 
omnis. 

398. Ans. cent. nupt. 103. — anth. 
L. I 45, 9 conantem et plurima 
fmstra. 

403. anth. L. I 172, 18. 

404. ibid. 178, 351. 5. 28. 

405. ibid. 32. 



414. epit. Iliad. 411 fnndentem 
calidum de pectore flnmen. 



417. Ovid. metam. U 311 dextra 
libratnm fulmen ab aure. 



4-208q. Val. Fl. 1-700 saevit atrox 
Pelias . . . nec qua se ardens ef- 
fundere possit. 

422 sq. Sil. II 240 tn sofve inter- 
ea nobis . . . Supplicinm. 

427. Sil. IIII 800 me me, quae 
genui, vestris absumite votis. (494.) 
Stat. Theb. I 651 me me, divum 
optime, solum Obiecisse caput fatis 
praestabit. anth. L. I 170, 155 me 
— adsnm qui feci — . 178, 435. 

432. Stat. Theb. II 9 transabiit 
costas cognatis ictibus ensis. cf. V 
127 transadigam ferro. 

433 sq. Sil. IIII 204 per candida 
membra It fumans cruor. 



ABNEI0O8 LIBBR VIIII. 387 

AVCT0BB8. IlflTATOBBS. 

434. anth. L. YI 84, 66. 
435. Catiill. XI 22 qui UUoa culpa 
cecidit yelut prati Ultiini flos, prae- 
tereonte postquam Tactus aratro 

Aflt. 

436 sq. Bom G d06 jiknf^v d* mg 436. Petronius c. 132 'lassove 
ixiomas ndgij fidlsvy i} «' ivl ni^fca} papavera oollo.' 
KuQn& §ifi9o(tiv7i voxlf^al ts tla- 

438. Sil. y 607 tum praeceps ruit 
in medios solumque fatigat Flami- 
nium incessens. 

442. anth. L. III 81, 75. 

444 sq. cf. Sil. XVII 471 extendit 
labens palmas, HeriUmque iacen- 
tem Amplexus iuncta leniyit morte 
dolorem. 

446 sq. cf. Sil. IIH 308 felices 
leti! . . . Aetemumque decus cele- 
brahitur aevo ... Si modo ferre 
diem . . . Carmina nostra valent. 
Aus. cent. nupt. 77 fortunati amho, 
si quid pia numina possunt. (III 382.) 
Ambros. de obitu Valent. 78 beati 
ambo, si quid meae orationes va- 
lebunt; nulla dies yos silentio prae- 
teribit. anth. L. I 172, 119. 178, 
24. — im 209, 25 (Muratori 1737, 1. 
Maffei m. Ver. 174) fortunati ambo, 
si qua est ea gloria mortis. 
452.^ Hom. K 523 Tq6<ov 91 452 sq. Val. Fl. III 280 in mediis 
mlayyii ts xal £ansxos cSqto %v- exsangui rege reperto. 

dotfikos, 

460. yid. ad Ge. I 447. 

461. Ambros. Hex. IIII 3, 11 sole 
terris infuso. anth. L. I 170, 101. 
462 sq. Hom. A 15 'AtQstd^s^ d' 462 sq. epit. Iliad. 118 cogat in 
ifiorfaiv idl tcwvva&ai £vay$v'AQ- arma yiros. 
yHovs' iv 8 avtos iSvOBto v<oqo- ^ 

na xalnov. 

472. Nemes. Cyn. 22 nota nimis. 
476. Hom. X^tijsd' iXsUx&ri 476. Val. Fl. I 618 excussi ma- 
yvia^ tayi^al di ot fnnBaB uBQ%is. nibus remi. 

478 sqq. Stat. Theb. XI 317 scissa 
comas vultuque et pectore nuda 
cruento, Non sexud decorisve memor. 
480. yid. ad Ge. IIII 515. 
^48lsqxi. cf. Eurip. Tro. 1180sqq. 481. Stat. Theb. XII 322 hunc 
fo nolXa nopLnovs inPalov ^llov ego te coniux .... Aspicio? 
atofia %tl. 

482. anth. L. I 178, 36. 

483. ibid. 20. 
484. cf. Hom. Sl 744 ovdi t£ y^oi 

slnBs nv%ivbv inos. 

485 sq. Hom, A 4 ilfOQia tsvx^ 
%vvBaaiv Oltavoiai tB naai, 

486 sqq. cf. £nn. Crcsph. 126 ne- 486 sqq. Ambros. de lacob II 12, 



25 



* 



388 



AENEID08 LIBER VIIII. 



AVCTOBES. 

que terram inicere neque cruenta 
convestire corpora Mihi licuit, nec 
miserae lavere lacrimae salsum 
sanguinem. 



503. Enn. ann. 452 at tuba ter- 
ribli sonitn taratantara dixit. 



528. Enn. ann. 178 quis potis in- 
gentis oras evolvere belli? 
532. vid. ad XII 552. 



551 sqq. cf. Hom. M 41 ws d* 



ox av 



qq. ct. ±lom. iu 41 cos d 
sv T£ Hvvsaai mxl oLvdqdci 
&7jQSVT'Qinv KccTCQiog rjl Xi<ov atQi- 
(fBtai G^ivBt pisfisaivtov 0't 9i 
te nvQyrjSov atpiag avtovg tXQtv- 
vavtsg 'Avtlov tatavtai nal d%ovti- 
iovai ^aiiBiag Al%yi,dg i% %BiQmv 
%tX, 



570. Hom. O 420 nvQ ig v^a 
vpBQOvta, 



IMITATOBES. 

53 non flevit mater, non lamentata 
est, nonoculos cuiusquam pressit 
aut ora mofientis clausit, non lavit 
vnlnera. non superiacienda velami- 
na, non prosequendas exequias e. q. s. 

490. anth. L. I 178, 434. 

491. ibid. 170, 86. 

492. ibid. 178, 205. 
493 sq. ibid. 435 sq. 

503 sq. ibid. VI 84, 20 sq. 

505 (II 441). epit. Iliad. 770 sub- 
eunt acta testudine Troes. 

525. Sil. III 221 prodite, Calliope, 
famae. anth. L. III 81, 49. 



543 sq. anth. L. I 178, 231 sq. 

548. ibid. 433. 

551 sqq. Sil. X 2 ceu fera, quae 
telis circumcingentibus ultro Assilit 
in ferrum .... seseque peridis lu- 
gerit. anth. L. I 178, 287. 



560 sq. anth. L. I 170, 142 sq. 
178, 451 sq. 



572 (X 754). Sil. V 401 iaculo 
tacitas fallente per auras. 

582. Aus. cent. nupt. 48 pictns 
acu chlamydem auratam. anth. L. 
I 170, 42. 

583. anth. L. I 146, 4. 170, 68. 
III 81, 90. 

587. Sil. I 315 terque levi ducta 
circum caput altus habena. 

595. Ciris 246 digna atque in- 
digna laborum. 

599. Sil. I 43 bis numina capta. 

600. anth. L. I 170, 141. 

601 sq. Sil. I 443 quaenam te 
Poene patemae Huc adigunt furiae? 
non haec Sidonia tecta e. q. s^. 

602. Stat. Theb. XII 761 non cnm 
peltiferis, ait, haec tibi pugna pn- 
ellis . . . hic cruda virorum Proelia. 
anth. L. I 170, 4. 

603 sq. Avien. descr. 918 durum 
ab stirpe genus, placidae mens ne- 
scia vitae. Val. Fl. VI 336 saevo 
duravimus amne Progeniem natos- 
qne rndes. 



AENEIOOii LIBEK VIUI. 



389 



AVCTORES. 



617. Hom. B235 H 96 'AxotMBq, 
ovx£r Axttioi. 



622 sq. Attius Philoct. 545 teu- 
dens nervo equino concita Tela. 

627. Hom. y 382 aol d' av iym 
Qi^io Povv .... XQ"^^^^ niQixaiv 
negixBvag, 

630 sq. Hom. O 377 jLtaya, *« 
%xvns firjxifza Zevg 'AQamv d£(ov 
NTilriiddao ySQOvtog. 

631. £nn. ann. 517 tum tonnit 
laevum bene tempestate serena. 
Hom. J 125 Uyis §i6g. 

632. cf. Hom. A 49 Seivri ds 
nlayyij yivsx' aQyvQioio ^ioio. 



tt 9 



^ 660. Hom^. A 46 inXaylav d' Sq 
oietol in' £ficDv xo^opbivoLO. 

667. Hom. M 160 xoQvf^sg S' 
dfitp' avov dvtsvv BaXXoftsvaL fiv- 
Xd%saai xal danCdsg 6fuq>aX6saaai, 

672 sqq. Macrobius Sat. VI 2, 
32 'item de Pandaro et Bitia ape- 
rientibus portas locus acceptus est 
ex libro XV Ennii, qui induxit Hi- 
stros duos in obsidione ernpisse 
porta et stragem de obsidente hoste 
fecisse.' cf. Hom. M^127 sqq. 



679 sqq. Hom. M 132 sataaav, 
a>g ozs fs OQVsg ovQsaLV vipLi^aQrivoL. 



IlflTATORES. 

608. Sil. Vin 371 rastrisque do- 
mant Aequicula rura. Val. Fl. II 
122 motis quatit oppida ling^is. 
Petron. apnd Wernsd. p. L. m. IIII 
284, 5 oppida bello Qui quatit. 

615. anth. L. I 178, 185. 



618. Aus. cent. nupt. 27. anth. 
L. I 178, 419. VI 84, 19. 

619. Val. Fl. III 231 barbara 
buxus Si vocet. 



626. anth. L. I 172, 149. 

627. ibid. 14, 9. 



638. anth. L. I 172, 50. 97. 

641. Stat. silv. I 4, 48 sic itur in 
alta Pectora. 

642. Seneca ad Marciam de con- 
sol. 15 qui dis geniti deosque geni- 
turi dicantur. Sil. III 625 o nate 
deum divosque dature. 

644. Stat. Achlll. 151 nunc illum 
non Ossa capit, non Pelion ingens. 

645. anth. L. I 172, ^3. 

656 sq. ibid. 67 sic fatus Apollo 
Mortales visus medio sermone reli- 
quit. 



667. Sil. VIIII 322 galea horrida 
flictu AdVersae ardescit galeae. Val. 
FI. IIII 455 surgitque miserrima* 
pugna. 



675. Sil. II 152 et fera miscebat 
reserata proelia porta. 

685. antb. L. I 146, 15. 



390 



AENEIDOS LIBER ^IIII. 



AVCTOBES. 



705. Enn. ann. 534 quae valido 
yenit contorta phalarica missu. 



^716. Hom. 5 783 sh 'jQifiOLSy 
o^i^(paal Tvqxoiog sfifisvai svvdg. 
719. Hom. J 440 Jsifiog t' ^dh 
^ofiog. 



732. cf. Hom. J 420 Ssivov dh 



746.^ cf.^Hom. © 311 alV S y« 
«orl t69* SftccQts' naQsatprjXsv yuQ 
'AnoXlav. T 438 xal rd y* "A%^tivti 
TlvoiT^ *A%iXl7iog ndXiv 'itQccns xv- 
9ctXifioio, 



767. Hom. E 678 '^lxav^poV -e-' 
"AXiov ts Noijiiovd ts TlQvtaviv ts. 



771. cf. Hom. ^ 497 dnriQaisv 
dh xaftais AvtTj avv nriXri%i xapij. 
T 482 triX' avtri n^^iXrjnt %dQr} pdXs, 
^782. Hom.^ O 736 ^i titstxog 
aQStov, %' dvdQaai Xoiyov dfivvai ; 

788. cf. Hom. E 497 al. oV 9' 
iXslix^<fciv xal' ivavtCoi iatav 
'Axat&v. 



IMITATOttSB. 

694. ibid.* III 81, 103. 

699 sq. epit. Iliad. 513 pectus in 
aurigae, stomachoque infigitur alto. 

703. epit. Iliad. 811 animoque 
fremebant. 



709 sq. Stat. Theb. VI 527 dat 
gemitum tellus. Sil. IIII 295 pro- 
cumbit lata porrectus in arva ruina, 
£t percussa gemit tellus ingentibns 
armis. Haud aliter structo Tyrrhena 
ad litora saxo Pugnatura fretis sab- 
ter caecisque procellis Pila immane 
sonans impingitur ardua ponto e. q. s. 

716. Sil. VIII 542 ardentem sor- 
tita Typhoea Inarime. 

719. cf. Petron. apud Wemed. 
p. L. m. IIII 753, 3 Calchantis atro 
dubia pendebat metu. 

725. Stat. Theb. X 509 humeris 
obnixus Acron. anth. L. III 81, 96. 



739. anth. L. I 178, 94. 

740. cf. epit. Iliad. 144 miti 8e- 
davit pectore turbam. 

741. anth. L. III 81, 71. VI 84, 47. 

743 sq. Aus. cent. nupt. 116 sq. 

744 sq. Val. Fl. III 193 torserat 
hic totis conixns viribus hastam. 
196 raptumque per auras Vulnus. 



753. epit. Iliad. /481 hic iacet 
exanimis fuso super arma cerebro. 

755. Sil. IIII 239 et diyisum liu- 
meris iacuit caput. 

758. anth. L. I 178, 89 rumpere 
fata manu. 

767 = Ovid. metam. XIH 258. 

770 sq. Sil. XIII 246 deiectam 
prbtinus ense Ante pedes domini 
iaeuit caput. 



787. anth. L. I 170, 50. 



AENEIDOS LIB£R X. 



391 



AVCTORES. 

792 sqq. Hom.^^ 548 me 9\ aC- 
^•mva Xiovxtt pomv ano (^eaaavloio 
iooBVttVTO mvvsg %tl. 

794. Liicr. V 33 asper, acerba 
tuenS| iomani corpore serpens. 

803. ^cf. Hom. 9 397 Zevg d\ 
navriQ "iSrj&ev insl tde, %maat* ag' 
alvmg, Iqiv 9* atQvve XQvaonteQOv 
dyyeXiovaav. 

SOe^sqq. Hom. JI 102 ACag d' 
ov%it' Bfitiive' Bidieto yuQ fieli- 
eaatv. 104 Seivnv Sh neQl xQOtd- 
(poiai (paetv^ Ilrilrj^ Paklofiivrj na- 
vaf^v ^%e. 109 %d8 di ot tdQotg 
Havto^ev i% fteXiav nolvg iQQeev, 
ovdi n-g elxtv 'Aftnvevaai. 



IMITATOBES. 



794. ibid. 172, 30. Wernsd. p. L. 
m. IIII 593, 4 stabat acerba tuens 
defixo lumine terrae (cf. Xll 398). 



808 sqq. Sll. I 522 hinc saxis ga- 
lea, hinc clipeus sonat aereus ha- 
Btis. 524 decisae vertice cristae, 
Direptumque decus natantum in 
caede iubarum. lamque agitur lar- 
gus per membra flueotia^udor. 

812 sq. Val. Fl. III 577 cum pi- 
ceo sudore rig^r. 

813. antb. L. I 170, 131. 

817. ibid. 14, 22. 



LIBER X. 



AVCTOBBS» 



2. Hom. G 2 Zevg dh ^eav dyo- 
Q-^v nofqaato teQni%iQavvog. Enn. 
ann. 179 divum pater atque homi- 
num rex. 

3 sq. Hom. ovQavov dateQoevta, 
52 elaoQomv TQoiav te noXiv %al 
v^ag 'Jxaiav. 

5. Hom. & 4 avtog Si arp' dyo- 
Q8ve. 

6. Enn. ann. 264 quianam dictis 
nostris sententia flexa est? 



16. Hom. xpv^^^ A(pQod£t7j. 



IMITA^fOBBS. • 

1 sq. antb. L. II 193, 45 panditnr 
interea caelum coetusque deorum. 
194, 55 panditur interea caelum se- 
desque tonantis. 



6. anth. L. I 147, 5. 

14. ibid. III 81, 19. 
16. Aus. cent. nupt. 43. 
19. anth. L. I 178, 214. 

28. Sil. VII 484 Aetolae rursus 
Teucris pugnabitis umbrae. 

29. anth. L. I 178, 159, 



392 



AENEIDOS LIBER X. 



AVCTOBfiS. 



100. Hom. £ 4 Zbvs vtfjipQS^iSTfjSy 
ov TB TLQutos iotl ftsyLatov. 



104. Servins: *totu8 hic locus de 
primo Lucilii translatns est libro, 
ubi inducuntur dii habere concilium 
et agere primo de interitu Lupi cu- 
iusdam iudicis in re publica: postea 
sententias dicere.* 



120. Hom. M 37 'Agystoi dh . . , 
Nfjvalv ini ylufpvgyaiv isXfiivoi 
la%av6tovto, 

128. cf. Hom. i 481 ifxfi d* anoq- 
QTiioL^ 'iiOQvtpriv OQSOs fisytxXoio, 



IlflTATORBS. 

35. ibid. 172, 111. 

42. ibid. 178, ^23. 170, 145. 

43. ibid. 170, 93. 

44. ibid. 178, 240 si nulla est re- 
gio, miseris qnam det tua coniunx. 

50 (615). ibid. 89, 69 subducar 
pugnae? 

61. ibid. 178, 13. Mazimian. ele^. 
IIII 1 restat adhuc alios turpesque 
revolvere casus. 

63. ibid. 172, 93 sq. 

69. ibid. 178, 264 aut vitam com- 
mittere ventis Hortati sumus, aut 
e. q. s. 

72. ibid. 262. 265. 

79. Val. FL VII 48 cur age uon 
templis sacrata avellere dona Omni- 
bus atque ipsas gremiis abducere 
natas Praedo libet? Ambros. epist. 
I velut pactam e gremio matris non 
abduci, sed prodire. 

80. anth. L. I 178, 62. 

93. ibid. 264. 

94. Ambros. de Tobia 5 sera haec 
consideratio. tunc decuit metuisse 
tuis, cum acciperes aliena. 

95. anth. L. I 178, 269. 

96. ibid. 147, 14. 

100. ibid. 179, 25 rerum cui summa 
potestas. 

102. ibid. 339 et tremefacta solo 
tellus, micat ignibus aether. 



111 sq. Aus. cent. nupt. 10 sq. 

113. Lucan. I 33 quodsi non 
aliam venturo fata Neroni Invenere 
viam. Stat. silv. V 1, 145 invenere 
viam liventia fata. 

117. Aus. cent. nupt. 67. 

118. antb. L. II 192, 92. 



127. cf. epit. Iliad. 367 conatus 
corpore toto. 



129. Claudian. in Eufin. I 373 
n&c forti genitore minor nec fratre 
comsco. 

132. Aus. cent. nupt. 33. 

134. ^anth. L. I 170, 64. VI 84, 40. 



AEMEIOOS LIBEB X. 



393 



AVCTORES. 



139. cf. Uom. i^iytt^vpLot 'Axaiot, 



181. Hora. noiniXa tsvxsa. 



228. Hom. diOYSvig. 

246 sqj. ^ cf. Apollon. Rh.^ H 600 
nal xox 'A^Tivairi cti§aQ^g dvt- 
ianaife nitQris 2?xai$, ds^iteg^ 81 
8ia(^nsQle foGs tpiQta^ai' n 9' 
l%ilfl ntsQOSvti (LStiqoQoq iaavt' 
otatm, (IIII 929.) 

253. Lucr. II 600 hanc . . . ceci- 
nere . . . biiugos agitare leones. 



IHITATORES. 

137. ibid. I 170, 44. — 147, 21 
nudos cervix cui lactea crines. 

140. Sil. II 92 dirigit aligero le- 
talia Yulnera ferro. 

141. anth. L. I 56, 1 antiqna ge- 
nerose domo. 

141 sq. Avien. descr. 460 immo- 
dicae sola pinguia glebae Pannouia 
exercet. 1023 tum Pisida feroz ex- 
ercet pinguia cultu. 

173 sq. Rutil. Nam. I 351 chaly- 
bum memorabilis Ilva metallis. 

176. anth. I 178, 152.. 172, 55. 

179. Stat. Theb. IIII 178 huic 
parere dati. cf. Rutil. Nam. I 565 
Alpheae veterem contemplor origi- 
nis urbem. 

188. anth. L. I 178, 403. 

192. Ambros. de fide resurr. II 
129 dum putant modulis se mul- 
cendo flebilibus 'albentem molli plu- 
ma mutare canitiem. 

194. Val. Fl. VI 497 deseris heu 
nostrum nemus aequalesque cater- 
vas 

201. Stat. Theb. I 392 dives avis. 

207 sq. Sil. XI 493 centeno fra- 
ctus spumabat verbere pontus. 

220 sqq. anth. L. II 193, 41 hic 
diva Cjbebe Puppes^ esse suas 
nympharum nnmina iussit. 

226. ibid. I 157, 3 pone sequens 
genitor. 

227. Aetna 295 subremigat un- 
dam. anth. L. I 14, 33. 

231. anth. L. I 14, 25. 



9 I 



264. cf. Hom. T 3 i\vts nsQ 
xlayy^ ysQavoov, 



251. ibid. 172, 18. 



257. Culex 43 tenebras Aurora 
fugarat. 

259. epit. Iliad. 154 arma parari 
Dux iubet atque animos aptari et 
pectora pugnae. 

263. epit. Hiad. 507 et spes ex- 
acuit languentia militis arma. 



394 



AENEIDOS LIBER X. 



AVCTOBBS. 



270 sqq. Hom. £ 4 Saii ot i% 
KOpv^dg Tc «al aanCdaq aHcefiavov 
nvQ 'AffxiQ* 6n<DQiv& ivaXCynLiOv, 
S 214 flSs an* 'A%i.llrioq xs^ttit^ff 
eiXttq al&io' iyittVBV. 



274. Hom. X 31 %aC ts tpiQSt 
noXlov nvQStov dsiXoiai ^QOtoiaiv, 



280. Hom. n. 630 iv yaQ %SQal 
tiXog noXifkov, O 661 inl ih fivi^- 
cua&^s inaoto^ IlaCSmv TJd' dX6%a>v 
%al iit7}aiog ridh tontrjakv. 



IMITATOBBS. 

265. cf. Lucan. ¥711 Strymona 
sic gelidum bruma pellente relin- 
quunt Poturae te Nile grues. 

269. Wernsd. p. L. m. V 1344, 
19 adlabi totum spectabis classibus 
aequor. 

270 sq. Sil. I 466 iacit igueus 
hastae Dirum lumen apex,- ac late 
fulgurat umbo. RutH. Nam. I 118 
perpetuosqne ignes Aureus umbo 
vomat. 

272 sq. Claudian. rapt. I 231 
sanguineo delabitor igne cometes 
Prodigiale rubens. 



279. anth. L. I 178, i81. 

280. ^il. XII 197 et Mars in ma- 
nibus. 



284. anth. L. I 170, 60. 

298. anth. L. 1 45, 7. 

303. ibid. 146, 10. 

314. Sil. I 392 latus haurit Hiberi. 



319. cf. Hom. H 143 o«'' Sq' ov 
HOQvvfi 01 oXed^Qov XQUiafis aiSri' 

QSCji, 



349. Hom. % 86 %%6va tvnte 
(istoanqi (94). 



356 sqq. Hom. JI 765 mg 9' EvQog 
ts N6tog t iQiSaCvttov dXXijXouv 
.... 770 Sg TQmsg xal 'A%aLol in' 
dXXiiXotat. ^OQOvtsg %tX, 



324. Calpum. ecl. VIIII 77 nuUa 
tegimur lanugine malas. Wernsd. 
p. L. m. nil 489, 14 florigenas 
plenaque decens lanugine malas. 

327. anth. L. I 170, 145 qui im- 
yenum tibi semper erat. 

333. ibid. 178, 397. 

334. Sil. ini 191 statque omne 
in corpore ferrum. 

340. Claudian. Prob. et Olybr, 
consul. 17 continuum simili servan- 
tia lege tenorem. 

347. anth. L. I 168, 12. 



352. vid. ad I 204. 

355. ibid. I 170, 115. 

356. Sil. mi 323 nbi exercet 
discordia ventos. Aetna (Wemsd. 
p. L. m. Illl 100) 57 undique dis- 
cordes comitum simul agmine veHti. 

358. anth. L. III 81, 86. 

359. cf. Val. Fl. VI 353 magno 
veluti cum turbine sese Ipsius Ae- 
oliae frangunt in limine venti. 



AEMBIDOS LIBER X. 



395 



▲yCTORBS. 



361. Farius in IIII annali (apnd 
Macrob. Sat. VI 3,. 5): pressatur 
pede peg, mucro mucrone, viro vir, 
[Hom. N 131 n 215 aanlq ae\danfd' 



368. Hom. M 267 SXlov itgtXi- 
xioig £XXov avsQBotai insaatv %rX, 

377. cf. Hom. O 730 -aXV iv yccQ 
TQeaatv nedL<p nv%tx 9atQri%ttia}v 
Ilovxqt %s%Xifiivot Ixag Tfftsd^a 
naxQiSog atr^. 



396. £nn. ann. 463 semianimes- 
que micant oculi lucemque requi- 
runt. (Servius: ^quem yersum, ita 
ut foit, ad suum carmen transtulit 
Varro Atacinus.' Wernsd. p. L. m. 
V 1415.) 

^. cf. Hom. E 56 nooa^sv %%sv 
tpevyovta [iSTtffpQSvov ovzaas dovQt, 

401. Hom« ai%i(kov iyxog. 



IMITATOBiM. 

Quem pelagi rabie», quem nubila, 
qnemque sequatur IUa dies: obnixa 
virum sic comminus haeret Pugna. 

361. Sil. IIII 355 pesque pedem 
premit. yilll 325 pes pede virque 
viro teritur. epit. Iliad. 061 conla- 
tusque haeret pede pes et dextera 
dextrae. cf. Ovid. metam. VIIU 44 
cum pede pes iunctus. 

362. Aus. cent. nupt. 27. 46. 
367. Stat. Theb. X 500 quodque 

unum rebus solamen in arctis. 



377. anth. L. I 178, 164. 



380. ibid. 172, 56. 

386. (cf. ad ecl. V 20) ibid. 49. 

300. Sil. II 636 vos etiam primo 
gemini cecidistis in aevo. 

301 sqq. Sil. II 635 simillima 
membra. Lucan. III 605 discrevit 
mors saeva viros: unumque relictum 
Agnorunt miseri sublato errore pa- 
rentes. Claudian. IIII consul. Ho- 
nor. 200 iuvat ipse tonantem Error, 
et ambiguae placet ignorantia matri. 
Eurotas proprios discemere nescit 
alumnos. Quinctil. declam. Vm p. 
167 ille indiscretus ab utroque latere 
comitatus, ille gaudentium dulcis 
error oculorum! Ambros. de exc. 
fratris I 38 quam gratus paredtibus 
error! 

306. cf. Sil. IIII 211 micans tre^ 
mulo conatu lora retentat. 



416. Hom. ^ P 207 iy^itpaXog dh 
naQ' avXov uvidQaiisv i^ fioTStXijg 
AtpM-Usig. 

417. Hom. B 832 ^Bri fiavxoavvag^ 



406 sqq. 8il. VIIU 605 incendia 
pastor Cum iacU .... Collucet iu- 
ga dissultans Vulcanius ardor. 
'412 (XU 401). Ambros. Hex. VI 
4, 20 atque in sua se arma coUigit. 
cf. epit. liiad. 297 corpus collectum 
tegitur fulgentibus armis. 



396 



AENISIDOS LIBER X. 



ATCTOBBB. 



ovdh ovg itai^9ag iaayiev StsixBiv 
ig n6lsiio9. 



449 sq. Hom. X 253 Uomi %sv 
ij ns aloirjv. 

452. Hom. H 215 Tgmag ds zqo- 
fiog ulvog vn-qkvd^s yvta ^%aaxov. 



473. Hom. N 3 naliv Tginsv 
oees (pasivd, 

47« sq. cf. Hom. T 274 xal^ fidXsv 
Alvsiao %ax* aon£9a navxoa* iiarjv 
"AvTvy' vno nqmtriv, 

479. Hom. d%a%it,ivov o^ii %aX%m. 
^ 481. cf. Hom. A 391 i| t' alXmg 
vn ifisi^o, xal st n' oXCyov nsQ 
inavQji, 'O^v piXog niXsrai. 



IBIITAT0RB8. 



419. anth. L. Illl 18, 6 iniecere 
suas cum mihi fata manus. 142, 8 
iniecere manus invida fata mihi. 

427 (737). Sil. VIII 428 pars belli 
quam magna. 

443. Ovid. epist. XI 7 ipse necis 
cuperem nostrae spectator adesset. 
anth. L. I 178, 385. 

445. Sil. Vmi 486 at Gradivus 
atroz remeantis iu aethera divae 
Abdcessu revocat mentes. 

446. Val. Fl. I 262 stupet in du- 
cibus. anth. L. I 45, 11. 

447. Sil. III 160 quae dum per- 
lustrat crebroque obit omnia visu. 

448. Paulin. vit. Mart. I 150 tall- 
bus et dictis it contra dicta tyranni. 



452. anth. L. I 168, 18 circum 
praecordia sanguis. 

454 sq. Sil. V 309 haud secus e 
specula praecepB delatus opaca . . . 
311 cum vicina trucis conspexit 
comna tauri . . leo. 

455. Sil. XVII 439 haec dicens 
Silarum meditantem in proelia telo 
Praevenit. 

457. anth. L. I 14, 19. 

458. ibid. 170, 40. 

460 sq. ibid. 178, 212 sq. 
466. ibid. 172, 78. 

467 sq. Sil. III 134 cunctis stat 
terminus aevi. VIIII 375 brevis hoc 
vitae quodcumque relictum, Exten- 
damus. anth. L. I 172, 82. 178, 74. 
172, 105 sq. 

468 (VI 806). anth. L. HII 183, 
9 discite, qui legitis, factis adqui- 
rere famam. 

469. 470. Val. Fl. VI 626 cuncta- 
que divum Turba fremunt, quorum 
nati cecidere cadentqne. Quin ha- 
beat sua qnemque dies. 



485. Wernsd. p. L. m. IIU 331, 
91 loricaeque moras. 



ABNBIDOS I<IBER X. 367 

ATCTORBS. IMITATORBB. 

488. £nn. ann. 396 coocidit, et 
sonitnm simiil insuper arma dede- 
nrnt. (cf. VIIII 709.) 

489. Sil. y 526 appetit ore cru- 
euto Tellurem ezspirans. 

493. anth. L. I 172, 146. 168, 22. 

494. ibid. J78, 101. 
495.^ cf. Hom. N 618 5 dh Xa| 

iv oxi]^sai faCvtov Tsvxsd t' i|«- 

VttQl^S. 

498. ibid. 168, 5. 
501. cf. Hom. P 201 i dBiX], 501. ibid. 172, 153. 178, 111. 
ovdi li£* TOt '^avtttog narad^vfiiog III 81, 43. Lactant. de Phoenice 
iariv, *'Off ^tf roi axsSov elai, (Wemsd. p. L. m. III 321) 161 at 

fortunatae sortis fatique yolucrem! 

502. Sil. Vm 546 heu rebus ser- 
vare serenis Inconsulta modum et 
prayo peritura tumorel 

503. Sil. y 601 seroque emptum 
yolet impia Boma. Claudian. rapt. 
III 194 emptum morte yelit. 

507. SU. XUI 384 Scipiadas ma- 
gnumqne decus magnumque dolo- 
rem. anth. L. I 172, 140. 

508. anth. L. I 115, 2 prima dies, 
bello quae dedit, ipsa tulit. cf. Oyid. 
fast. II 235 una dies Fabios ad 
bellum miserat omnes: Ad bellum 
missos perdidit una dies. 

510. yal. Fl. JII 622 nec dum 
fama yiri nec certior extitit auctor. 
513 sq. Sil. IIII 463 latusque re- 
pente Apparet campo limes; metit 
agmina e. q. s. VIIII 378 dextera 
concita Poeni Limitem agit. epit. 
Iliad. 485 terga metit gladio. 
515. anth. L. I 45, 3. 
518. Aus. cent. nupt. 64. Culex 
13 siye educat illum Arna Chimae- 
reo Xanthi perfusa liquore. 
519. (XI 81 sq.) Hom. $ 27 imovg 519. Sil. lUI 232 inferias caesis 
ix notafioio 9v(68s%a Xi^ato xov- mactat. * 
Qovg, UoiviQv IlatQoiiXoio Msvoitt- 
udao ^avovtog, ^ 175. 

521 sqq. Hom. ^ 34 ^v^' vtsi 
IlQidfioio avv^vtsto /iaQdavCSao, 
68 ^ toi o fihv doQV (latiQOv d- 
viavBto Siog 'AxMsvg Ovtdasvai 
fispLamgj o^ o vnsoQafis %al Xaos 
yovvfov Kv^ag' iyx^Cvj d' aQ* vnsQ 
vmtov ivl yaCfi ''Eatfj %zX. 
^ 526 sy. Hom'. Z 47 noXXd 9' iv 
dtpvsiov natQog ^stfi-^^Xia %sZxat, 
Xat%6g t " XQ'^^^^ "^^ noXv^firitog rs 
aCdriQog, 

529. Sil. lUI 303 una spes anima 
tantusque pependerat ardor. 



398 AENEIDOS LIBBR Z. 

AVCTOBS8. IMITATORS8. 

531. Hom. # 09 vi/snc, ftif {lot 
&noivu m(pava%so, iiti^' dyoQSvs. 



535 sq. ibid. 117 zv^s %ata xXi^rda 
nug' avxiva, nav ii ot ston ^v 
^itpog apkif>fi%sg. 



552. Lucr. III t(Ml sponte sua 
leto caput obvius optulit ipse. 

557 sqq. Hom. # 122 ivxav^oi 
vvv %s£do ast' ixd-vaiv, oTa' atsi- 
Inv Alyi,' anoXtxf^V^ovtat a%7fiisq' 
ovdi as iiiitfiQ Ev&siiivrj Xsxi^ai 
yoijastai, aXXd £%dpkavdQOs Oiast 
itvijstg staat dX6s svgia %6Xnov. 
A 453 dXX' olanfol'Slftfiatal igvovai. 

502. cf. Hom. ^av^og MsviXaog. 
572. Hom. (ta^gd fiipdvta, 
576 sq. cf. Hom. A 102 vts Svat 
Ilgidaoto, voG^ov xal yvi^aiov, da- 
tpoi Kiv ivl Siqipq} iovtag. S (ihv 
voQ-og '^vioxBvsv, "Avtitpog av na- 
ifipaa%s nsQt%Xvt6g. 



532. anth. L. 1 172, 128. 178, 388. 



548 sq. SiL V 404 ille sibi longam 
Clotho turbamque nepotnm Credi- 
dfir&t 

551. anth. L. I 146, 8. 



556 sq. ibid. 170, 138 sq. 



561. ibid. 45, 4. 



603. Hom. £ 87 d-vvs ydg ai/, 
ns8iov nota(i& nXrfiovti ioi%ag 
Xsiu.dQQ(a. 

606 sq.' cf. Hom. Z 356 Zsvg 8' 
'^Hqtiv nQoaisms ^aaiyvqtrjv dXoxov 
ts. 



586. Sil. Vni 283 pendens in 
verbera 

588 (XII 924). Sil. HII 292 fugit 
illa per oras Multiplicis lini. 

597. Aus. cent. nupt. 94. 

598. ibid. 96. 

599. anth. L. I 172, 61 talibus 
oranti. 

600. ibid. 178, 404. 

601. Stat. Theb. I 614 imas ani- 
mae mucrone corusco Scrutatns la- 
tebras. Paulin. vit. Mart. VI 257 et 
latebras tanti sceleris mucrone re- 
solvit. 



636 sqq. Hom. £ 449 avxdg o 
stdaXov tsv^' dQyvQoto^og 'AnoX- 
Xmv Avta t' Alvsia t%sXov %al tsv- 
Xcai toiov. 



607. Ans. cent. nupt. 70. 87. antb. 
L. I 178, 356. 

610. anth. L. I 14, 17. 172, 16. 

611. ibid. 172, 87. 178, 35. 
625. ibid. 172, 67. 



AENSID08 LIBER X. 



399 



AVCT011B8.» 



641. Lucr. I 135 xnorte obita quo- 
rum tellu8 amplectitur ossa. 



IMITAT0SI8. 

637 sqq. Sil. X 85 in faciem 
Maari rursn^ mutata Gklestae. XVII 
525 effigiem informat Latiam pro- 
pereque corusci^ Attollit cristis: 
addit clipeumque iubasque Romttlei 
ducis. 



649. anth. L. 1 178, 447. VI 84, 34. 

657. ibid. II 194, 58 at Aeneas 
bello non seg^nior instat. 

663. Sil. I 420 ductorem avido 
clamore in proelia poscit. 

668 sq. anth. L. I 178, 444 sq. 

670. ibid. 313. 



675 sq. cf. Hom. xozs (lot %dvoi 

682 (XII 507). Hom. vrjXia xaX- 
%6v. 



^ 693 (VII 586). cf. Hom. O 618 
ijvTS leixifTi *HX(Baxoq f/keydXfj, noXi- 
^g dXog iyvvg sov6a, '^H rs fiivsi 
Xiyiav dvsiiav XairpriQd niXsvd^a 
Kvfiatd rs XQotposvta, td ts uqoc- 
sgsvystai avxi]v, 

70.J sq. cf. Hom. £ 251 ''EntOQi 
d* rjsv staCgog, iij 6' iv f^v«Tl 
yivovto, 

707 sqq. Hom. A 414 ng d^ ots 
TidnQiov diiqtl %vvsg Q^aXsQoC t* 
alifiol Ssvmvtai' 418 oV Ss (livov- 
etv atpaQ istvov nsQ iovta, 

711. Hom. iV 473 €pQi'aasi di ts 
vwtov vnsQ&sv. 



687. Ovid. metam. XIII 630 uti- 
libus ventis aestuque secundo. ibid. 
630. 

693. 696. cf. Wemsd. p. L. m. 
III 190, 42 illa manet, frustra ven- 
tus et unda furit. 



699. Aus. cent. nupt. 104. 



^ 721.^ Hom. E 166 tov t9sv AlvsCag 
dXandiovta atC%ag dvdQav. 

723 sqq. Hom. r^23 mg ts Xiaav 
^xdQTi . . . EvQmv fj ^Xatpov nsQaov 



708 sqq. cf. Sil. I 421 sqq. 



712. Sil. Vim 610 nec cuiquam 
virtus propiora capessere bella. V 
442 adspirare viro propioreinque 
addere Martem Haud ausum cui- 
quam. 

716 sqq. Lucan. VI 209 omne re- 
percnssum squalenti missile tergo 
Frang^it, et haerentes mota cute 
discutit hastas. Stat. Theb. II 588 
partes pariter divisus in omnes Hos 
obit atque illos, ferroque micantia 
tela Decutit. 

717. anth. L. I 172, 34. 



400 



AEMEIDOS LIBER X. 



AVCT0BB8. 

rj aygiov alya, Tlstvaaiv^ xrX. M 
300 %^lszai ai I ^viiog ayi^vnQ. 
730. Hom. ya^a fiiXatva, 
738. cf. Hom. X 391 dsidovtsg' 
fcair^ova, 

739 8^q(j. Hom. TI 852 otJ -Shwtr 
ov^' avzog driqov piv^ alXd toi fjori 
*Ay%i naQiatTjnev ^avatog %tX, 



JMITAT0BE8. 



743 sq. Hom. X 365 ti&va&t ' 
%^Qa d* iym tots di^oykai, onnotB 
HBV drj Zsvg i&^iXrj tsXiaat %tX. 

745 sq. (XII mi Hom. A 241 
%otii,ijaato xdX%Bov vnvov. 



756 sq. Hom. A 70 &g TQmsg %al 
'Axaiol sn dXXrjXoiai ^OQOvtsg Ji^- 
ovv, ovd' ^tSQOi iLvdiovt* oXooto 
tpofioio. 



787. cf. Hom. A 459 TQasg Sl 
lisydd^viAOt onmg tdov atyi,* *OSv- 
arjog. 



807. Lucr. VI 630 eum pluit in 
terris. 



809. Hom. P 243 noXiykOio vitpog. 



740. Stat. Theb. X 467 non lon- 
g^um caede recenti Laetatus. epit. 
Iliad. 285 nec longum nostra laeta- 
bere coninge. 

742. anth. L. I 170, 55 ad quae 
subridens. 



819. Hom; T 470 dtUQ fiiXav 
atfia %at* avtov KoXnov ivinXrjasv, 



751. Val. Fl, VI 554 peditem pe- 
des haurit Amastmm. 

755 sq. Stat. Theb. VUII 566 sic 
anceps dura belli vice mutua Grais 
Sidoniisque simul nectebat funera 
Mavors. cf. Markland ad silv. V 
1 18.' 

756. Sil. XVI 71 hinc tantum 
caedeiftum atque inde ruentum. 



761. anth. L. I 170, 3. 
770. Au8. cent. nupt. 123. 



788. Aus. ibid. 109 eripit a fe- 
more e. q. s. anth. L. VI 84, 65 
eripit a femine^ et fragranti fervi- 
dus instat. 

800. anth. L I 168, 23. 

805. Sil. VI 324 omnis et agri- 
cola et nemoroso vertice pastor. 



808 sq. cf. epit. lUad. 746 volat 
undique nubes Telorum." 

809. Val. Fl. IIII 293 furentem- 
que Oebalides prima refugit, dum 
detonet, ira. 

810. Val. Fl. ibid. 289 emicat hic 
dextramque parat dextraque mina- 
tur. 

811. anth. L. I 170, 47. 178, 447. 
III 81, 99. 

818. Aus. cent. nupt. 50. 



ARNEIDOS LIBGR X 



401 



ATCTORBS. 



IMITATORB8. 



820 (XI 831 XII 952). Hom. 77 

"AWoc^s ps§i^%€iv^Ov notfiov yoo- 
oMfa ntX. 



837. cf. nom.^J^n^negl d' av- 
tov ayriyiga^' ooooi agiotoi. 



^ 843. cf. Hom. 2i 4 ta fpooviovt' 
ttva d^vfiov, tt 871 tstelsofiiva "^sv, 
844 (XII 611). ibid. 23 afKpoti- 
QWft 8h ;|r£p<Fiir iltov novtv alQ-a- 
Xoeoaav Xsvato xax xs^palrjg^ %a- 
qIsv 8' ^e%vvs nQOOcanov. Catull. 
XXXXYIIII 21 canitiem terra atqne 
infuso pulvere foedans. 



860 sq. cf. Hom. ® 184 T 400. 



891 (XI 637). cf. Hom. 9 81 aU' 
Vnnog itsigsto. 



900. Hom. n 859 JJatQoyLXsig, t£ 
vv (loi iLavtsvsai alnvv oXsd^QOv; 

BIBBECK, VERaiL. III. 



831. anth. L. I 45, 8. 
834. Stat. Theb. I 527 siccati 
vulnera lymphis. anth. L. 1 168, 18. 



838. Ovid. fast. I 259 ille manu 
mulcens propexam ad pectora bar- 
bam. Sil. XIII 310 propezis in pe- 
ctora barbis. 

841 sqq. Sil. V. 584 super arma 
Sychaeum Portabant .... 587 prae- 
sago percussus pectora luctu. 

843. anth. L. I 172, 86 agnovit 
longe gemitus e. q. s. 

844. Val. Fl. III 716 multaque 
comas deformat harena. Ciris 283 
intonsos multo deturpat pulvere 
crines. 



849. anth. L. I 172, 156. 

858. ibid. 170, 90. 

860. Sil. IIII 266 comipedem ad- 
loquitur. 

862. Stat. Theb. I 461 aut hodie 
spoliis gavisus abibis e. q. s. 

866. anth. L. I 178, 13. 

873 ibid. III 81, 73. 

879. ibid. I 178, 455. 

880. ibid. 170, 58. 172, 112. 
882. cf. epit. Iliad. 830 redditque 

vices et mutua dona. 

887. Lucan. VI 205 densamque 
ferens in pectore silvam. 

888. Stat. silv. 1 1, 61 nec longae 
traxere morae. 



892 sq. Sil. VIIII 594 exstimulata 
gravi sese fera tollit ad auras Vul- 
nere, et erectis excussam crnribus 
alte Pone iacit e. q. s. XVII 135 
erexitque ore cruento Quadrupedem 
elatis pulsantem calcibus auras. 
Aus. cent. nupt. 103. 

894. Sil. X 256 cernuus inflexo 
sonipes effuderat armo. 

895. Stat. Theb. V 553 incendit 
clamore nemus. 

898. anth. L. III 81, 6. 

900. ibid. J 170, 56. 178, 396. 

901. ibid. 178, 395. 57. 

26 



402 



AEN£IDOS LXB£R XI 



AVCTOBBS. 



^ 903 sq. cf. Hom. X 338 XiaGopi,' 
vhIq tlfvx^£ xal yovvav adiv X8 to- 
ynjmv, Mij ns ^cc nuQa vrival nvvocg 
naraddtlfai *A%ai&v %tX, 



IMITATOR^S. 



LIBER XI. 



AVCTORES. 



23. Hoxn. II 675 t6 yag yiQccg 
iati ^avovtoiv. 



27. Servius: ^Quem non virtutis 
egentem.' Ennii versns est. 



IMITATORES. 

1. 7. anth. L. H 193, 49 Oceano 
interea surgens Aurora videbat 
Mezenti ducis exuvias. 194, 61 
Oceanum interea Phoebus supera- 
verat ortu. 

5. cf. Stat. Theb. II 707 quercus 
erat . . Aggere camporum medio 
.... 710 huic levee galeas per- 
fossaque vulnere crebro Inserit 
arma ferens. 

6 sq. anth. L. II 19^, 101 con- 
stituit Marti spoliorum ex hoste 
tropaeum.- 

7 sq. Sil. X §48 tlbi, bcllipotens, 
sacrum. 

14. anth. L. I 178, 181. 

17. ibid. 272. 

21. Paulin. vit. Mart. II 27 vel 
mortis si dura preces sententia 
tardet. 



24. Sil. XV 394 vos ite superbae 
Exsequias animae. 

27 sq. * quem .... acerbo ' inscr. 
Neap. 4026 M. 

28. vid. ad VI 429. 

30. cf. Stat. silv. II l, 93 fidus 
pugnas spectabat Acoetes. 

31. anth. L. I VtO, 142. 
36. Aus. cent. nupt. 46. 

'49. anth. L. I 170, 96. 178, 112. 

50. ibid. 178, 418 tiumulantqae 
altaria donis. 116. 

51 sq. Sil. XV 371 nil restare vi- 
det virtus, quod debeat ultra lam 
superis. 

53. anth. L. I 178, 121, 

54. ibid. 207. 
59. ibid, 172, 55. 
62. ibid. 136* 

68. Columella de cult. hort. 303 
duro qui pollice molles Demetitis 
flores. 



AENEIDOS LIBER XI 403 

AYCTOBBS. IMITAT0BE8. 

71. snth. L. I 45, 12. 
80. Hom. 9^ 171 niavQccg d' igi- 
avvBvctg tnnovg, 

88. ibid. 178, 433. 
90. ibid. m 81, 112. 
96 0q. Seneca Herc. Oet. 178 alio 
nostras fortuna vocat Lacrimas. 
cf. Sil. X 575 nostroB fortana labo- 
res Versat adhuc. 
97 scjf. Hom. ibid. 19 latQB fi^oi m 97 sq. Stat. sily. III 3, 208 saWe 
ndzQonle %xX. supremum, senior mitissime patrum, 

Supremumque vale. 

101. anth. L. I 178, 128 velati 
tempora ramis.'(VIII 286.) 
112. ibid. 249. 
120. Hom; r 95 al. &q ^wa^* ' ot 120. ibid. IH 81, 85. 



d' apa ndvtsg axijv iyivovto aicanjj. 



121. Val. Fl. nn 189 atque ocu- 
los cuncti inter se tenuere silentes. 



^ 132. cf. Hom. A 22 (376) ivJf^' 
alloi (ihv ndvtsg insv^pi^fiTjGav 
'A%aio£, 

133. cf. Hom. Sl 667 rg dl dvto- 133 sqq. Lucan. IIII 196 pax erat, 
Ssndfg nolBfi^^opi^Bv, et miles castris permixtus utrisque 

Errabat. 

135 sqq. cf. /f 418 diiq)6t£Q0v. , 

vi%vdg t dyififVf ^tsgot dh fisd' 

138. Hom.^a 782 o1 d' vn dfid- 
'^Tjaiv p6ag ^fiiovovg ts Zsvywaav 
xtX. 

150. cf. Hom. Sl 128 odv^ofLSvog 150. anth. L. I 172, 114. 
%aX aYBvaiv, 

151. Stat. Theb. V 606 tandeni 
laxata dolore Vox invenit iter. cf. 
Claudian. VI consul. Honor. 2()S} 
praeclusae voci laxata remisit Frena 
dolor. 

158. anth. L. I 172, 140. 
159 sq. Ovid. metam. XIII 521 
felix morte sua est. Sil. II 570 fe- 
lix Murre necis . . . At nos e. q. s. 
Ambros. de excessu Satyri I 33 
quia non est in hunc servatus do- 
lorem. 
160. Lucr. I 202 vivendo vitalia 160. anth. L. I 172, 155. 
vincere saecla. 

175. Stat. Theb. IIII 774 sed quid 
ego haec, fessosque optatis demo- 
ror undis? 

176. anth. L. I 178, 373 vadite 
et haec regi memores mandata re- 
ferte. 

180 sq. epit. Hiad. 1042 non vitam 
mihi nec magnos concedere hono- 
res, Sed funus crudele peto. 
182. vid. ad Ge. I 237. 1^2 sq. Ciris 348 postera lux ubi 

26* 



404 



AENEIDOS L1BER XI 



AVCTORES. 



188 sq. Apollon. Rh. I 1059 Tglg 

nsgl 2<x^^f^<>^ff .^^*' Ts/fxsai Sivrj- 
d^ivrsg TvfiPoo ivsnTSQSi^av. IIII 
1533 Tglg o afnwl avv ?vTsai divTj' 
^ivTsg Ev %TSQsav CaxovTa, jjvrijv 
inl yatav ^%svto. 

191. Hom. W 15 dsvovTO "ttfiiiia- 
d^oi, SsvovTO Sl TSvxsa qxoTav 
ddnQvai, 

^ 197 sqq. ibid. 30 noXXol (ihv fiosg 
doyol OQSx^sov diiwl aidi^Qq} Ztpa- 
iofisvoi, noXlol d oisg xffl (iriiiddsg 
alysg' IloXXoi 6' dQyiodovTsg vsg 
xrX. 

198. Lucr. V 969 VI 974 saetige- 
ris subus. 

201. .cf. Hom. Sl 713 nai vv %s 
dri TCQonav rniaQ ig rjiXiov xara- 
dvvTa "'E%TOQa SanQVxiovTsg oSv- 
QOVTO nQO nvXdoaVy Ei firi htX. 



IMITATOBES. 

laeta diem mortalibus almum . . . 
quatiebat. Auson. perioch. XI Iliad. 
Tithoni croceum linquens Aurora 
cubile Spargebat terras referens 
opera atqne labores. 

187. anth. L. I 170, 123. epit. 
Iliad. 474 pulvere caelum Conditnr. 
(cf. XII 407.) 

188 sq. Val. Fl. III 347 ^de ter 
armatos Minyis referentibus orbes 
concussi tremuere rogi e. q. s. 



196. anth. L. I 178, 458. 



259. Pacuv. inc. 391 Priamus si 
adesset, ipse eius commisereseeret. 



215 sq. Stat. Theb. VII 495 nunc 
ipsam urgens, nunc cara sorornm 
Pectora. anth. L. I 170, 108 sq. 

216. anth. L. I 170, 106. 

220. Sil. Iin 671 ingravat ad cae- 
lum sublatis Scipio palmis. 

225. anth. L. I 170, 110. 

227. ibid. II 194, 64 legati re- 
sponsa feruht. 

231. ibid. I 172, 102. 

246 sq. Ovid. metam. XIIII 458 
illc quidem sub lapyge maxima 
Dauno Moenia condiderat dotalia- 
que arva tenebat. 

248. anth. L. I 170, 45. 

254. Aus. cent. nupt. 84. 

259. Ovid. metam. VI 276 mise- 
randa vel hosti. XIIII 474 Oraecia 
tum potuit Priamo quoque flenda 
videri. 

267. anth. L. I 168, 11. 

269. Val. Fl. II 375 invidisse deos 
tantum maris aequor adortis. 

272. anth. L. I 168, 24. 

276. cf. epit. Iliad. 468 et neque, 
quem demens ferro petat, inspicit 
ante Caelestemque manum mortali 
vulnerat hasta. 



AENEIDOS LIBER XI 



405 



AVCTOREB. 



372. Soph. Ant. 20 iav i' a%lav' 
zov itafpov. Enr. Hec. 30. 

374. cf. Hom. T 15 avxriv slai- 
Bisiv, 



IMITAT0BE8. 

283. anth. L. in 81, 26. 

291. Au8. cent. napt. 2. 

303 sq. Val. Fl. V 535 cuperem 
haud tali vos tempore tectis Adve- 
"liisse meis, quo me gravis adsidet 
hostis. 

311. Aus. cent. nupt. 21. 

313. Sil. XII 318 corpore sic toto 
ac meiubris Roma omnibus usa. 

333 sq. Aus. cent. nupt. 59 sq. 

337 sq. Sil. XI 546 quem gliscens 
gloria pravum Ductoris studio iam 
dudum agitabat amaro. 

340 sq. Sil. III 246 cui vano corda 
tumore Maternum implebat genus. 

341. anth. L. I 170, 14. 

348. Sil. II 281 haud tamen ab- 
stiterim, mortem licet arma pro- 
pinquent. anth. L. I 178, 69 dicam 
equidem , licet arma mihi mortem- 
que mineris. 147, 36 licet arma mihi 
mortemque minentur. 

352 sqq. Claudian. Probini et Oly- 
brii consul. 140 sed precor, hoc do- 
num, cum libertate recenti, Adde 
precor, si vera manet reverentia 
nostri. 

354. anth. L. I 178, 86. 

355. Aus. cent. nupt. 12. anth. 
L. I 178, 77. 

355 sq. anth. L. VI 84, 50 cui 
natam egregio genero dignisque 
hymenaeis Dat pater, et pacem hanc 
aeterno foedere iungit. 

361 (XII 600). Lactant. inst. II 8 
quod tandem sit caput horum et 
causa malorum. anth. L. I 170, 153. 

362. Ovid. am. I 2, 21 nil opus 
est bello. veniam pacemque roga- 
mus. 

365. anth. L. I 170, 51. 172, 59. 

366. ibid. 170, 51. 

368 sq. ibid. 172, 25 sq. 

369. ibid. 178, 203. 450. 

371 sq. ibid. 89, 57 scilicet ut 
coniunx viduo reddatur Atridi, Pjo- 
cumbet vilis Teucrorum victima 
Achilles? cf. epit. Iliad. 264 dum 
iaceas in amore tuo, nos bella ge- 
remus Scilicet et nostrum fundemns 
in hoste cruorem. 

372. Val. FI. I 151 nos animae 
faciles 

874 sq. anth. L. VI 84, 29 illam 
adspice contra, Quae vocat. 

375. ibid. III 81, 15. 

381. Stat. Theb. III 661 et tibi 



406 



AENEIDOS LIBER XI 



AVCT0RE8. 



399 sq. cf. Hom. ^ 178 cJ yigov, 
l S* ays vvv aavtBvso cotai ti^ 



sC 6' ays 
xsaairV, 



418 (X 489).^ Hom. B 418 ngrivhg 
iv noviriaiv oda^ Xaioiazo yarat^. 
A 794. 

425. Enn. ann. 297 multa dies in 
bello conficit unus. 



477 sgq. cf.^ Hom. Z 269 dXXa av 
fiiv TCQog vrjov 'A^^rjvaCTjg dysXstrjg 
"Ep2^a avv ^visaatv, ioXXiaaaaa 
ySQaidg. 



483 sqq. ibid. 305 noxvi* 'A^rivairi 
^valntoXi 9ta d-sdoiv, ^A^ov ^i) syxog 



IMITATOBBS. 

tuto Nunc eat iste furor. Yal. Fl. 
V 600 non frustra magna superbo 
Dicta volant. 

382. Avien. descr. 382 aggere mu- 
rorum Pelusia moehia surgunt. 

396. Sil. XII 501 non ita me ex- 
perti Fabius Fabiique magister. 



405. Lucan. II 407 Hadriacas qui 
verberat Aufidus undas, 

409. anth. L. I 147, 17. 

413. Stat. silv. III 3, 157 heu 
blanda diu fortuna regressum Ma- 
luit. anth. L. I 172, 106 neque ha- 
bet fortuna regressus. 178, 239. 

417. Ovid. metam. II 812 saepe 
mori voluit, ne quidqnam tale vi- 
deret. 



425. Val. Fl. II 619 adv^rsi lon- 
gus labor abscidit aevi. Claudian. 
in Eutrop. I 288 longique labor 
commiserit aevi. 

426 sq. anth. L. III 81, 19 sq. 

427. ibid. 106, 81 tuta nec in so- 
lido rerum fortuna favore est. cf. 
Ammian. Marcell. XIIII 2 quorum 
tutela securitas poterat in solido 
locari cunctorum. 

438. arith. L. I 172, 21. 

441. ibid. II 192, 11 nulU pietate 
secundus. 

454. ibid. I 170, 108. 

458. pervig. Ven. 85 iam loquaces 
ore rauco stagna cygni perstrepunt. 

463 sq. cf. Rutil. Nam. I 169 qui 
Volusi antiquo derivat stemmate 
nomen £t reges Rutulos teste Ma- 
rone refert. 

476. Aus. ceht. nupt. 31. 



479. anth. L. Vi; 84, 6. 

480. Sulpicius Severus hist. I 27 
mulierem tanti mali causam cum 
domo et patre incendlo consumpse- 
runt. Stat. Theb. II 232 deiectae- 
qne genas. anth. L. I 170, 63. 68. 
178, 416. 



AENfilDOS LIBER XI 



407 



ATCTOREir. 



IMITAT0KB8. 



86g nsoietv Uiiaimv nQonciQoid^e 
nvldiov. 



492 sqq. ibid. 506 <og 9' ovs ttg 
atarog tnnog dnoat^cag inl tpdtvijj 
Jsafiov dnoQQii^ag, ^'sCri nsdloio^ 
%Qoa£v(ov, Emd^tog JLovsa^^ai, ivQ- 
QSiog notafioi^o, KvdiomV vtpov 81 
KaQTj ^xsi , dfi(pl dh %aitai ^Slfioig 
diaaovtai* o o dyXatrm>i nsnoi- 
•diC»^, 'Pifitpa s' vovva €piQst fistd 
t' Tj&sa nal vofiov tnnatv. cf. Enn. 
ann. 503 et tnm sicut equus, qui 
de praesepibus fartus Vincla snis 
magnis animis abmpit et inde Fert 
sese campi per caerula laetaque 
prata Celso pectore, saepe iubam 
quassat simul altam e. q. s. 



487. Val. Fl. VII 620 rutilum 
thoraca seqiienti. 

491. anth. L. I 147, 26. 



501. (827 sq.) Furius in I apud 
Macrob. Sat. VI 4, 10 in humum 
defluxit. 



526. cf. Hom. a 426 nsQiaxintm 
ivl x<oQm. 



581 sq. (VII 54) CatuU. LXII 42 
multi illum pueri, multae optavere 
puellae. 



593 sq. cf. Hom. 11 667 sl d' &ys 
vvv, tpCXe 0oCPe, HsXaivsfplg atfia 



496 sq. cf. Petron. apud Wemsd. 
p. L. m. IIU 763, 58 ceu uti solet 
Duro remissus Thessali quadrupes 
iugo Cervicem et altas quatere ad 
ezcursum iilbas. Stat. silv. I 1, 48 
cui rigidis stant colla iubis, yivas- 
que per armos Impetus. 



508 sq. anth. L. I 172, 152 sq. 

510. ibid. 178, 350. 

513. Avien. descr. 284 nunc qua- 
tiunt campos, 

524. Aus. cent. nupt. 110. 

526. Ciris 306 summo volitantem 
in vertice montis. 

530. Aus. cent. nupt. 115. 

538. anth. L. I 170, 43. 147, 24. 

550. ibid. 170, 128. 

551. vid. ad. IIII 287. 
565. anth. L. I 170, 149. 

567 sq. Sil. VIII 322 non hic do- 
mus hospita tecto Invitat patrio, 
non fidae moenibus urbes Excipiunt. 



583. anth. L. I 170, 20 et virgi- 
nitatis amore. 

586. ibid. VI 84, 42 cura mihi 
comitumque foret nunc una mearum. 

589. Ovid. metam. VI 448 fausto 
committitur omine sermo. 



408 



ABNE1D08 LIBER XI 



AVCT0RE8. 

Kad^riQOV 'Eld^fov 1% PsXiav SaQnri' 
dova . . . . 671 nsfiTCS Si niv nofi- 
noiGiv afia nqainvoioi q^iQBOd^aij 
"Tnvm %ai Oavdtto xtX. 



IM1TAT0BE8. 



602.. Servias: ^est autem versus 
Ennianus (in Scipione Macrob. Sat. 
VI 4, 6), vituperatus a Lucilio di- 
cente per inrisionem debuisse eum 
dicere horret et alget,^ (inc. 112 
Gerl.) 

^ 611, cf. Hom. M 156 vKfdSsg d' 
ag ninrov lipafc. 



^ 632. Hom. J 472 dvrjQ S' avSg' 
idvondXiisv. 

633. cf. ihid.ibO Jv^a 8' a(i' ol' 
uooyij^ zs ytal svxtol^n niXsv dvSQ&v 
OXXvvtav ts xorl oXXvfiivtov, gis 
S' atfiati yata. 



664 sq. Hom. J7 692 iv^a tlva 
ngmtov, T^ya 8'^ vatatov i^svd- 
Qi^agj IlatQOTiXsig; ntX, 



595 (cf. V 722 VII 620). epit. 
Iliad. 95 at illa leves caeli delapsa 
per auras. 464 aethereas g^enetrix 
delapsa per auras. 



617. Sa. Vmi 167 in vacuas sc- 
nior vitam disperserat auras. 

623 (713). Sil. IIII 317 nunc Itali 
in terg^um versis referuntur habenis. 

625. cf. Sil. XV 155. 

630. epit. Iliad. 543 tergaque nuda 
te^it. 

631. Aus. cent. nupt. 101 post- 
quam congressi. 



639. anth; L. I 14, 1. 

649. Claudian. Prob. et 01. cons. 
87 dextrum nuda latus, niveos ex- 
serta lacertos. 

655. anth. L. I 14, 10 at circum 
late comites. (VII 104.) 

659 sqq. Sil. II 73 quales Threi- 
ciae Rhodopen Pangaeaque lustrant. 
Claudian. rapt. II 62 qualis Ama- 
zonidum peltis exsultat aduncis 
Pulchra cohors, quotiens Arcton 
populata virago Hippolyte niveas 
ducit post proelia turmas, Seu fla- 
vos stravere Getas seu forte rigen- 
tem Thermodontiaca Tanain fregere 
securi. 



669. Grat. Cyn. 239 mandit hu- 
mum. Sil. V 577 versantem in vul- 
nere sese. 

673. anth. L. III 81, 48. 

678 sqq. Sil. IIII 556 Allius . . . 
Venator rudibus iaculis et lapyge 
campnm Persultabat equo, medios- 



A£N£IDOS LlBElt Xt 



409 



ATCT0RE8. 



721 8qj. cf. Hom. JT 139 rjvzs 
yLtQnog oQsatptv, iXoctpQoxatos ns- 
xsfjvmv, rriidifog o^pLTjas fisza rp?)- 
Qmva niXsiav. o 526 iv 8% noSscaiv 
TiXls niXeiav i%(ov, •H.axa Ss ntSQa 
Xsvsv ^Qais. 

^ 725 sq. cf. Hom. K 515 al. ov& 
dXaoanoni^^v slxs •axX, 



> Cv> 



738. cf, Hom. d 343 nofox(o yaQ 
nal Saixog dy.ovd^sa&ov i[isto .... 
'^v^a (pu onxaXia yiQia iSfisvat 
iQdh nvnsXXa Otvov nivifisvai xriU 



745. Enn. ann. 422 toUitur in cae - 
lam clamor exortas utrisqae. 

748 sq. cf. Hom. X 321 siaoQOoav 
XQoa HaXoVf onrj st^sis fidXiaxa, 



^ 751 s^q. cf. Hom.^ M 201 alsxog 
vipmsxTjg . . . ^oivi^^vxa dQdnovxa 
(pSQfov 6vv%saai niXanfov Za>6v, ^x' 
danaiQovxa' xal ov na> Xijd^sxo 
xdQfiTjg' Korlfs yaQ avxov . . . *Id- 
vmd^sig 6n£aa. 



IlflTATOBBS. 

que invectus. in hostes Appnla non 
yana torquebat spicula de&tra. Huic 
horret thorax Samnitis pellibus ur- 
sae, Et gfalea annosi yallatur den- 
tibus apri. 

682. Sil. m 388 telum sparus. 

683. ibid. 264 celsumque caput 
super agmina tollit. 

691 sq. Sil. I 381 qua corpus lo- 
ricam inter galeainque patescit, ... 
cuspide sistit. 

696. 698. Val. Fl. VI 378 gravem 
nodis auroque securim Cougemi^ 
nans. 

697. anth. L. I 172, 22. 178, 1. 

698. epit. Hiad. 366 ora rigat 
moriens. 

705. Stat. Theb. X 876 et quid 
tam egregium, prosternere moeuia 
molli Structa lyra? 

715. anth. L. I 170, 140. 

718. Sil. lil 306 levibus gens 
ignea plantis. 



/ 



731 (XII 759). anth. L. III 81, 85. 

732. cf. Val. Fl. III 230 num- 
quamne dolor virtute subibit Nil 
ausas sine rege manus? e, q. s. 

736. Maximian. eleg. V 50 in Ve- 
nerem segnis ut ante fui. 



739. Ovid. metam. XIIII 634 hic 
amor, hoc studium. 



750. Stat, Theb. II 648 a iugulo 
nitentem sustinet hastam. 



766 sq. (V 441) anth. L. III 81, 
92 sq. cf, Grat. Cyn.-242 accessus- 



410 



AENEIOOS I/IBER XI 



AVCTOREl^. 



794 sqq. Hom. 11 249 mg itpctt" 
svxoiABvog, tov dl %lvs' {kTltCBtCl 
Zsvg. T& &' stBQOv iihv l^fioxc ncc- 
Tifp, itSQOv 9* dvivsvosv Nri&v 
[liv ot dnoaaaa&^at xoXsfiov ts pbd- 
Xrfv tt ^coxf, aoov d* dvivsvas 
^dxfjg i^anovisa^ai, 

^809 8qq. Hom. O 586 dXk' S y 
apa tgsas ^ijpl xorxoi^ (i^avti iot- 
xmgf^Og ts nvva %tsCvag ^ Pov%6- 
Xov dfitpl fiosaaiv ^svysi ngiv nsQ 
SfiiXov doXXiaQ"^(isvai dvSQ&v. 



815. cf. Hom. n 813 fiinto d Ofi/ilQ). 



t 9 • «>* 



818 sq. Bion. I iO vn 0(pQvai S 
Sfiiiata vaQx^j Kal to (oSov fpsv- 
ysi tm x^CXsog, 



862. cf. Hom. d 123 vsvqtiv (lsv 
fi^aim nsXaasv, to^o} dh aCdriQov, 



IMITATORES. 

que abitusque notasse ferarum Ad- 
monet. 334 quod nisi et accessus et 
agendi tempora belli Noverit. 

777. aiith. L. I 147, 1. 170, 42. 

785 sq. ibid. 172, 19 sancte deum, 
summi custos Soractis Apollo, Qnem 
primi colimus. 

788. Sil. V 179 sic inApollinea sem- 
per vestigia pruna Inviolata teras. 



804. Aus. cent. nupt. 118. 



812. Val. Fl. mi 295 territus 
ipse etiam atque ingentis conscius 
ausi. Stat. Theb. IIII 368 magnique" 
fugit non inscitis ausi. Orosius IIII 
9, 238 Xanthippns tam audacis facti 
conscius. 

816. Aus. cent. nupt. 120. anth. 
L. I 172, 138. 

817. Aus. 1. 1. 121. 

818. ibid. 131. 



822. Stat. silv. V 2, 37 illi cura- 
rum asperrima suetus Credere par- 
tirique metus. 

828. anth. L. I 45, 16. 

839. Sil. X 463 mulcata cadavera 
caede 

857. Stat. Theb. X 910 tune etiam 
feriendus? ait. VIIII 787 leto mo- 
riere-virorum. Val. Fl. IIII 243 
tune Amyci moriere manu? 



877. cf. Sil. n 25t conclamant 
matres, celsoque e culmine muri 
Lamentis voz mixta sonat. 

880. anth. L. III 81, 17. 

890. Sil. IIII 149 arietat in primos. 

904. anth. L. I 14, 6. 

911. Sil. V 433 flatusque imitan- 
tur equorum. 

913 sq. cf. Sil. I 209 ubi fessus 
equos Titan inmersit anhelos. 



AENEID08 LIBEB XU 



411 



LIBER Xn. 



AVCT0RE8. 



4 sqq. cf. Hom. T 164 sqq. 



18. £nn. ann.. 94 olli respondit 
rex Albai longai. 

19 sqq. Attius Antig. 136 quanto 
magis te istiusmodi esse intellego, 
Tanto, Antigona, magis me par est 
tibi consulere et parcere. 



50 sq. cf. Hom. T 437 iirel ^ xal 

illOV Pil0£ O^V TtClQOld^SV. 



60. Hom. X 85 firidl ngofiog t~ 
ataao tovtm. 



67 sq. Hom. ^ 141 dag S' ots tlg 
t iliq>avta yvvri fpoCvi%i fitijvrj. 



IMITATORES. 

1. anth. L. II 192, 111 Turnus 
iam fractis adverso 'Marte Latinis 
Semet in arma parat. 193, 53 Tur- 
nus ut infractos vidisset et undique 
caesos. 194, 67 Tumus ut infractos 
vidit cessisse Latinos. 

2. ibid. I 172, 160. 

3. ibid. II 193, 54 ultro Anchisia- 
den bello per foedera poscit. 

4. Lucan. I 205. anth. L. I 178, 
286. epit. Iliad. 494 attoUuntque 
animos. 

6 sq. Wernsd. p. L. m. I 290, 93 
excussis movet arma toris. Priscian. 
laud. Anast. 67 ut leo . . . uisi no- 
bilis ora lacessat, Non movet arma. 
anth. L. I 172, 29. Ambr. Hex. VI 
6, 37 eximia leonis pulchritudo co- 
mantes cervice toros excutit. 

7. anth. L. I 172, 31. 

IL ibid. 107. 



24. ibid. 170, 53. 

25. Sil. I 113 haud mollia dictu. 
31. anth. L. I 178, 156. 

42. ibid. 170, 48. 

43. ibid. 178, 81. 

47. ibid. 172, 50. — III 81, 69 
^ic incipit ore (692). 

52. Grat. Cyn. 352 nec longe 
auxilium. 
56 sq. anth. L. I 178, 210 sq. 



, 63. ibid. 22. 

65 sq. Stat. silv. I 2, 244 non ta- 
lis niveos strinxit Lavinia vultus, 
Cum Turno spectante rubet. Aug. 
cent. nnpt. 35 sq. 

67 sq. Claudian. rapt. I 272 non 
sic decu» ardet eburnum, Lydia 8i- 
donio quod femina tinxerat ostro. 

69. anth. L. I 170, 67. 

70. Aus. cent. nupt. 55. anth. L. 
VI 84, 64. 



412 ' AENEIDOS LIB£R XII 

AVCTOBES. IMITATORES. 

72 sq. Hom. Sl 218 firj fi* i^iXovt' 72 sq. Sil. III 133 ominibus parce 
^Uvai TioiTSQmLavs , firfii fiot avtr^ et lacrimis. anth. L. I 178, 72 sq. 
"Ogvig iv fieyuQOtai xaxog niXsv, 

81. anth. L. I 178, 275. 

84. Hom. K 437 Xsvnorsgoi xt-ovog^ 84. cf. epitom. Iliad. 735 multo 
^sCsty d* dvifioiaiv OfioCoi. candore nitentes .... quos nec prae- 

cederet eurus Nec posset volucri 
cursu superare sagitta. 

86. Claudian. carm. LXXXVIII 2 
exercentur equis et colla comantia 
pectunt. 

92. Hom. w 127 jcQog niova (la- 

94. luvenal. II 100 Actoris Aurunci 
spolium. 

99. epit. Iliad. 323 lUacoque tuos 
foedaret pulvere crines. 

100. Aus. Mos. 236 aut frontis ad 
oram Vibratis coeptat digitis ex- 
tendere crines 

102. Lucr. m 280 ex oculis mi- 102. anth. L. I 171, 7. 178, 336. 
cat acribns ardor. 

104—106. vid. ad Georg. 232—234. 

107. anth. L. II 192, 78 iamque 

habilis bello et maternis laetus in 

armis. cf. ad Ge. II 429. ^ 

115. Enn. ann. 588 funduntque 115. ibid. V 1, '8 naribus elatis 

elatis naribus lucem. efflant e pectore lucem. 



130, cf. Hom. r 135 daiciai x«- 
nXLfiivoiy naQa d' iy%sa fiaytQa 
nintjysv. 



116. ibid. I 170, 101. 
118. ibid. 178, 323. 



131. Aus. cent. nupt. 67. 
139. Sil. VIII 206 diva deae pa- 
rere parat. 
142. Hom. E 243 ifim nsxaQi- 142. Ovid. metam. V 261 animo 
Cfiivs d^vfim. gratissima nostro. 



151. Hom. r 306 ov nm xXijaofjb' 
iv oq^d^aXfiotaiv OQaad^ai MaQvd- 
fisvov tplXov vlov dQ7ji€pCX(p Msve- 
Xd(0, 



146. anth. L. I 172, 53. 
150. ibid. 46. 



153. ibid. 178, 171 forsan miseros 
meliora sequuntur. 

156. vid. ad II 522. 

159. Ammian. Mijirc. XV 8 audendi 
in tempore consideratus hortator. 
anth. L. I 178, 393. 

166. epit. Iliad. 907 non clarae 
gentis nobis mansisset origo. 

167. epit. Iliad. 941 tectum cae- 
lestibus armis. 

168. Aus. cent. nupt. 7. 



ABNBIDOS LIBER XII 



413 



AyCltf>RBB. 

173 sq. cf. Hom. F 273 ttQv^v i% 
xstpaXicDV tdfivB XQC%CLg. 

176-181. Hom. ibid. 276 Zfv 
ndxBQj "idrj^sv fisdimVf nvdicts fii- 
yiczty 'Hiliog ^', og ndvr*, ifpoQ&g 
nal ndvx* inaxovsigy Kal notapol 

xal yaia 'Tfisig fidQtvgoi fctt 

TitL cf. T 258. 



206 sqq. Hom. A 234 vorl fid toSs 
Gti^ntQOv, to fjilv ov nots fpvlXa 
xal o^ovg ^vasi, insl d^ ngata 
tofi-qv iv OQSoai XiXomsv,, Ov9* 
''dva&riX-qasi' nsQl ydQ Qd s ^j^aXKog 
iXsipsv ^vXXa ts Ttal wXoiov vvv 
avti fiiv vlsg 'Axaimv Ev naXdfirjg 
q>OQiovai Si.%aGn6Xoi: 

224. Hom. J 86^^*' dv^Ql UiXrj 
TQcaav natsdvasd'' ofiiXov^ 

228. Furius in X apnd Macrob. 
Sat. VI 1, 33 rumoresque serunt 
yarios et multa requirunt. 

233. cf. Hom. B 123 st ns(^ ydQ 
vl' i^iXoifisv 'A%aio{ ts TQwsg ts 
"OQHLia niatd tafiovtsg . aQi^fin^n- 
fisvai afitpai, . . . ^Hfisig 9 sg 
fsndSag SiatioafiTi^sifisv 'A%aioC, 
TQtomv d' avSQa ^tiaatov sXoifis&a 
olvo%osvsiv, TloXXal nsv SsyidSsg 
Ssvo/ato olvo%6oio. 

235. Enn. epigr. 4 volito vivus 
per ora virum. 



I-lflTATORBS. 



176. anth. L. I 178, 1. 
178. ibid. 2. 29 et tu 8aturni( 
luno. 



200. ibid. 172, 66. 

203. ibid. 170, 59. 

206 sqq. Val. FI. III 707 hanc ego 
magnanimi spolium Didymaonis ha- 
stam, Quae neque iam frondes vi- 
rides nec proferet umbras, Ut semel 
est evulsa iugis ac matfe perempta 
Fida ministeria et duras obit hor- 
rida pugnas, Testor. Priap. XXV 
hoc sceptrum, quod, ab arbore ut 
recisum est, Nulla iam pot^rit vi- 
rere fronde. 



225. anth. L. VI 84, 32. 



230. ibid. I 172, 64. 99. 



284. Enn. aiin. 287 fit ferreus 
imber. 



243. ibid. III 81, 86. 

247 sqq. Sil. IIII 105 accipiter . . . 
Turbabat yiolentus aves. 

253 sq. Auson. Cupid. crue. 52 ho- 
stemque unum loca non sua nactum 
. . . Facta nube premunt. 

274 sqq. Ov. met. VIII 317 morde- 
bat fibula vestem. Sil. VII 624 qua 
fibula morsus Loricae crebro laxata 
resolverat ictu, Accepit lateri peni- 
tusque in viscera adegit. Calpurn. 
ecl. VII 81 adunco fibula morsu. 
Corippus de laud. lust. II 121 aurea 
iuncturas morsu praestrinxit adunco 
Fibula. 

275. anth. L. I 146, 8. 

283 sq. epit. Iliad. 359 telorumque 
volat cunctis de partibus imber. 



414 



ABNEIDOS LIBER XII 



AVCTORB8. 

203 sq. cf. Hom. £ 586 inl fi^fS' 
Xfikov te nal cagi^ovg. 

294. £nn. ann. 589 teloque tra- 
bali. 



331 sqq. cf. Hom. iV 298 otog 9h 
PgoToXoiyog ''A^rjg nolsfiovSs (litst- 
ctVy Tm dl ^oBogj q)£log'vt6g, Sficc 
•KoatSQog xcel atagPi^g, '^EanstOj og 
t i(p6p7j<ss taldq)QOvd nsg nols-' 
aiGti^v' T«i fikv aq* in 0Qij%7jg 
E<pvQOvg fista Q'(OQiiaasa^ov xtA. 



339 sq. Hom. A 536 a^ aQ acp tn- 
nsitov onliatv Qa&dfiiyysg Ipallov. 



IMITAfOBES. 



294. epit. Iliad. 373 teloque ad- 
yersa trabali Tempora transadigit. 

296. anth. L. I 178, 374. 

300. Val. Fl, III 168 oecupat os 
barbamque yiri. 

312. Aus. cent. nupt. 107. 

314 sq. anth. L. I 178, 158 sq. 

318. ibid. 147, 19. 170, 89. 172, 156. 

322. .Stat. Theb. XII 136 pereat- 
que 'ingentis gloria facti. 

323. Sil. V 657 nulli dextra ia- 
ctare reliquit Flaminium cecidisse 
sua. 

324 sqq. Sil. V 376 quae dum tur- 
batos ayertunt aequore campi Du- 
ctores, . . ex agmine Poenum Ce- 
dentem consul tumulo speculatus ab 
alto .... 383 poscit equum. 

327. anth. L. I 172, 35. 



^ 391. cf. Hom. ^193 TaWvfii], 
otti tdxiata Ma^dova Ssvqo nd- 
Isaaov K. t. L 

393 sq. Hom. B 827 tp xal t6^ov 
'Anoklayv avtog sdmnsv. 



332. Sil. XII 684 clipeoque tre> 
mendum Increpat. 

335 sq. Val. FK II 205 atraeque 
genis pallentibus irae. 



342. Sil. IIII 175 nec eminus ambo. 

348. Aus. cent. nupt. 9. 

350 sqq. Sil. II 179 qui thalamos 
ausus quondam sperare snperbos. 
183 ast Ithacus yero ficta pro morte 
loquacem Aifecit leto. 

364. Sil. I 261 correptis stema- 
cem ad proelia frenis Frangere 
equum. 

374. anth. L. I 170, 136. 

386. Sil. VI 79 lapsantes fultum 
truncata cuspide gres^us. cf. I 554 
dubio yestigia nisu Alternata tra- 
hens. Val. Fl. II 93 alternos aegro 
cunctantem poplite gressus. 

388. cf. Grat. Cyn. 382 quae tu- 
tela est proxima, tenta. 

391. cf. Aus. epigr. XX 7 medi- 
cum quod lapida dicunt anth. L. 
I 172, 11.^ 

397 (X 52). Sil. HI 579 mutlim 



ASraiDOS LIBBR XII 



415 



AV0T0BB8. 



407 sq. £nn. ann. 592 stant pul- 
vere campi. 



435 sq. Soph. Ai. 550 m nai^ yi- 
voio naTQOg svtvxi<ftsooc, Ta d* 
aXl* Ofiotdgj xal yivoi av ov KOf- 
xog-Attius arm. iudic. 156 virtuti 
sis par, dispar fortunis patris. 

441. Hom. if 1 qS? ilnoov nvXimv 
i^iaavTO q>a^dift,og '^ExtmQ, 

^ 451 s^q. cf. Hom. ^ 275 log d* 
OT* ano a%oni^g slSsv vitpog al- 
noXog^ dvfJQ ^EQxofhsvov naza nov^ 
tov vno Zbwvqoio Imrjg .... 'P^- 
yriaiv ts iimvj vnQ tb aniog liXwis, 
(i^ijXa, 

460. Hom. E 835 Sg tpai^ivri 
H&ivsXov (i^hv d(p* tnnav wss x^' 
fi&is. 



492. Hom. X 275 gtetro yaQ thqoX- 
S(6v, Enn. ann. 397 tamen indu- 
volans secum abstulit hasta Insigne. 

499. £nn. ann. 464 irarumque ef- 
funde quadrigas. 

507^ cf. Hom. X 325 tva ts ^v- 
X^g mmaTog oXsQ^Qog, 

510 sq. Hom. T 462 rov filv SovqI 
^Xatv, Tov Ss axsSov aoQi zwpag. 



IMITATORBS. 

volvevs inglorifts aevum. anth. L. 
I 89, 4 lanificas tentavi inglorins 
artes. 

398. vid. ad VIIII 794. 

400 sq. Sil. y 367 intortos de 
mor^ adstrictus amictus. Stat. sily. 
I 4, 107 ritu se clngit uterque 
Paeonio. 

407. Claudian. in I consul. Sti* 
lich. I 257 stant pnlvere Syrtes 
Gaetulae. 

424. Stat. Theb. II 326 cervixque 
recepto Sanguine magna redit fra- 
ctaeque in pectora vires. Nemesian. 
Cyn. 286 moz laetae redeunt in pe- 
ctora fortia vires. anth. L. I 45, 6 
concidit, atque oovae rediere ia 
proelia vires. 

427. anth. L. I 172, 39. 

428. Aus. cent. nupt. 90. 

434. QuinctiL declam. VIIII p. 
197 iamque suprema per galeam 
dederam oscula. 

435. cf. Sil. III 70 nate . . . am- 
plior, oro, Sis patrio decore. anth. 
L. I 147, 16. 



439. anth. L. I 172, 126. 



444. ibid. 170, 122. 

451 sqq. cf. Val. Fl. III 91 cae- 
ruleb veluti cum luppiter agmine 
nubem Constituit; certant zephyri, 
frustraque rigentem Pulsat ntrimque 
notus : pendent mortalia longo Corda 
metu, quibus illa fretis, quibus in- 
cidat aryis. 

469. epit. Iliad. 514 ille ruens 
ictu media inter lora rotasqueVol- 
vitur. 

474. anth. L. 1 168, 1 vacaa atria 
lustrat hirundo. 

483. ibid. III 81, 63 voce vocant. 



508. Aus. cent. nupt. 127. 



519. Ovid. met. III 586 pauper et 



V 



416 



ASNBID08 lilBER «XII 



AVCT0BB8. 



521 sq. cf. Hom. A 155 mff 9* otc 
nv^ didrjXov iv a|vXa> iuT[icfj vXy. 
Apollon. Rh. I 1027' o|c^^ CiteXoi 
fm^ nvQogj fit' ivl ^dfivoig Ava- 
lioici neaovca noQVcaszai. 

523 sq. Hom. J 452 mg d' otb 
Xe^fiaQQOi Tcotajiol %at OQBCqfi Qi- 
ovtBg 'Eg iLicyay%BMv cvfipdXXstov 
opQifiov viiOQ . . . Td)v 8i ts trjXocs 
Sovnov iv ovQBCiv inXvs noifLi^v. 



546. Hom.^ U 787 IV^' aQa tot 
ndtQO%XB qfdvn §i6toio tsXsvtii. 

552 (VIIII 532). Enn. ann. 168 
summa nitnntur opum vi. 

565. ibid. 263 nunc luppiter hac 
stat 

587 sqq. cf. Apollon. Rh. II 130 
tog Sl fisXiccdav Cfi^^vog fiiya iitj- 
XopotrJQsg *H\ fisXiccoTiouoi nitQrj 
ivi yLanviofociv y M S' TjtOL ts^ong 
fihv %tX, 



603. cf. Hom. X 278 dtpaft>iv7i pQO- 
%ov alnvv dqf' v^rjXoio fisXd^QOV. 

627. cf. Hom. N 312 vrjvcl filv 
iv fiiccrjCLV dfivvsLV slcl %al dXXoi. 



634 sqq. Hom, A 202 tint' avt',- 
alytoxoLO ^ibg ti%og, slXi^Xovd^ag ; 
rj Tva vpQiv HSrjg 'jlyafiifivovog 
'AtQslSao ; 



IlflTATORBB. 

ipse fuit . . . 588 ars illi sna cen- 
sus erat. 



• I 



525. Sil. IH 445 Yolcarum popu- 
latur iter. 

532. anth. L. I 45, 15. 
546. ibid. 170, 144. 

552. ibid. III 81, 42. 

553. ibid. I 170, 113. 

573. ibid. 178, 105. 



589 (cf. ad Ge. IIII 202). Clau- 
dian. rapt. II 125 cum cerea reges 
Castra mbvent. 

595. anth. L. I 172, 159 regina 
ut tectis venientem conspicithostem. 

596. Stat. Theb. XI 361 tecta in- 
cessentem. • 

603. Sil. I 166 deformem leti. 

620. anth. L. I 178, 408. 



630. ibid. 175, 5 nec pugnae in- 
ferior ncc e. q. s. 



636. ibid. 178, 260. . 

637. ibid. 170, 81 en quid ago? 
aut quamnam spondet fortuna sa- 
lutem? 

638. ibid. m 81, 25. 

643. Val. Fl. III 294 exstinguine 
mea — fatis hoc defuit unum — 
Speravi te posse manu? 

646. Lucan. I 366 usque adeo mi- 
serum est civili vincere bello? Stat. 
Theb. IIII 673 usque adeone parum 



ABNEIDOS LIBSB XII 



417 



AVCTOBfiS. 



684 gqq. Hom. N 137 oXooitQOXog 
mg dno nitgrjgy "Ov te xofra ats- 
fpavrig Tcotafiog xsitidQQOog loffi/, 
'Pi^^ccg danitip ofipQm dvaiSiog 
ixftata nitQrjg' "T^ilu, d* dva^Qto- 
emtov nitstai ntl. 



701 sqq. cf. Hom. N 754 oqs'£ 
viiposvti ioiyimg. 



716. ApoUpn. Rh. II 88 rjvra 
tavQO} ^OQpddog dfiqfl §o6g x£- 
%otrj6tB drjQidac^ov. 



725 sq. Hom. X 209 xal tots _ .. 
XQvasia natriQ itCtaivs tdXavta^ 



RIBBECK, YEROIL. III. 



IMITAT0RE8. 

cineri data mater iniquo ? Claudian. 
Prob. et Olybr. 166 usque adeone 
meam condunt oblivia mentem? 

648. antb. L. I 14, 29 inscia 
culpae. 

650 sqq." cf. Stat. Theb. XI 239 
nuntius ezanimi suspensus pectora 
cursu Aepytus ad regem portae sta- 
tiope relicta Tendit e. q. s. 

653. anth. L. I 175. 178, 71. 

656. ibid. 175» 20 iamque faces, 
non tela iacit. 

668. ibid. 178, 278. HI 81, 4. 

669. ibid. m 81, 68. 

670 (V 648). ibid. IIII 13, 13 ar- 
dentes oculorum orbes humerosque 
nitentes Ostendens. 

678 sq. ibid. I 170, 60 sq. 

681. ibid. 147. 

684 sqq. Lucan. III 470 qualis 
rupes, quam yertice montis Absci- 
dit impulsu yentorum adiuta ve- 
tustas. Sil. IIII 522 ut torrens celsi 
praeceps e vertice Pindi Cum sonitu 
ruit in campos, magnoque fragore 
Avulsum montis volvit latus, obvia 
passim Armenta inmanesque ferae 
silvaeque trahuntur. Stat. Theb. VII 
744 sic ubi nubiferum montis latus 
aut nova ventis Solvit hiems aut 
victa situ non pertulit aetas e.q.s. 
cf. Val. Fl. VI 631 sqq. 

694. anth. L. I 172, 90. 178, 409. 

696. ibid. 170, 117. 178, 381. cf. 
epit. Iliad. 279 post haec discedit 
uterque Depositis telis populus, . 
campusque patescit. 

699. Aus. cent. nupt. 100. 

700. epit. Iliad. 957 hic vastis 
intonat armis. 



702 sq. Sil. H 313 mole nivali Al- 
pibus aequatum attoUens caput Ap- 
penninus. 

708. Sil. Vnil 434 stabant educti 
divecsis orbis in oris e. q. s. lu- 
vencus I 794 homines diversis par- 
tibus orbisProgeiiitos. 

712. anth. L. III 81, 12. 



720. ibid. I 178, 230 illi inter sese 
magna vi vulnera miscent. 

725. epit. Iliad. 658 sustinet au- 
ratas aequato pond«re lances. 

27 



418 



AENEIDOS LIBEB XII 



AYCTOBE8. 

'Ev d* it£di] Svo %fJQ8 tavfilsyiog 
jQ^avatoio, 



IXITATORBS. 



742. cf. ibid. 136 '^ExTOpa d', fog^ 
ivoriasv, sXs tgofiog^ ovS' ag* h' 
^tXri AvQi fiivsiVj oniaai 6\ xvXag 
Uns, §fi 6h (pofri&BCg. 

749 sqq. ibid. 189 mg S' ots vb- 
Pqov OQBa(pi xvatv iXdtpoio SCrjtai 
%tX. 

754 aq. cf. Apollon. Rh. II 280 
tvtO^ov S\ titaivofisvoi fiBtomaQsv 
^A%qr]g iv ysvvsaai ftdtTjv dQafiriaav 
oSovtag, 



729. Paulin. vit. Mart. II 436 alte 
sublatum surgit furiosus in ensem. 

732. anth. L. I 170, 131. 

740 sq. cf. epit. Iliad. 30^ 968 
dissiluit mucro. 



759. cf. Hom. X 415 i^ovofta%Xi]' 
dijy ovofidiatv avSQa s%aatov. 

763. cf. ibid. 208 dXX^otB ^ to 
titaQtov inl %QOVvovg dq>i%ovto. 

764 sq. ibid. 159 insl ov% tsQi^iov 
ovSh ^osCriv 'AQVva&rjv, a ts noaalv 
did^Xia yCyvstai dvSQciVj *AXXd nsQl 
fpv%iig d^iov '^E%tOQog tnnoSdfi.oio, 

782. cf. Hom. f 174 o S' uQa 
^sXCrjv 'A%iXriog Ov Svvat' i% %Qrj- 
fnvoio iQvaaai x^^Q^ ^^X^^V' 



748. Aus. cent. nupt. 104. 



754 sq. Ovid. metam. I 535 in- 
haesuro similis iam iamque tenerc' 
Sperat. Stat.Theb.V 168 iam iam- 
que teneri Credit et elusos audit 
concurrere morsus. 

757. anth. L. I 170, 148. 

758. ibid. III 81, <4 socios simul 
increpat omnes. (£cl. Ylll 70.) 



815 sqq. cf. Hom.- O 36 tatoi vvv 
tods Faia . . . Kal to %at.SLp6fiS' 
vov Htvyog vSa>o, og ts fisyiatog 
'OQ%og osivotatog ts nsXsi aa^a- 
Qsaai &soiaiv . . . . 41 /x^ dt ifLriv 
lotrita Iloasiddatv ivoaix&atv nrj- 
fiaCvsi TQ&ag %tX. 



765. ibid. I 170, 125. III 81, 30. 
778. ibid. I 178, 353. 



783. ibid. 170, 133 tum nititur 
acer et instat. 
791. ibid. 14| 32. 

793. ibid. 178, 409. 459. 

794. cf. Ovid. metam. XHII 608. 

799. anth. L. I 45, 7. 

800. ibid. 178, 100. 194. 
805.*ibid. 357. 442. 



816. ibid. 172, 124. 
819. ibid. 178, 75. 
829. ibid. 14, 1. 

832. ibid. 170, 144. 

833. ibid. 147, 36. 

841. cf. Ovid. met. XUII 592 sq. 



AENBIDOS LIBBB XII 



419 



AVCT0RB8. 



875. cf. Hom. X 213 Un^v di I 
^oipog 'jinoXlav. 

879. cf. Bion. 1 b2 u dh tdXaiva 
Zcoo) %al ^eog ififii, xal ov dvva- 
ftai as Siw%nv, 

888. cf. Hom. pQi^v fiiya au^a- 

QOV, 



894. vid. ad VII 292. 

897 sqq. Hom. E 302 o ds z^Q' 
fiddtov Xdps xeiQ^, TvSstSrig, fisya 
igyoVj o ov 6vo y' avdps (pSQOisv, 
Oloi vvv Pqoto£ slc' ' o Si fiiv fsa 
TcdXls xal olog. cf. M 445 sqq. — 
$ 403 X^&ov stXsTO z^f^Q^ ^^X^^V 
Ks£fisvov iv nsSCfp, fLsXava xqtjtvv 
xs fi^iyav t£, Tov q' dvdQsg nooTS' 
QOi ^icav ifjifisvai ovqov aQovQTjg. 



^ 908 sqq.^ Hom. X 199 dg d' iv 
ovsiQco ov SvvaTai (psvyovTa di- 
caitsiv. 



918. cf. Hom. X 295 o Sh ov tI 
oi iyyv&sv i^sv. 

920. cf. ibid. 321 sIgoq6(dv TiQoa 
%aX6vj onTi st^sis fidXiCTa. 

932 sqq. cf. ibid. 338 Xiaaofi,' vn^Q 
^vrrjg xal yovvmv a&v ts TOXTfov, 
Mri fis ia nuQa vrjval nvvag xaTor- 
Sd^ai 'Axccioiv x. t. i. 



IMITATOR88. 

847 8q. ftnth. L. I 178, 431 sq. 

848. Propert II 12, 5 idem non 
fmstra ventosas addidit alas. 

849. anth. L. I 170, 28. 

866. Ovid. metam. XIIII 577 ci- 
neres plausis eyerberat alis. cf. 
Grat. Cyn. 348 nigris orbem circum- 
sonat aliB 

873. cf.' Stat. Theb. XII 214 et 
nunc me duram .... quereris. 



878. anth. L. I 178, 21. 



883. ibid. 282. 

888. ibid. 168, 19. 

889. ibid. III 81, 70. 

892 sq. ibid. I 178, 449 sive animo 
sive arte vales. opta ardua pennis ^ 
Astra sequi. 452 sq. 

893. ibid. 453. 

894. Sil. I 298 caput quassans. 

895. anth. L. III 81, 102. 

897 sqq. epit. Iliad. 460 saxum 
ingens, medio quod forte iacebat in 
agro, Bis seni quod vix iuvenes 
tellure levarent, Sustulit et magno 
conamine misit in hostem. (Ovid. 
metam. III 60.) 



905 (V 432). Sil. I 529 genua la- 
bant. 

907. Sil. mi 137 ictum perdide- 
rat spatio. 

908 sqq. epit. Iliad. 944 in somnis 
veluti .... gressum labor ip&e mo- 
ratur. 

911 sq. Ovid. metam. XI 326 
liugua tacet, nec vox temptataque 
verba sequuntur. Aus. cent. nupt. 
97 sq. 

912. anth. L. I 178, 371. 

916. Aus. cent. nupt. 92. 



920. anth. III 81, 69. 

a 

931. ibid. I 170, 155. 

932. Ovid. metam. XIII 457 utere 
iam.dudum generoso sanguine. Sil. 
XV 801 utere Marte tuo. anth. L. 
I 172, 83. 178, 271. 

27* 



420 AiSNEIDOS LIBER XII 

AVCTOBBB. IMITAT0BB8. 

933 sq. cf. Hom. Sl 486 fivijffai 931—936. Dictys Cret. III 21 
natQog ooCo, ^EOig inisiiisl' *A' nihil deprecor .... concede paryu- 
xMev X. T. I. lis saltem non animam parentis, 

sed cadaver deprecantibus. veniat 
in animum recordatio parentis tai. 

945. anth. L. I 168, 15. 

946. ibid. III 81, 97. epit. Iliad. 
859 accensus furiis decurrit ad ae- 
quor. 

952. anth. L. II 188, 17 Tumi 
vita fugit infemas maesta sub 
umbras. 



ADDENDA ET CORRIGENDA, 



BUCOLICON LIBER. 



ECLOGA I. 



AVCTOBES. 



IMITAT0BE8. 



2 (VI 8). Theocr. VII 50 yi^yto 
fiivj 0Q7i (pilog eC toi apcVxei, 
Tov^' OTi ngav iv ogsi t6 fieXv- 
dgiov i^enovaca. Lucret. IIII 589 
fistula silvestrem ne cesset fandere 
musam. 



12. De usu voc. en sim. (apud 
Theocr. rfvldB sim.) vid. quae cqI- 
legit Gebauer 1. 1. p. 29. 



1. incert. apud Donat. vit. Verg. 
XVI Tityre, si toga calda tibi est, 
quo tegmine fagi? 

2. Calp. ecl. VIII 27 sed quia tu 
nostra^ musam deposcis avenae. 
(cf. Gehauer de poetarum Qraec. 
buc. inpr. Theocriti carminibus in 
eclogis a Vergilio expressis libri II. 
ed. II p. 14.) 

3. Wernsdorf. p. L. m. I 180, 33 
gramine cum tacto patriae sol.a dul- 
cia linquis. 

5 sq. Calp. ecl. IIII 38 et fruimur 
silvis Amaryllidos . . . nisi tu Meli- 
boee fuisses. VIII 15 te nunc rura 
sonant. 

6. id. I 46 dum populos deus ipse 
reget. add. IIII 7. 165. 

8. id. V 27 tepidos tunc hostia 
cultros Imbuat. 

9. ibid. 5 quas errare vides inter 
dumeta capellas. 

10 (VI 1). id. IIII 20 levibus quem 
saepe cicutis Ludere conantem ve- 
tuisti. 



13 sq. id. V 39 te quoque non 
pudeat, cum serus ovilia vises, Si 
qua iacebit ovis partu resoluta re- 
centi, Hanc humeris portare tuis 



422 



ADDENDA ET CORRIOENDA. 



AVCT0BB8. 



24. vid. ad A. I 408 sqq. 



39 (V 62 X 13). cf. Theocr. XXVII 
58 dihiXaig XaXiovav tsov ydfiov 
a[ nvnaqiacoi. 



51. pro 64, 18 1. LXVin 97. 



. 55. cf. Theocr. yiI^I53 xotov 
vi%taQ insiffs xar' avXia noccl 
%0QBV6ai. De sententia vide, quae 
Gebauer collegii 1. 1. p. 228. 
56. cf. Gebauer p. 35. 



IMITATOBES. 

natosque tepenti Ferre sinu tremu- 
los. 

23. vid. ad Ge. IIII 176. 

24. Sulpicia sat. 20 duo sunt, 
quibus extulit Ingens Roma caput. 

26. 36. Calp. ecl. VII 7 mirabar, 
quae causa foret tibi tanta mo- 
randi. 

31. Wernsd. p. L. m. III 148, 11 
namque, fatebor enim, quae maxima 
deterrendi Debuit, hortandi maxima 
causa fuit. 

36. leg. *vid. ad v. 26.' 

39. Rutil. Nam. I 31 ipsi quin 
etiam fontes si mittere vocem, Ipsa> 
que si possent arbuta nostra loqui 
e. q. s. 

42. Avien. descr. 603 illic saepe 
deum conspeximus adridentem. 

45 (Ge. m 73). Nemesian. Cyn. 
114 huic parilem submitte marem. 

50. Wernsd. p. L. m. II 226, 99 en 
tibi Tityrus Salvo laetus agit grege. 

54 sq. ibid. VI 163, 13 apes. su- 
surro murmurant gratae levi. 



56 (cf. ad Ge. U 384). Calp. ecl. 
IIII 124 ut nudus ruptas saliat cal- 
cator in uvas. 

58. Wernsd. p. L. m. VI 391, 20 
et castus turtur atque columba ge- 
munt. 

59 sqq. (III 91 V 76 VIII 27. 52) 
— lin. 9 del. *cf. III 91 — 52.' — 
lin. 12 pro 168 leg. 169. — add. 
Wernsd. p. L. m. IIII 533, 92 ante 
sub Aegaeo optabunt pia tecta pa- 
lumbes, Et versa halcyone compo- 
net in arbore nidos, Esuriens vitii- 
los alet ante leaena sequaces, Atque 
impasta diu teneros lupa nutriet 
agnos, Mutantesque suis divisum 
partibus orbem Aut Barcaeus alet 
Taurum aut Hyrcania Tauros: Ante 
Thyesteis iterum male territa men- 
sis Interrupta dies refugos vanescet 
in ortus: Ante dabunt imbres Ni- 
lum, super aethera damae Errabunt, 
nantesque canent et flumina p]aa> 
dent, Quam mihi post tergum veni- 
ant tua dona, magister. 



BCLOQA II. 423 

AVCTOIUSS. IMITAT0BE8. 

63. Rntil. Nam. I 53 obruerint 
citius scelerata oblivia solem, Quam 
tuus ex nostro corde recedat honos. 

66. Nemes. Cyn. 124 divisa Bri- 
tannia mittit Veloces nostrique or- 
bis venatibus aptos. Wernsd. p. L. 
m. V 1358, 1 semota et yasto dis- 
iuncta Britannia ponto. 

76. epitome Iliados 893 tondent 
prata greges, pendent in rupe ca- 
pellae. 

78. cf. Calp. VIII 6 dum salices 
haedi, dum gramina vaccae Betota- 
dent. 

83. id. IIII 169 iam sol contractas 
I pedibus magis admovet umbras. 

VIII 86 sed iam sol demittit equos 
de culmine mnndi. cf. VIIII 89. 



ECLOGA IL 

De tota hac ecloga vide, quae 1. Martial. VIII 56, 12 tu licet et 
disputavit Gebauer p. 23 sq. 142 sqq. nostrum, dixit, Alexin ames. Calp. 

II 1 intactam Crocalen puer Asta- 



2 sq. vid. ad III 53 sq. 



cus et puer Idas . . . Dilexere diu. 



5. Calp. XI 12 sic sua desertis 
nudarunt vulnera silvis. 

6. cf. Theocr. III 6 cJ xai^iBCc' 6. Gratius Cyn. 300 nec me pi- 
'AficcQvXli, %{ fb' ovTH ixi %tX. gnoribus nec te mea carmina fal- 

lent. Calp. VIU 29. 

7. id. VII 119 ovx IXbbi yLBV. 7. Calp. III 87 laqneum miseri 

nectemus ab illa Ilice. 

8. id. I 19 et iam captatae pa- 
riter successimus umbrae. XI 39 
iam pecudes subiere nemus. 

9. Copa 28 nunc etiam in (nunc 
veprum Haupfius) gelida sede la- 
certa latet. 

12 sq. Calp. XI 41 solus cano, me 
sonat omnis Silva, nec aestivis 
cantu concedo cicadis. 
13. Catull. LXIIII 354 sole snb 
ardenti flaventia demetit arva. 

15. ibid. 50 qui tulerit Meroes 
fastidia longa superbae. 59 perfe- 
rat et fastus. 

16. Gebauer 1. 1. p. 39. 

17. dele Theocriti versum. 17. Calpurnii versus est 44: tu 

quoque saeve puer niveum ne perde 
colorem. 
18.^ add. Theocr. XXIII^ 28 xal 18. Wernsd. p. L. m. III 221, 45 
x6 QoSov nccXov ictij xal 6 XQ^^S alba ligustra tuae -nequeunt acce- 
avta {LaQaivu. dere laudi. 

20. Nemes, Cyn. 159 passim nam 
lactis abundans Tempus adest. 



424 



ADDENDA ET CORRIGENDA. 



AYCTOBES. 



24. Gehauer p. 15. 



,26 sq. cf. Theocr. VI 37 wg naq 



29. Gehauer p. 16. 



34. 38. cf. id. 1 125 ^v^* covag 
xal xdvdB tpsg' bvticchtoio fisXi^Ttvovv 
'£x KaQ^ avQLyya TiaXoiv, nsQl %bi- 
Xoq sXmtdv ' ^H yaQ iya>v vii tQOi- 
tog ig aidog sXyiofiai rjdrj, 

36.^ Theocr. V 104 ^ati ds (lot 
yavXog, 



38. cf. id. I 3 iistd Ilava to 
dsvtSQO^f (i&Xov dnoia^. 



51. cf. Theocr. III 10 '^viSs toi 
8s%a fidXa q^iQa .... xal avQtov 
aXXa toi olaoa. 



IMITAT0RB8. 

22. Ovid. metam. XIII 829 Uc 
mihi semper adest nivenm. Wemsd. 
p. L. m. YI 161, 7 non defit hortis 
et Yolnptas maxima. 

23. ' Calp. yiin 82 cantamns avena 
Qua divi cecinere prius. 

25. Ovid. metam. XIII 840 certe 
e^o me novi liquidaeque in imagine 
vidi Nuper aquae, placuitque mihi 
mea forma videnti. 



27. (IIII 58 sq.) cf. anth. L. V 
149, 19 (Wernsd. VI 407). 

28 sq. Calp. II 60 ne contemne 
casas et pastoralia tecta. VII 42 
sordida tecta, casas et sola mapalia 
nosti. 

32 (III 26). id. in 26 calamos in- 
texere cera Incipit. III 19 iam 
puerum calamos et odorae vincula 
cerae lungere nunc cohibes. VIH 
4 nam te calamos inflare labello 
Pan docuit. 58 calamos aptare la- 
bris et iungere cera. X 13 nulli fas 
est inflare cicutas, Quas ego Mae- 
naliis cera coniungo sub antris. 
Wernsd. p. L. m. II 388, 7 me Pan 
ad thiasos docuit modulamine cantus. 

34. Wernsd. p. L. m. II 388, 10 
et roseo terit ore deus mollique 
labello. 



36. Ovid. metam. VHI 191 sic 
rustica quondam Fistula disparibus 
paulatim surgit avenis. Calp Iin 
149 imparibus modo concinuistis 
avenis. add. IIII 20. X 13. VII 12. 
Wernsd. p. L. m. II 388, 3 dispari- 
bus compacta modis totidemque qI- 
cutis. 



42. cf. Ovid. metam. XIII 837 
dominae servabimus istos. 

45 sq. Copa 16 lilia quae niveis 
attulit in calathis. 

50. Colum. X 307 pressaque flam- 
meola rumpatur fiscina caltha. 

51. Calp. II 72 quam multa sub 
^rbore nostra Poma legam. 90 nt 
in arbore saepe notavi Cerea snb 
tenui Incere Cydonia lana. cf. etiam 



ECLOGA III. 



425 



AYCTOBBS. 



53. de hiata vid. Gebauer 1. 1. p. 136. 



62. (Ge. II 485 sq.) cf. Mosch. V 
7 ya ii jkoi dcnaata xal daeTitog 
Bvadev vXrj. 

63. add. Theocr. VIII 80 t^ fiot 
d' a fioexog, xA Povnolm at posg 
ttvzaC, 

65. Lucr. II 258 quo dncit qaem- 
que Yoluptas. 

68. Theocr. VII 56 9^Qfiog yap 
iqoig avzA fis %ataC&8b% 



IMITATORKS. . 

Prop. IIII 13, 27. Martial. X 42, 1. 
3. anth. L. UI 211, 3 sq. 

56. Colum. X 208 ne Cydonis opes 
despernat Alexis. cf. etiam Ovid. 
metam. XIII 838. 

60. Prop. II 30, 1 quo fugis a 
demens? Wernsd. p. L. m. III 189, 
37 quid loquor a demens? Calp. 
Vnil 72 di pecorum pavere greges. 



67. cf. Calp. VIII 86. 



72. id. VIIII 33 ipse ego nec molli 
iunco nec vimine lento Perfeci ca- 
lathos. 



ECLOGA III. 



Gehauer p. 186 sqq. 

1. lin. 3 pro poatuov leg. poaiiev. 



6. de hiatu vid. Gebauer p. 135 sq. 

10. Theocr. V 112 al ta MUfo- 
vog ntX, 

17. id. V 75 Tidniote, 



23. cf. Theocr. XV 91 mg d' 
slS^g xofl TOVTO, KoqCvQ^iai slfilg 
avm^sv. 



^ 31. cf^ Theocr. XXII 70 ^ xal 
as^lov itoifiovj i(p' tp drjgiaofisQ'' 
afiqpco; 



1. incert. apud Donat. vit. Verg. 
XVI dic mihi Damoeta, cuium pe- 
cus? anne Latinum? Non, verum 
Aegonis. nostri sic rure loquuntur. 

6. Nemes. Cjn. 150 huc omnes 
catuli, huc indiscreta feratur Turba. 

9. ibid. 94 naiades faciles. 

10. Calp. VI 84 me puto vicinus 
Stimicon e. q. s. 

12. id. VII 5 veteres fagos. 

20. id. III 94 ipse procul stabo 
vel acuta carice tectus Vel propius 
latitans. 



26. Calp. XI 3 nec triviale sonans. 

27. id. III 60 acerbae stridor 
avenae. < 

30 (cf. IIII 21). Wemsd. p. L. m. 
II 243, 50 uberibus plenis veniant- 
que ad mulotra capellae. 

31. Calp. II 6 dulcique simnl con- 
tendere cantu Pignoribusque parant. 
VI 2 certavere sub his altemo car- 
mine ramis ludice me, sed non sine 
pignore. 47 dum sciat hic se non 
sine pignore vinci. 



i 



426 



ADDENDA ET COBRIGENDA. 



AVCT0BE8. 

36 sq. id. y 23 vg not* 'A^avaluv 
^Qiv rJQicsv, iqvids "KSitai '^SlQKpdg, 
I 27 xal §adi niaavPtov .... Ire 
yXvtpdvoio noToaSov. 

37-43. 44—47. Theocr. VIII 18 
cvQiyy', av inoinaa, %aXav i%io 
ivvsdqxovov, Asvnov naQOv i%oicav 
toov naTCD laov avatd^sv 21 17 iidv 
xoi x^ym avQiyy' i%oi ivvsdq>. A, 
X. ^. t. X. l, a, (Gebauer p. 61.) 

^49. cf. etiam Theocr. VIII 10 
ovnoTS vinaasCg fi' ovS' sH xi nd- 
votg tv y* dsiSoiv, 



IMITATORflB. 



39. id. VII 9 et solus Stimicoii ca- 
neret pallente corymbo. X 18 gra- 
vidis hederata fronte corymbis. 

45. Calp. Vim 5 et moUi gre- 
mium compleret acantho. 



52 (V 10 yilll 32). id. V 78 s\a 
Xiy' st tL Xiysig, 

55. cf. Theocr. V 33 cads nstpvnst 
Iloia %d atipdg a9s. VI 44 (DQ%svvt* 
iv fiaXana tal noQtisg avtitia noitf. 



50. id. IIII 78 venit en et frater 
Amynlas. VI 21 veniat licet arbiter 
Alcon. 92 et venit ecce Micon. 

51. Calp. VI 88 efficerem, ne te 
iam quisquam turpior esset. 



53. id. Vm 9 vicine Timeta. 



60. id. XVII 1 ^x /iiog dQ%(6fis- 
a&a xal ig Jia Xi^ysts fLOiaai, cf. 
Gebauer p. 40. 

63. de hiatu Gebauer p. 136. 



69. cf. Theocr. V 99 SiOQ^qaofiai 
avtog. 

.78. id. V 134 dXX' iyw Evinjdsvg 
SQafiai fiiya. 



82 s^. add. Theocr. X 31 a atj 
tov %vtiaov^ 6 Xv%og tdv alvadi' 
oa%si, *A yiQavog tSQOtQOv, iydi $^ 
inl rlir ftsfidvrjfiai. 

83. cf. id. im 38^ fiovag as&sv 
ovSs &'avoiaag Aaasvfisad^a. 

84-.86. id. V 83- %al yuQ ift' 



57. Calp. V 21 tunc florent silvae, 
yiridisque renascitur annus. Colum. 
X 282 nunc ver egelidum, nunc est 
moUissimus annus. 

58. Calp. VI 75 Astile tu Peta- 
len, Lycida tu Phyllida lauda. 

59. id. IIII 79 cantibus iste tuis 
altemo succinet ore. VI 2. 74. 90. 

vnn 19. XI 13. 

60. cf. Ovid. metam. X 148 ab 
love, Musa parens — cedunt lovis 
omnia regno — Carmina nostra 
move. 

63. Wernsd. p. L. m. IIII 325, 40 
nunc laiirus nunc myrtus — habent 
sua munera lauri. 

65. ibid. VI 282, 69 sed magis ez 
aliqua cupiebat parte videri. 

6i6. Calp. XI 4 Lycidae crinitus 
lollas Ignis erat. 

69. cf. id. lll 76. 



79. Ovid. metam. III 501 dicto- 
que vale ^Vale' inquit et Echo. 



EOLOaA III. 



427 



AVCTORES. 



IMITATOBB8. 



tonollcov wiXiEi ^ fiiya , xal %aX6v 
ccvtm Kqiov iyo) §6071(0, VIII ,33 
ay%sa xcrl notccfioif ^siov yivog, at 
Ti MBvdX-naq Ilrino%' 6 avgiyitocg 
nQoaq^tXhg aas iiiXog, B6a%oit* in 
rffvxcig tdg dfJi,vdSag, 37 nQavai %al 
ffotdvai, yXv%€Q6v (pvtov, atnsQ 
ofioiov MovaiadBi jddtpvig xatatv 
di^doviaiv , Tovto xo pov%6Xiov 
maivBts {aKi noiaaCvBtd), 

88. Theocr. I 20 xal tag Pov%o- 
Xi%ag inl to nXiov t%so fioCaag, 

89. add. ibid. 132 vvv *'/a filv 
fpogioits pdtoi, <poQioits d' axav- 

93. cf. id. XIII 52 %ov(p6tSQ' to 
naiSsg %tX, 

^ 94sqq.^ add. Theocr. V 100 aitt' 
dno tag %otiv(o tal fii^^ddsg' (ods 
vsfisaO^s — 102 ov% dno tag ^QVog 
ovtog 6 KtavaQog a ts Kvvai&a; 
Tovtst poa%7iasta^s %tX. 

96. id. IIII 44 §dXXs %dtai^s td 
(loaxta. 

98. Lucr. VI 1049 prius aestus 
ubi aeris Praecepit. 

100. add. Theocr. IIII 23 xal fidv 
ig atOfidXifivov iXavvstai .... OTra 
%ttXd ndvta (pvovti. 

101. vid. ad II 33. 



102. cf. Theocr. epi^^r. VI 5 dvC%a 
tnvag 'Oattov ov9l ti(pQa XsCnstai 
olxofiivag. 

103 (VII 28). cf. id. VI 39 (6g fi^ 
Paa^av&m, 



100. Tib. I 4, 81 heu heu quam 
lento Marathus me torquet amore. 

101. Ovid. fast. IIII 747 *con- 
sule' dic 'pecori pariter pecorisque 
magistris.* 

102. Wernsd. p. L. m. III 253, 
126 vix m-acie exesis artubus ossa 
traho. 

103. Grat. Cyn. 406 oculique ve- 
nena maligni. 

106 Auson. Cupid. cruc. 9 fleti 
olim regum et puerorum nomina 
flores. 

108. Calp. II 99 este pares, et 
ob hoc concordes vivite; nam vos 
£t decor et cantus et amor sociavit 
et aetas. VI 90 sed non ego vobis 
Arbiter: hoc alius possit discernere 
iudex. VIII 52 tu ruricolum discer- 
nere lites Adsneras. Wemsd. p. L. 
m. II 238, 93 es coce suavis homo, 
sed dulcis tu quoque pistor. III 153, 
55 non nostrum est, inquam, tantas 
attingere laudes. 

109 sq. pro 260 leg. 460. 



428 ADDEKOA BT COBRIGENDA. 



ECLOGA IIII. 

AVCTOBES. IHITATOBES. 

I. cf. Calp. IIII 10 numina Romae 
Non ita cantari debent ut ovile 
Menalcae. ^ 

6. id. I 43 et redit ad terras tan - 
dem squalore situque Alma Themis 
posito. 

7. Rutil. Nam. I 9 semina virta- 
tum demissa et tradita caelo. 

II. Wernsd. p. L. m. IIII 220, 10 
abstulit una dies aevi decus. 

21 (VII 11. Ge. III 316. A. VII 21 (cf. III 30). Hor. epod. XVI 
492). Theocr. XI 12 noXXa%i xal 49 iiyc iniussae yeniunt ad mulctra 
ouq noxl tatvXtov oevTal dn^vd^ov, capellae Refertque tenta grex ami- 
vid. Gehauer 1. 1. p. 233. cus ubera. 

(VII 3. Vmi 31). Lucr. I 259 
lacteus umor Uberibus manat dis- 
tentis. Gehauer p. 229, 

24 sq. Gehauer p. 49. 



29. vid. ad III 89. 



50.52. cf.Theocr.VI1149apayi«^ 

toiovdf — 151 apof ys nqi t^vov xtX. 

51 (GcT. IIII 222). Gebauer p. 141. 



58. Gebauer p. 62. 



28. Colum. X 311 sed cum mata- 
ris flavebit messis aristis. 

42. Wernsd. p. L. m. VI 561, 2 
luminibus falsis auri mentita colo- 
rem. 

43 sq. (III 63) Nemes. Cyn. 319 
suavique rubescere luto. 



55 sqq. Calp. VIII 24 namque fuit 
dignus senior, quem carmine Phoe • 
bus, Pan calamis, fidibusque Linus, 
modalatibus Orpheus Concinerent. 

57. Tib. II 3, 11. Calp. VIIII 72 
formosus ApoUo. 

62. Avien. descr. 1121 nascenti 
Baccho risit pater. 



ECLOGA V. 

.» 

2 (VII 3). Calp. II 2 Idas lanigeri 
dominus gregis, Astacus horti. XI 2 
calamis ac versu doctus aterque. 
5 sq. (Ge. III 418. 464) vid. ad 19. 
10. vid. ad III 52. 
12. cf. Theocr. VII 87 «off toi 
iymv ivoiisvov av* copca tag %alag 
alyag. 

13 sq. cf. ibid. 50^ sq. yirjyai fisv. 13. Calp. VIII 28 accipe, quae 
OQ7J (piXog et toi ap/<rx€t, TovQ' super haec cerasus, quam cernis-ad 
oti ngav iv ogst t6 [leXvdQiov i^s- amnem, Continet inciso servans 
novaaa. mea carmina libro. , 



BCLOGA V. 



429 



AYCTORES. 



45 sq. cf. Theocr. I 7 ^ a9tov <o 
^roifiaV, TO zsov iiiXog ij to xarax^S 
Tijv' ano taq nixQag nazaXsifistai 
vipod^sv v&(OQ. yid. Meinek, ad id. 

vmi 33. 



53 sqq. vid. Gebauer p. 15. 
55. cf. Theocr. X 24 ^ttal fiav 
jcQOteQOV noTLa [lovaiytog ria&a. 

60. cf. id. XXIIII 86 ^atai dri 
tovt' aiiaQj onrjviTia vspQOv iv 
svvqi KtiQxaQoSaiv atvsad^ai Idmv 
XvTiog ov% i&sXT^ast. 

64 (III 79). Lucr. V 8 dicendum 
est, deus ille fuit, deus, inclyte 
Memmi. 

65 sq. Theocr. XXVI 5 iv na&a- 
Q& Xstfi&vi Tidfiov 9vo%alBs%a pao- 
ptag, Tmg tQStg ra ZsfiiXqc, tmg 
ivvia ta dtovvaq). Gebauer p. 39. 43. 

72. add. Theocriti v. 72 o dl Ti- 
tvQog iyyv^sv aast. 



IMITAT0RS8. 

19. Wemsd. p. L. m. II 243, 45 
desine plura Hiems. 

20. cf. ad Ge. III 263. A. IIII 
308. X 386. VI 429. 

24. Calp. VIIII 29 nulla pieae 
trinis tetigerunt gramina yaccae 
Luciferis. 

33. Ovid. art. am. I 360 ut seges 
in pingui luxuriabit htimo. 

39. Colum. X 22 spinisque ferat 
paliuron acutis. Sedulius carm. 
Pasch. I 262 purpurei neu per vio- 
laria campi Carduus et spinis sur- 
gat paliurus acutis. 

42. pro 91 leg. 89. 

44. Colum. X 299 formoso nais 
puero formosior ipsa. 



47. Grat. Cyn. 522 tenuesque si- 
tim producere rivi. 



58 sq. yid. ad II 27. 



64. Grat. Cyn. 96 deus ille. 



88. Theocr. VII 128 toaa' itfd- 
ptav o di fiot to XayoifioXov adv 
ysXdaaag, *Slg ndQog, i% fiotaav ^st- 
vr^tov omaasv slfisv. cf. XVII 31. 



76 sqq. id. 251 ergo semper eris, 
dum carmina dumque manebunt 
Silvarum dotes atque arma Diania 
terris. 



ECLOGA VI. 



2. vid. ad II 60. 



1. Wernsd. p. L. m. V 514, 127 
prima Syracosii mens prodidit alta 
magistri. 



430 



ADDENDA BT CORRIGEKDA. 



AYCTORBS. 



20 sq. ibid. 29 xm nBol [ihv ZsUij 
liccQvstai v^oQ^i litGaog, Kioabg 



44. vid. ad ni 79. 



53. vid. Gehau€r'\, 1. p. 141. 



55 sq. vid. Gebauer p. 48. 
62. vid. ad. 46. 



85 sq. Theocr. VIII 16 ta Ss fiaXa 
no&iansQa ndvz* ocgid^iisvvTi. 



IlflTATOBES. 

5. Colum. X 40 Pierides tenui 
deducite carmine musae. 

8. add. Calp. VIII 3 gracili sub 
arundine carmen. 

10. ibid. 72 silvestris nunc te pla- 
tanus Meliboee susurrat. 

12. ibid. 20 sed quanam sacra 
descripta est pagina fago? 

13. Calp. X 3 cum Pan venata 
fessus recubare sub ulmo Coeperat 
et somno lassatas sumere vires. 

15. ibid. 61 ex illo venas inflatns 
nectare dulci Hestemoque gravAs 
semper ridetur laccho. 

17. Ibid. 5 quem super ex tereti 
pendebat fistula ramo. 



21. 25. ibid. 12 iamque videns 
'pueri, si carmina poscitis,' inquit 
^lpse. canam.' 

48. Calp. VIIII 32 stant vituli et 
teneris mugitibus aera complent. 
epit. Iliad. 299 vastisque replent 
mugitibus auras. Wernsd. p. L. m. 
III 393, 9 et Pro^tides dicit beatas. 

49. Wernsd. p. L. m. VI 509, 1 
moechus eram regis, sed lignea 
membra sequebar. 

54. Ovid. amor. III 5, 17 dum 
iacet et lente revocatas rnminat 
herbas. 

62 sq. Priscian. perieg. 281 hic 
Phaethonta suum carae luxere so- 
rores, Hic electra legunt alnis stil- 
lantia Celtae. 

75 sqq. Wernsd. p. L: m. I 180, 
51 atque obsessa gerat latitantibus 
inguina monstris. IIII 230, 5 monstra 
sub undis Qul ferat, Oceanum .... 
Aequoreosque canes, ratibus consur- 
gere prensis. 232, 10 seque feris cre- 
dunt per inertiafata marinislam non 
felici laniandos Borte relinqni. Avien. 
descr. 789 a ne jnonstrigenis , ho> 
stem licet, iuferat aestus Fluctibus. 

85. vid. ad III 34. 



Gebauer 1. 1. p. 226 sqq. 



ECLOGA VII. 



1 (VIII 22). Calp. VIII 30 gar- 
rnla pinus. X 1 sq. Avien. descr. 



BOLOGA VU. 



431 



AVGTORBg. 



T V 



3. vid. ad im 21. 

4. add. Theocr. XXII 23 oo afKpco 
&vaTo£6i jSoij^doi, to (pCXoi afitpai. 



9. cf. Theocr. V 66 iio^ivs, fiix- 
%6v axovcov TsiS* ivd^eav, 
II. vid. ad IIII 21. 



18. vld. ad III 59. 



20 (VIII 62). cf. Theocr. VIIII 
14 ovtmg Jdfpvig asiaev ifiCv, ov- 
x&q ds MsvdXiiag. ■ 



23. vid. ad VIII 63. 



26. cf. id. V 12 zv 8' o! %a%l xal 
TOit' izd%Bv BaiS%a£v<av. 
28. vid. ad III 103. 



35 sq. vid. Gebauer 1. 1. p. 238. 



IMITAT0BE8. 

1080 altae C(msurgunt pinus, et 
caelum sibila pulsant Kobora. 

2 sq. (cf. A. V 294 sqq.) id. II 1 
intactam Crocalen paer Astacns et 
puer IdaSy Idas lanigeri dominus 
gregis, Astacus horti, Dilexere diu. 
X 67 conducere in unum. ' 

4 sq. Calp. II 3 formosus uterque 
nec impar Voce sonans. VIIII 17 
ambo genis leves, intonsi crinibus 
ambo. epit. Iliad. 246 florentes ae- 
tate viri. 

5. Calp. V 42 nondum stare pa- 
ratos. 

7. Wernsd. p. L. m. II 225, 81 
taurus, solidi vir gregis et pater. 

.9. ibid. '226, 99. en tibi Tityrus- 
Salvo laetus agit grege. 

16. ibid. 240, 8 Ms certamen erat 
cuculi de carmine grande. VI 476, 
11 nec mediocre fuit magni certa- 
minis instar. 

17. Auson. Mos. 206 sua seria 
ludo Posthabet. 

19. Calp. II 25 alternos magis ut 
distinguere cantus Possitis. 



22 (A. VI 662). Sil. XIII 538 nec 
dedignanda parenti Carmina finde- 
runt Phoebo. 

24. Wernsd. p. L. m. II 388, 1 
praecelsae quercus frondenti in 
vertice pendens. 

26. cf. Calp. VI 80. 



30. Calp. VI 42 cornua subtiles, 
ramosaque tempora moUes Impli- 
cuere rosae. 

32. Nemes. Cyn. 90 candida puni- 
ceis aptentur crura cothurnis. Grat. 
Cyn. 338 tegat imas fascia suras. 

35 sq. Calp.^II 59 inter pampineas 
ponetur faginus ulmos. cf. Verg. 
Catal. VI 9 marmoreusqua tibi, dea, 
versicoloribus alis In morem picta 
stabit Amor pharetra. 

37 sqq. cf. Ovid. metam. XIII 789 
candidior folio nivei Galatea ligustri 
.... 793 aestiva gratior umbra . . . 
795 matura dulcior uva, Mollior et 



432 



ADDENDA ET COBfilGEKDA. 



AYCTORBS. 



40. cf. Theocr. XI 42 dlJi' atflxBV 
XV no^* afii, 63 i^iv^ote rcelateta, 

43. id. XU 2 o£ dh no»svvtsg iv 
ilfiaxi yjiQacxovciv, 

45. lin. 4 leg. (laXaiLmTSQOi. 

51 sq. add. Theocr. VIIII 12 tao 
Sl ^iQSvg WQvyovtog iym toaaov 
ykslsSalvm^ Ocgov naiieg iQ&vti 
natQog %al (latQog d-aovsiv* 

55. lin. 2 leg. voiioi. 



IMITATORBS. 

cjgnis. Martial. I 115, 2 loto can- 
didior puella cygno, Argento niye 
lilio ligustro. ' 

40. Oyid. 1. 1. 839 iam Galatea 
veni. 



62. Theocr. III 45 tdv Ss naldv 
KvQ^iQSiav, 

65 sqq. id. XVIII 29 nisiQa (is- 

ydXa at' dvidQUfis liooiiog dQOVQoc 

■ H %dn(p TivndQiaoog rl aQfiati&sa^ 

' aaXog tnnog, ^hSs %ai d QoSoxQtog 

*EXiva Aa%s8a£yL0vi %6ayi,og. 

70. add. Theocr. XI 29 i% ti^vai 
I Svvafiai. 



57 sqq. Rutil. Kam. I 480 cum 
pallent herbae, cum sitit omnis 
ager. Calp. III 51 te sine, vae mi- 
sero ! mihi lilia nigra videntur, Nec 
sapinnt fontes et acescunt yina bi- 
benti. At si tu veuias, et candida 
lilia fient £t sapient fontes et Mul- 
cia vina bibentur. cf. VIIII 44 sqq. 

61. Nemefs. laud. Herc. (Wernsd. 
p. L. m. I 284) 20 populea mecum 
carmen luctare sab umbra. 



ECLOGA Vm. 



18. cf. Theocr. VI 26 dXX' aXXav 
xivd (pafit yvvaiit' i%sv. 



44. vid. ad Ge. I 332. 



2. Calp.. II 18 omnia cessabant, 
neglectaque pascua tauri Calcabant. 

13. id. IIII 56 et modo te bac- 
cheis musa corjmbis Munerat et 
lauro modo pulcher obumbrat Apollo. 

14. Rutil. Nam. I 313 necdum de- 
cessis pelago permittimur umbris. 



19. Calp. III 45 has tibi Phylli 
preces iam pallidus, bos tibi can- 
tus Dat Lycidas, qnos nocte miser 
modulatnr acerba, Dum flet e.. q. s. 

26sqq. Wernsd.^. L. m. III 97sqq. 

33. cf. Calp. I 17 nec tibi defue- 
rit mea fistula. 

34. id. VI 13 birsuta spinosior 
histrice barba. 



ECLOGA VIII. 



433 



AVCTORBS. 



62. cf. VII 20. 



63. Theocr. X 25 (loiaai msQLdsSj 
avvaBCeatB xrX. cf. Lucr. I 166. 



71. vid. ad III 93. 



80. Gehauer 1. 1. p. 13. 40. 69. 



IMITATOBfiS. 

50. Wernsd. p. L. m. IIII 319, 6 
improbe dure puer, crudelis crimine 
matris. 

59. Eutil. Nam. I 405 speculam 
validae rupis sortita vetustas. 

62*sq. Calp. yilll 53 haec Idas 
calamis. tu, quae responderit Alcon, 
Versu Phoebe refer; sunt aurea 
carmina Phoebo. 



67. id. VI 80 rumpor enim me- 
rito: nihil hic nisi iurgia quaerit. 

69sqq. Calp. XI 70 cantavit, quod 
Luna timet. Petron. apud Wernsd. 
p. L. m. IIII 292, 8 Lunae descen- 
dit imago Carminibus deducta meis. 

73. Calp. XI 63 ter vittis, ter 
fronde sacra, ter ture vaporo Lu- 
stravit. 6%haec eadem, nodis quae 
versicoloria fila Et mille ignotas, 
Mjcale, circumtulit herbas. 

82. ibid. 65 incendens vivo crepi- 
tantes sulphure lauros.- 

85 sqq. id. III 1 numquid in hac, 
Lycida, vidisti forte iuvencam Valle 
meam? solet illa tuis occurrere 
tauris .... 4 duris ego perdita ru- 
scis . . nullis dubitavi crura rubetis 
Scindere. Wernsd. p. L. m. III 393, 
3 et per prata iuvencum Mentem 
perdita quaeritat. II 310, 7 perdi- 
tus incumbens. 

99. Calp. XI 71 quo currunt sco- 
puli, migrant sata, vellitur arbos. 

101 sq. ibid. 64 cineresque aversa 
e^fudit in amnem. 

108. Rutil. Nam. I 204 vel quia 
perveniunt vel quia fiugit amor. 



ECLOGA Vim. 



1. cf. Theocr. VII 21 Ziyi^iiiday 
na 8ri xv iisaafiigiov nodag ^Xnsig ; 
24 fj itsxa Saixa %xX. 



w 

13. lin. 2 leg. Aeris accipile^ 
19. cf. Mosch. III 11 oxxi B£(ov 
jtid^vansv 6 povnolog, oxxi avv 
avx& Kal x6 fisXog xd&vans xofl 



RIBBECK, VERQIL. III. 



3. Wernsd. p. L. m. III 192, 65 
dives erat, si quis, parvi possessor 
agelli. V 1301, 25 nec tantum mi- 
seri videar possessor agelli. 

5. leg. 170, 127. 



28 



434 



ADDENDA ET CORRIGENDA. 



AVCT0BB8. 

wXeto SiDQlg doidd/ 64 ndvtce roi 
09 fiata ^vyiidtd^avs Smga td iioiodv. 



31. vid. ad IIII 21. 

36. Theocr. VII 45 Ss lioi %al 
tintav aiy' dnir&stat ... 47 %al 
(loioav oQvixsg oaoi notl %tov doi- 
96v 'Avtia %o%%viovtsg ittaaia (lo- 
xQ^iiovti. (V 23 ig not' 'A&avatav.) 

39. vid. ad II 44. 



IKITATORE8. 



57. cf. Theocr. VII 57 x^^^vovsff 
atOQsasvvti td nvfiata tdv ts d^d- 
laaaav Tov ts votov toV t' svqov* 

65. vid. Gebauer p. 15. 75. 



29. ieg. 81 i 89. — Calp. VIII 18 
laudesque tuas sublime ferebat. 



40. Colum. X 256 iam ver purpu- 
reum, iam versicoloribus anni Fe- 
tibus alma parens cingi sua tem- 
pora gaudet. 

43. Auson. epist. VIIII 39 insana 
generata Propontidis acta. 

51. Calp. XI 32 omnia tempus 
alit, tempus rapit: usus in arto est. 

52 (A. UI 203). id. VIIII 25 nam 
mihi iam perierunt ordine soles. 



ECLOGA X. 



18. vid. ad. II 60. 
23. Ge. IUl 457. 



31. 33 Gebauer p. 41. 

32. vid. ad VII 5. 



54. Gebauer p. 41. 
64. vid. ad V 51. 



8. Calp. VIII 74 respondent sil- 
vae, te nostra armenta loquuntur. 



27. Colum. X 10 rutilas ebuli 
creat uvida bacas. 



33 sq. Calp. IIII 152 («cc. Hauptii 
emendationem) o mihi quam tereti 
decurrens carmine versus Tum Me- 
liboee sonet, si quando montibus 
istis Dicar habere larem. 

36. epit. Iliad. 892 et gaudet pres- 
sis immundns vinitor uvis. 

42. Calp. XI 47 hic tibi lene 
fluens fons murmurat. 

51. -id. I 92 carmina, quae nobis 
deus obtulit ipse canenda, Dicamus 
teretique sonum modulabor avena. 
IIII 63 modulabile carmen avena. 
Val. Fl. IIII 386 leni modulatur 
carjjveiL avena. 

57. add. Nemes. Cjn. 303 magnos 
circumdare saltns Quae possit. 



6EORGICON I. 



435 



AYCTOBES. 

71 JGe. I 266). Theocr. I 52 av- 
taQ o Y* ccv^SQi%oi6t %alav nXinisi 
anQiSo&jiQav Z%oCv€a itpaQfiooScov, 

73. cf. Theocr. VII 97 roaaov iQa 
MvQTOvg, oaov staQog alysg ^Qav- 
zai. XVIII 29. 



IMITAT0RB8. 

69. vid. Gehauer 1. 1. p. 50. 



GEORGICON 



LIBER I. 



AVCTORES. 



77. vid. Gebauer 1. 1. p. 53. 



IMITATORES. 

3. Calp. II 36 me docet ipsaPa- 
les cultum gregis. 

14. id. I 36 nemomm gaudete co- 
loni. 

18 sq. Rutil. Nam. I 73 inventrix 
oleae coUtur vinique repertor, £t 
qui primus humo pressit aratra puer. 
Grat. Cyn. 16 divae Centum omnes 
nemorum . . . et Latii cultor qui 
Faunus amoeni Maenaliusque puer 
... et inculto Silvanus termite 
gaudens. • 

36. Paulini versus est 87 p. 408 
Roswejd. 

43 sq. (II 331) Avien. descr. 706 
cum vere novo tellus se dura re- 
laxat. 

54. Aetna (Wernsd. p. L. m. IIII 
143) 259 haec platanis humus, haec 
terris dignissima tellus. 

57. cf. ad II 117. 

60 sqq. Colum. X 66 nos abruptae 
tum montibus altis Deucalioneae 
cautes peperere. sed ecce Durior 
aeternusque vocat labor. 

66. Grat. Cyn. 58 ante vetant 
quam maturis accenderit annum 
Ignibus. 

74. Calp. IIII 114 taifdemque le- 
gumina plenis Vix resonant siliquis. 

75. id. III 82 qui metere occidua 
ferales nocte lupinos Dicitur. 

80. Colum. X 82 armentive fimo 
saturet ieiunia terrae. 84 pabula 
nec pigeat fesso praebere novali. 

83. cf. ad II 429. 

88. Grat. Cyn. 422 ut omne Ex- 
sudent vitium. 

91. id. 146 venas durabit inertes. 

28* 



436 ADDENDA ET C0RRI6ENDA. 

AVCTORBS. IMITAT0BE8. 

93. Calp. V 117 ne forte rigor 
penetrabile corpus Urat. 

99. Tacitns Qerm. 26 sola terrae 
seges imperatur. 

106. Colum. X 143 largos indu- 
cere fontes. 

118. Auson. Mos. 459 teque inter 
'^ medios hominumque labores Strin- 

gentem ripas et pinguia culta se- 
cantem. Colum. X 329 saepe ferus 
duros iaculatur luppiter imbres 
Grandine dilapidans hominumqne 
• boumque labores. 

124. Calp. VIII 60 nec segnem 
passus nobis marcere iuyentam. 
£util. Nam. I 391 septima quaeque 
dies turpi damnata yeterno. 

133. Grat. Cyn. 8 contiguas didi- 
cere ex artibus ^rtes Proserere. 
Wemsd. p. L. m. VI 159, 165 quao 
sollers processu temporis usus £x^ 
primet. 

135. Avien. prognost. 105 elisos 
fulguris ignes Excudit. 

137. Priscian. perieg. 850 et primi 
stellis numeros uomenque dedere.^ 

150 sq. Colum. X 342 hinc mala 
robigo virides ne torreat herbas. 

154. Calp. IIII 1J5 nec praefo- 
cata malignum Messis habet lolium 
nec inertibus albet avenis. 

159. ibid. 32 viridique famem so- 
larer hibisco. 

187, Avien. descr. 772 contem- 
plator item. 

193 sq. Colum. X 352 profuit iu- 
terdum medicantem semina pingui 
Palladia sine fruge salis ^onsper- 
gere amurca. 

212. Colum. X 314 cereale pa- 
paver anetho lungite. 

214. ibid. 420 nube nova seritur 
caeli pendentibus undis. 

222. ibid. 52 dum Bacchi Gnodias 
ardor Aequore caeruleo celetur. 

235. Wernsd. p. L. m. V 525 hos 
^ ' circum gemini dextra laevaque iu- 

gantur. 
237. Varro Atac. ap. Wernsd. p. 
L. m. V 1403 V. 3 sic terrae extre- 
mas inter mediamque coluntur. 

238. ibid. IIII 230, 3 per non 
concessas audaces ire tenebras. 

250. Avien. descr. 275 hos adflant 
rutilae incunabula lucis. 62 vix 
hebes has oras ardor Titanius adflat. 

254. Petron. ap. Wernsd. p. L. m. 



GEOROICON I. 



437 



AVCTORE8. 



266. vid. ad ecl. X 71. 



325. vid. ad v. 118. 



IMITAT0BB8. 

IIII 759, 34 pulsninqae marmor 
abiete imposita gemit. 

272. Grat. Cyn. 425 spnmosi ca- 
tulos mergentem litoris aestn. 

283. Aetna (Wernsd. p. L. m. IIII 
101) 62 et iacto perturbat fulmine 
montes. 

285. Wernsd. p. L. m. VI 494 nec 
pepli radios poscunt nec licia telae. 

292. Grat. Cjii. 484 spicatasque 
faces. 

294 (A. VII 14). Auson. Mos. 397 
tenuique aptas subtemin^ telas Per- 
current. 

308. Nemes. Cjn. 51* nos timidos 
lepores, imbelles figere damas .... 
Gaudemus. . . 

315. Nemes. Cjn. 291 lactentes- 
que nrens herbas. 

332. Val. Fl. I 663 contraque 
ruentem Aut Athon aut Rhodopen. 
Petron. ap. Wernsd. p. L. m. IIII 
305 primus in orbe deos fecit ti- 
mor: ardua caeloFulmina cnm ca- 
derent, discussaque moenia flammis, 
Atque ictus flagraret Athos. 

335. leg. Manil. II 102. 

348. Colum. X 328 et iam matu- 
ris quaerit supponere falcem. 

355. cf. Calp. V 43 nec tu lon- 
ginquas proeul a praesepibus her- 
bas . . sectabere. 

368. ibid. 116 fronde caduca 
Sterne solum. 

423. Wemsd. p. L. m. I 185, 104 
et ovantes gutture cancri. 

448. Cfilp. X 37 ^;um primum lae- 
tas ostendit pampinus uvas. 

450. epit. Iliad. 107 interea sol 
immenso decedit Oljmpo. 

453. Aetna (Wernsd. p. L. m. IIII 
137) 233 nubila cur caelo terrae 
denuntiet imbres. 

467. Petron. ap. Wernsd. III 42, 
128 deformis Titan vultus caligine 
texit. 

472. Aetna (Wernsd. im 87J 1 
Aetna mlhi ruptique cavis fomaci-^ 
bus ignes .... Carmen erit 

490. cf. Calp. I 50 nullos iam 
Homa Philippos Deflebit. 

500. id. im 137 di precor hunc 
iuvenem . . . post longa reducite 
vitae Tempora. 



438 



ADDENDA BT CORRIGENDA. 



AVCTOBES. 



I1CITAT0BE8. 

513. add. Grat. Cyn. 227 incubuit 
spatiis. 



LIBER II. 



109. cf. ad ecl. VIII 63. 



1 sq. Colum. X 433 hactenus ar- 
Yorum cultus Silvane docebam. (III 
init.) Claudian. cons. Stil. II 1 hac- 
tenus armatae laudes: nunc e. q. s. 

2. Palp. X 15 iamque ego Bacche 
tuos ortus et semina yitis Ordine 
detexam. 

22. add. Claudian. rapt. III 30 
proYOcet ut segnes animos rerumque 
remotas Ingeniosa vias paulatim 
exploret egestas? Utque artes pariat 
solertia, nutriat usus? Grat. Cyn. 
351 est aliud, quod praestet opus 
placabile numen. 

33 sq. Calp. II 42 ars mea nunc 
malo pira temperat et modo, cogit 
Insita praecoquibus subrepere per- 
sica prunis. 

43. Wernsd. p. L. m. IIII 540, 
132 non si mihi murmura centum 
Det Boreas totidemque animas, 
centumque per ora Lingua rigens 
adamante fremat, memorare valebo. 

59. ibid. VI 143, 49 degenerisque 
comae. 

71 sq. Wernsd. p. L. m. VI 144, 
55 germine cana pirus niveos haud 
invida flores Commodat. 

76. ibid. 142, 44 et lento stringi- 
tur uda sinu. 

77. ibid. 141, 40 his discit cre- 
dita ferre modis. 

80. ibid. 335, 29 nec longum: ge- 
netrix furtivum sensit amorem. 

81. Grat. Cyn. 442 struitur ramis 
felicibus ara. 

82. Wernsd. p. L. m. VI 143, 54 
et qgae non novit munera, ferre 
docet. 145, 64 et ignotum cogit 
amare decus. 149, 88 fetibus insti- 
tuit plena rubere novis. Illias in- 
solitas miratur -'persicus umbras. 

105. Avien. descr. 813 si velit hoc 
uUus, velit idem scire quot alto~ 
Gurventur fluctus pelago, quot si- 
dera caeli Edncunt flammas, quot 
robora proferat Ida, Quantus aie- 
narum numerus versetur ab Euro. 

110. Grat. Cyn. 53 crassaeque 
malum fecere paludes. Nemes. Cyn. 



GBOBGICON U, 439 

AVCTOBBS. IMITAT0RE8. 

315 quae flaminibus crassisque pa- 
ladibus errant. 

112. Grat. Cyn. 129 umbrosae 
Veneris per litora myrtas. 
> 117 (cf. I 57}. ibld. 132 ab eois 
descendet .virga Sabaeis, Mater 
odorati maltam pulcberrima toris. 

121. Avien. descr. 936 vellera per 
silvas Seres nemoralia^ carpunt. 

135. vid. ad UI 496 sq. 

138. cf. Grat. Cyn. 533 o quantam 
Italiae — sic di voluere — paren- 
tes Praestant. 

153 sq. cf. Calp. XI 40 torto non 
squamea tractu Signat bunmm ser- 
pens. 

160. Avien. descr. 891 hos super 
in fluctus adsurgit Caspia Tethjs. 

162. Sil. IIII 301 illisum accipiunt 
irata sub aequora nft)ntem. Avien. 
descr. 211 collisas Thetis indignata 
per arces Saeviat. 

164. Avie^. descr. 510 vel qua 
Tyrrheni praeceps involvitur aestus. 

169. cf. Grat. Cyn. 321 at qualis 
uostris , * quam simplex mensa Ca- 
millis! qui tibi cuUus erat post tot 
Serrane triumphos! 

173 sq. . Auson. Mos. 381 salve 
magna parens frugumque virumque 
Mosella. 

175 sq. Colum. X 435 qui primus 
veteres ausus recludere fontes A- 
scraeum cecinit^Romana per oppida 
carmen. 

195. Grat. Cyu. 346 affectusque 
canum tua cura tueri est. 

199. ibid. 77 tantum inter nivei 
iungantur vellera cycni. 

211. Nemes. Cjn. 14 rudibus qua 
luceat orbita sulcis. 

214. Wernsd. p. L. m. III 409, 9 
decidens scabram cavat unda tofum. 

256. Rutil. N§m. I 53 obruerint 
citius scelerata oblivia solem. 
* 274. Nemes. Cjn. 6 campos me- 
tatur apertos. 

'307. Grat. Cyn. 463 regnantem 
excutiens morbum. 

317. Petron. ap. Wemsd. p. L. m. 
III 44, 146 hunc nive dura Claudit 
hiems. 

325 sqq. Calp. VIII 135 omni- 
parens aether, et rerum causa li- 
quores, Corporis et genetrix tellus. 
Colum. X 206 iuque siuum matris 
violento depluit imbre. pervig. Ven, 



440 



ADDENDA BT CORRIGENDA. 



AYCTOBBS. 



330 sq. cf. ad ecl. III 56. 



IHITATOBES. 

55 (B.) primus Aether copulavit 
nuptias. 57 in sinum maritus imber 
fluxit almae couiugis, Uude fetiis 
aleret omnes mizta magno corpore. 
(cf. A. VI 727.) 

327. del. *perv. — coniug-is.' 

330 sqq. Wernsd. p. L. m. III 268, 
,1 zephyrisque moventibus orbem 
lam tepet eurus . . . Parturit omnis 
ager, praesentit terra calorem, Ger- 
minibusque novis parturit omnis 
ager. 

331. cf. ad I 43' sq. 

355. Calp. IIII 117 iam neque 
damnatos metuit iactare ligones. 

367 sq. Grat. Cjn. 142 post ubi 
proceris generosa stirpibus arbor 
Se dederit . . . Stringe notas circum. 

382. Calp. IIII 126 qui facit egre- 
gios ad pervia compita ludos. 

384 (cf. ad ecl. I 56). ibid. 124 
ut nudus ruptas saliat calcator in 
uvas. V 15 pratis errantes mollibus 
agnas. 

391. Aetna (Wemsd. p. L. m. IIII 
184) 486 cavis cunctatus vallibus 
haesit. 

417. Calp. V 97 et portat lectas 
securus vinitor uvas. 

438. Colum. X 386 Naryciae picis. 

441. Rutil. Nam. I 464 qualis sil- 
varum frangere lustra solet. 

447 sq. Grat. Cyn. 127 disce age- 
dum et validis delectum hastilibus 
omnem. Plurima l^hreicii nutritur 
vallibus Hebri Cornus, et umbrosae 
Veneris per litora mjrtus (Ge. IIII 
124), Taxique e. q. s. 

454. Auson. Mos. 153 Baccheia 
munera. 

458. Catonis dirae 112 o fortunati 
nimium multumque beati. Calp. YII 
38 cunctaque mirabar, necdum bona 
singula noram. 

464. Avien. descr. 1260 illudunt 
auro vestes. Nemes. Cyn. 91 sit 
chlamys aurato multum subtemine 
lusa. 

465. cf. Grat. Cyn. 86 interdum 
sLibyco fucantur sandyce pinnae. 

470. Wernsd. p. L. m. III 271, 19 
sub platano viridi iucunda somnus 
ip umbra. 

471. vid. ad A. III 646 sq. 

472. Grat. Cyn. 27 illa operum 
patiens. 519 audax et patiens ope- 
rum genus. 



GEORQICON III. 



441 



AVCTOBES. 



485 sq. cf. ecl. II 62. 



IMITATOBBS. 

483. Wernsd. p. L. m. VI 353, 57 
sed quis ad has possit natorae at- 
tingere partes? 

490. cf. Aetna (Wemsd. p. L. m, 
IIII 145) 271 haec rerum maxima 
merces, Scire quod occulto naturae 
terra coercet. 

492. leg. 606. 

506. Grat. Cyn. 313 dum servata 
cavis potaut Mareotica gemmis. 
Colum. X 287 iam rosa mitescit 
Sarrano clarior ostro. 

507 (A. VI 610). Wernsd. p. L. m. 
III 236, 11 quamlibet immenso di- 
ves vigil incubat auro. VI 301, 183 
immo etiam poena est partis in- 
cumbere rebus. 

534. Rutil. Nam. I 47 exaudi re- 
gina tul pulcherrima mundi, Inter 
sidereos Koma rec^pta polos. 

542. cf. Wernsd. p. L. m. III 170, 
99 arator Liberat emerito fervida 
colla bovi. 



LIBER III. 



4sq. Manil.III29speciosis condere 
rebus Carmina vulgatum est opus. 
Aetna (Wernsd. p. L. m. IIII 89) 9 
aurea securi quis nescit saecula 
regis? 

5. Wemsd. p. L. m. lU 264, 17 
hostia saepe fuit diri Busiridis ho- 
spes, Busirisque aris hostia et ipse 
fuit. 

9. Nemes. laud. Herc. (Wernsd. 
I 283) 5 Hippocrenaeo victorem in- 
sistere fonti Me fac. 

31. Nemes. Cyn. 74 imbellemque 
fugam referam clausasque phar^etras 
Parthorum. 

52; Nemes. Cyn. 263 nec pigeat, 
quod turpe caput deformis et alvus 
Est^ ollis e. q. s. 247 plurima se 
validos cervix resupinat in armos. 

54. ibid. 244 immodicumque latus. 
(Grat. Cyn. 272.) 

65 sqq. ibid. 200 sic tibi veloces 
catulos reparare memento Semper 
et in parvos iterum protendere cu- 
ras. Nam tristes morbi scabies et 
sordida venis Saepe venit, multam- 
que canes discrimine nullo Dant 
stragem (247. 556) : tu sollicitos im- 
pende labores Et sortire gregem 
suffecta prole quotannis. 



442 ADDENDA £T CORBIGENDA. 

AVCTORB8. IMITAT0BE8. 

67. Wernsd. p. L. m. VI 295, 153 
iam subeuut morbi, subennt discri- 
mina mille. 

70 sq. del, *Nem, — quotannis.' 

74. Nemes. Cyn. 204. 

76. ibid. 170 et crnra natantia 
ponunt. 

79 sqq. ibid. 244 parvaeqne in- 
geiitibus alvi, Ardua frons auresqae 
agiles capitique decoro Altus honos 
oculique vago splendore micantes. 

81. ibid. 250 virtusque artus ani- 
mosa fatigat. 

82. Grat. Cyn. 535 venanti melins 
pugnat color. optima nigri Crura illi. 

85. ibid. 270 patulis agitatos mor- 
"sibus ignes Spirent Nemes. Cjn. 
255 nec non terribiles, spirabile 
flumen, anbeli Provolvunt flatus. 

103. Ovid. Hal. 69 nonne vides, 
victor qiianto sublimius altum At- 
tollat caput? 

106 (A. VII 378). Calp. III 71 vi- 
mine torto. 

127. Colum. VI 27 ut Veneri 
supersit. 

140. cf. Grat. Cyn. 286 da requiem 
gravidae solitosque remitte labores. 

158. cf. Calp. V 84 impressuras 
ovi tua nomina. 

169. Grat. Cyn. 263 iunge pares 
ergo. cf. Nemes. Cyn. 114 huic pa- 
rilem submitte marem. 

176 sqq. (ecl. III 6) cf. Cafp. V 
36 parce tamen fetis : nec sint coni- 
pendia tanti, Destruat ut niveos ve- 
nalis caseus agnos. 

194 sq. (A. VII 808) Sil. XIII 327 
pendenti similis Pan semper et imo 
Vix ulla inscribens terrae vesti^Ia 
cornu. Stat. Theb. VI 638 vix cAm- 
pus euntem Sentit, et exilis plantis 
intervenit aer, Karaque non fracto 
vestigla pulvere pendent. Claudian. 
III cons. Hon. 547 non sentit are- 
nas Ungula. 

205. cf. Nemes. Cyn. 283 pasce 
igitur sub vere novo farragine molli 
Cornipedes. 

217 sq. (232) cf. Calp. XI 34 qui 
nunc pro nivea coiere in cornua 
vacca. 

231. id. III 94 acuta carice tectus. 

232-234 (A. XII 104—106). Sil. 
V 315 et sparsa pugnas meditantem 
spectat arena. cf. Rutil. Nam. I 257 
ut solet excussis pugnam praeladere 



OEORGICOM III. 



443 



AVCTORBS. 



250. vid. ad v. 103. 



316. vid. ad ecl. IIII 21. 



328. cf. ad ecl. II 13. 



IlflTATORBS. 

glebis, Stipite cum rigido cornua 
^ prona terit. 

242. vid. ad 480. 

263. vid. ad ecl. V 20. 

265. Grat. Cyn. 155 magna indo- 
cilis dat proelia Medus. 

267. add. pervig. Ven. 63 ipsa 
venas atque mentem permeante 
spiritu lutus occultis gubernat pro- 
creatrix viribus. 

278 (:A. V 696). Avien. descr. 834 
duo nigri partibus Austri Curvantur. 

292. Nemes. Cyn. 4 ingentes He- 
licon iubet ire per agrod. 9 iuvat 
aurato procedere curru. 

297 sq. Calp. V 116 praecipue 
gelidum stipulis et fronde caduca 
Sterne solum. 

302. Grat. Cyn. 422 a vento. 

309. Calp. y 33 tumidis spument 
tibi mulctra papillis. 

311. vid. ad. II 429. 

313. Avien. or. mar. 220 castro- 
rum in usum et nauticis velaipina. 

315. Calp. V 14 amantes lustra 
capellas. 

323. ibid. 24 sed non ante greges 
in pascua mittito clausos. 

324 sqq. ibid.-6 canaque lascivo 
concidere gramina morsu. 52 ante 
diem pecus exeat. humida dulces 
Efficit aura cibos, quotiens fugien- 
tibus euris Frigida nocturno tin* 
guntur pascua rofe Kt matutinae 
lucent in gramine guttae. 

327. Hor. carm. IIII 12, 13 ad- 
duxere sitim tempora, Vergili. ^ 

335. cf. Grat. Cyn. 395 tenui per- 
mulce vulnus olivo. Calp. V 62 
rursujs pasce greges. VIII 86 sed 
iam sol demittit equos de culmine 
mundi Flumineos suadens gregibus 
praebere liquores. 

356. Grat. Cyn. 296 Caurino per- 
strinxlt frigore vesper. 420 Cauri 
frigora. 

389 sq. CaIp..II 36 ut niger albae 
Terga maritus ovis nascenti mutet 
• in agna. 

391. Rutil. Nam. I 255 credere si 
dignum famae. 

400. Calp. V 34 rursusque pre- 
metur Mane, quod occiduae mulsura 
redegerit horae. 



444 



ADDENDA ET CORRiaENDA. 



AVCTORB^. 



467. vid. ad ecl. VIII 88. 



miTATOBBS. 

402. id. X 42 et portant calathis. 

404. Grat. Cyn. 151 prima illa 
canum, non ulla per artes Cura 
prior. 

405 sq. Nemes. Cjn. 107 sen La- 
cedaemonio natam sen mre Mo- 
losso. 123 sed non Spartanos tan- 
tum tantumve Molossos Pascendum 
catulos. 

414. id. 222 disce igitur potus 
medicos curamque salubrem. cf. 
Grat. Cjn. 4i4. 

415. 421. Calp. Y 89 lurida con- 
veniet succendere galbiana saeptis 
.... ipse videbis Serpentam ceci- 
disse minas. 

418. ^id. ad ecl. Y 5 sq. 

423 sq. Auson. M6s. 138 longi vix 
corporis agmina solvis. 

426 cf. A. II 474. 

432. Calp. y 86 tunc etiam, dum 
siccus ager, dum fervida tellus, 
Dum rimosa palus et multo torrida 
limo Aestuat. 

441. Grat. Cjn. 418 deformis . . 
corpus Persequitur scabies. cf. Calp. 
V 76 sq. 

449 sqq. Calp. V 78 providus — 
hoc moneo — viventia sulfura te- 
cum £t scillae caput atque intacta 
bitumina porta. 

450. Grat. Cyn. 363 nigrae circum 
picis unguine signant. 415 tunc et 
odorato medicata bitumina vino 
Imponasque pices immundaeque 
unguen amurcae. 

453. Calp. y 75 quae nisi ferro 
Rumpitur., 

454. Grat. Cyn. 355 per ulceris 
ora. 

463. Avien. descr. 921 his cibus 
et potus simul est: nam sanguinem 
equinum £t lac concretum per bar- 
bara guttura sorbent. 

464. vid. ad ecl. y 5. 

468 sqq. cf. Grat. Cyn. 370 sqq. 

470 sq. id.. 479 mille tenent pe- 
stes. Wemsd. p. L. m. II 225, 85 
quam multis foliis silva cadentibus 
Nudatur gelidis tacta aquilonibus, 
Quam densis fluitant velleribus ni- 
ves, Tam crebrae pecudum neces. 

479. Grat. Cyn. 375 seu vitium 
ex alto. 

480. vid. ad A. yi 728. 

482. Grat. Cyn. 357 mortis enim 



GKORGXCON IIII. 



445 



AVCT0RK8. 



IMITA90KE8. 

patnere viae. 400 longi via pessi- 
ma leti. 

485. Calp. V 77 putrida contrah^t 
ossa. 

486 sqq. cf. Ovid. metam. VII 597 
magitus victima diros Edidit et 
subito collapsa sine ictibus uUis 
Exiguo tiuzit sabiectos sangaine 
cultros. 

496. Nemes. Cjn. 215 boc cani- 
bus blandis inviscerat aestus. 230 
blandas capibus componere mentes. 

496 sq. Wernsd. p. L. m. VI 197, 
8 cum quatit incurvos tussis anbela 
senes. 312, 245 hinc miseros sca- 
bies, hinc tussis anhela fatigat. 

498 sq. ibid. II 223, 65 fontis re- 
nuens, graminis immemor (Hor. 
carm. I 15, 30). 

507 sq. Grat. Cyn. 353 atroque 
cadant cum sanguine fibrae. 

518. Wemsd. p. L. m. II 222, 47 
tristem continuo disingo coniugem. 

525. cf. GTrat. Cyn. 371 nec viri- 
bus ullis Aut merito venia est aut 
spes exire precanti. 

541. Auson. Mos. 141 caerula 
turba, natantum. 250 vaga t. n. 
Wemsd. p. L. m. I 179, 26 dum 
populos pelagi canimus gentemque 
natantum. Avien. descr. 4 genus 
hoc procul omne animantum. 

551 isq. Grat. Cjn. 373 quod sive 
a Stygia letum Proserpina nocte 
Extulit et furiis commissam ulcisci- 
tur iram. 



LIBER IIIL 



1. Colum. X 4 caelestia mella. 

32. add. Calp. II 35 inriguis nu- 
trire canalibus hortos. * 

69 sq. Manil. IIII 220 in bellum 
ardentes animos et Martia corda 
Efficit. Sil. Vm 118 trepidantia 
' corda levaret. 

81. Colum. X 364 decussa pluit 
arf)ore nimbus Vel teretis mali vel 
tectae cortice glandis. 

87. cf. epit. Iliad. 144 compres- 
sammitl sedavit pectore tarbam. 
Priscian. perieg. 320 pulveris hunc 
iactus potis est exstinguere solus. 

116 sq. epit. Iliad. 1068 sed iam 
siste gradum finemque impone la- 
bori, Calliope .... lamque tenens 
portum . . . submitte rudentes. 



446 



ADDENDA ET CORBIGENDA. 



AVCTOBBS. 



222. vid. ad ecl. IIII 51. 



337. cf. Theocr. V 91 Xntccifa dl 
nag* av%iva asist' i&siga, 
342. vid. ad ecl. VII 4. 



442. vid. ad v. 407. 



IMITAT0BE8. 

119. Colum. X 37 Paestiqae ro- 
saria gemment. 

121 sq. ibid. 379 per ^aminis 
umbras Intortus cncnmis. 

123. Wernsd. p. L. m. III 310, 85 
olentis vimen acantbi. 

124. vid. ad II 447. 
147. Colum. X 2. 

164. add. Wernsd. p. L. m. VI 
143, 83 exiguam sorbum dulci dis- 
tendere suco. 

169 (corr. num. 168. vid. ad v. 1). 
add. Aetna (Wemsd. p. L. m. IIII 
121) 167 fervet opns densique fre- 
munt. 

171—175. vid. A. VIII 449—453. 

176. add. Calp. VIUI 86 si modo 
coniferas inter viburna cnpressos 
Atque^inter pinos corjlum fronde- 
scere fas est. (cf. ad ecl. VIIU 36.) 

223. Priscian. perieg. 707 unde 
canes nati superant genus omne 
ferarum. 

, 224. epit. Iliad. 525 tenuemqae 
daret de corpore vitam. . 

279. Grat. Cyn. 415 odorato . . . 
vino. 

307. Calp. V 17 nidosque reyersa 
lutabit hirundo. 

321. vid. Gebauer I. 1. p. 41. 

335. Auson. Mos. 418 hyaloque 
virentem Pande peplum. 



354. Wernsd. p. L. m. n 388, 9 
Attis almus amans tua maxima cura 
Cybebe. 

371. Auson. Mos. 471 exseris au- 
ratum taurinae frontis honorem. 

378. Wemsd. p. L. m. m 406, 7 
regales dapibus gravare mensas. 

407 sqq. ibid. mi 521, 20 spumat 
aper, fluit unda, fremit leo, sibilat 
anguis. 

416. Auson. Mos. 112 lubrica cae- 
raleus perducit tergora fucus. 136 
Actaeo perductum tergora olivo. 

421. Wernsd. p.L. m. im 311, 11 
litora qui praestant fessis tutissima 
nautis. 

464. epit. Iliad. 586 et dulci ci- 
thara dirum lenibat amorem. 



AENEIDOS I. 



447 



AVCTORBS. 



515. cf. A. VIIII 480. 



IMITATORK6. 

480. Wernsd. p. L. m. IIII 541, 
140 et plaga ponti Interfnsa coercet. 

489. epit. Iliad. Q99 haec ez te 
capient Patrocli gaadia manes, Si 
capiunt nmbrae. 

492. cf. Grat Cyn. 233 primos 
nequiquam effunderet actos. 

496. Wemsd. p. li. m. H 224, 74 
ut vidit vituli condita Inmina. 

511. add. Calp. XI 1 populea Ly- 
cidas nec non et Mopsus in umbra. 
penrig. Ven. 86 adsonat Terei puella 
subter nmbram popnli. * 

515. add. epit. Iliad. 16 adsiduis 
implevit questibus anras. 

554. Grat. Cyn. 443 hic dictu mi- 
rum atqne alias ignobile monstrum 
.... Venit. 

560 sq. Stat. silv. IIII 7, 50 Cae- 
saris fulmen. 

564. Grat. Cyn. 392 me studiis 
ignobilis oti. Mulcentem curas. 

566. vid/ ad ecl. I U 



AENEIDOS 



LIBER L 



AVCTORES. 



114. vid. ad Ge. II 310. 



IMITATORES. 

1. Auson. epigr. 137 arma virum- 
que docens atque arma virumque 
peritns Non duxi uxorem, sed magis 
^ arma domum. 

204. add. anth. L. III 81, 10. 
433. vid. ad Ge. IIII 164. 
436. vid. ad Ge. IIII 169. 
501. Ovid. metam. III 182 collo- 
que tenus supereminet omnes. 
607 sqq. vid. ad ecl. V 76. 
633. vid. ad Ge. II 429. 



LIBER n. 



70. cf. Hom. s 299 r/ vv fioi firj- 
%i6ta yivrjtai; 

268. vid. ad Ge. I 237. 
290. 603. ibid. II 310. 
306. ibid. I 118. 



448 



ADDENDA £T CORRIGENDA. 



AYCTORBB. 



473. vid. ad Ge. III 437, 



IMITATORES. 

339. Val. Fl. in 619 socius qui 
maximns armis Adforet. 

402. Alcimus Avitus V 664 qnam 
nihil invitis prosit contendere divis. 

474. Yid. ad Ge. m 426. 

475. ibid. 430. 



LIBER III. 



642. vid. ad Ge. III 287. 



60. cf. Ovid. metam. XIII 628. 

80. Ovid. metam. XIII 632 Anms, 
quo rege homines, antistite Phoe- 
bus Rite colebatur. 

81. ibid. 643 niveis circumdata 
tempora vittis. 

203. vid. ad ecl. VIIII 52. 

349. Ovid. metam. XIII 721 si- 
mulataque Troia. 

^20. ibid. 730 Scylla latus dextrum, 
laevum irrequieta Charybdis Infe- 
stant. 

617 sq. ibid. Xim 160. 

632. ibid. 211 sq. 

645-652. ibid. 214—219. 
646. Ge. II 471. 



LIBER im. 



66. leg. XXXXV. 



429. cf. ad ecl. Vni 60. 



34. Petron. p. 669 Burm. id cine- 
res aut manes credis sepultos sen- 
tire ?• 

50. ^Ovid. metam. XIIII 156 sa- 
crisque e more litatis. 

308. vid. ad ecl. V 20. 

404 sqq. Ovid. metam. VII 624 hic* 
nos frugilegas aspeximus agmine 
longo Grande onus exiguo formicas 
orc/ gerentes Rugosoque suum ser- 
vantes cortice callem. 

445 sq. cf. ^d Ge. II 291. 
569. ibid. m 42. 



LIBER V. 



294. vid. ad ecl. VII 2. 



536 sq. add. Ovid. metam. XIII 
681 sq. 

606 sqq. cf. Ovid. metara. XIIII 85. 
696. vid. ad Ge. III 287. 



ABNEIDOS LIBER YI. 



449 



LIBER VI. 



AVCTOBES. 



255. leg. LXIIII. 
306—308. Ge. IIII 475. 

610. ibid. II 507. 

728. ibid. III 480. 



IMITATOBES. 

2. cf. Ovid. metam. XIIII 155 se- 
dibus Euboicam Stygiis emergit in 
urbem. 

138. Ovid. metam. XIIII 113 aHro 
Fulgentem ramum silva lunonis 
Avernae. 

212. Ge. II 429. 



429. ecl. V 20. 
662. ibid. yil 22. 

850. ibid. III 41. 

890. Ovid. metam. XIIII 1 19 quae- 
que novis essent adeunda pericula 
bellis. 



LIBER VII. 



695. pro 695. leg. 694. 

698. pro ibunt leg. ibant. 

808 sqq. pro nesciat leg. Nesciat. 



LIBER VIII. 



98 sq. pro Palatia leg. palatia. 
120. pro puaerens leg. quaerens. 



LIBER VIIII. 



138. pro aXoyovQ leg. ccioxovg, 
142 sq. pro sic leg. in'. 
308 sq. pro Uvm^ leg. livcet, 
212 sq. pro aerii leg. aerii. 



166 sq. pro philomela leg. Philo- 
mela. 



Quae in ipsa editidne vel addenda vel corrigenda sunt, in ultimo 
volumine collecta proponentur. 



BIBBECK, VEBQIL. III. 



29 



-. "V 



>*; 



V. 



4m 15 1950